Tijdvak 1: Jagers en Boeren

Tijdvak 1: Jagers en Boeren

1 / 28
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGeschiedenisMiddelbare schoolvmbo tLeerjaar 1

This lesson contains 28 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 50 min
Report this lesson

Items in this lesson

Tijdvak 1: Jagers en Boeren

Open met het idee dat dit de allereerste periode uit de Nederlandse indeling van de tien tijdvakken is. Benadruk dat deze tijd loopt tot ongeveer 3000 v.Chr. en dat mensen toen nog geen geschreven bronnen maakten.

Welke woorden denk jij bij Tijdvak 1: Jagers en Boeren?

Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: jagers, boeren, prehistorie, nomaden, landbouw, dorp, bronnen.

Leerdoel

Ik kan uitleggen wat Tijdvak 1 kenmerkt, welke bronnen daarbij horen, belangrijke begrippen gebruiken en eenvoudige oorzaak-gevolgrelaties beschrijven.

This item has no instructions

De tien tijdvakken

In Nederland delen we de geschiedenis in tien tijdvakken.


  • Elk tijdvak heeft eigen kenmerken

  • Tijdvak 1 is het eerste tijdvak

  • Het heet Jagers en Boeren

  • Deze periode loopt tot 3000 v.Chr.

Leg uit dat tijdvakken helpen om lange geschiedenis overzichtelijk te maken. Houd het hier bij plaatsing van Tijdvak 1 binnen het geheel; de andere negen hoeven nog niet uitgewerkt te worden.

Wat hoort bij Tijdvak 1?

  • Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars

  • Boeren, want later gingen mensen aan landbouw doen

  • Mensen trokken eerst veel rond

  • Daarna ontstonden meer vaste woonplaatsen

Dit is de kern van het tijdvak: de overgang van rondtrekkende jagers-verzamelaars naar boeren. Noem dat dit een grote verandering in levenswijze was.

Van jagers naar boeren

Een belangrijk kenmerk van dit tijdvak is de overgang:

jager-verzamelaar → landbouw → landbouwsamenleving


Daarmee veranderde het leven sterk:

  • nomaden --> mensen die wonen op één plek

  • prehistorische jagers --> boeren

  • pre-agrarische samenleving --> landbouwsamenleving

Gebruik deze slide als samenvattende kapstok voor het eerste subthema. Werk mondeling uit dat mensen door landbouw minder hoefden rond te trekken en op één plek konden blijven wonen.

Vergelijking tussen pre-agrarische- en landbouwsamenlevingen

Landbouw betekent dat mensen zelf voedsel produceren. Dat doen ze d.m.v:


  • akkerbouw: groentes, granen en fruit groeien

  • en veeteelt: dieren houden


Een landbouwsamenleving ontstaat als veel mensen zo leven.

Landbouw-samenleving

Pre-agrarische-samenleving

Een pre-agrarische samenleving is een samenleving vóór de landbouw.


Mensen zijn jagers-verzamelaars en leven van jagen, vissen en verzamelen planten, noten en vruchten en trekken rond om voedsel te vinden.

Benadruk dat 'agrarisch' met landbouw te maken heeft. 'Pre-agrarisch' betekent dus: nog vóór boeren en akkers.

Prehistorie en historie

Tijdvak 1 wordt ook gekenmerkt door het einde van de prehistorie.


Prehistorie is de tijd zonder geschreven bronnen (voor 3000 v.Chr.).


Historie is de tijd waarin mensen wel dingen opschrijven (na 3000 v.Chr.)



Veel leerlingen halen prehistorie en heel lang geleden door elkaar. Maak duidelijk: het verschil zit niet in 'heel oud', maar in het wel of niet bestaan van schriftelijke bronnen.

Bronnen in geschiedenis

Historici en archeologen gebruiken bronnen om meer te weten te komen over vroeger.


Er zijn twee hoofdsoorten:

  • geschreven bronnen

    • zijn tekst uit het verleden, bijvoorbeeld: brief, wet, kroniek

  • ongeschreven bronnen

    • zonder tekst, bijvoorbeeld: pot, werktuig, bot, huisresten


En twee tijdsaanduidingen voor bronnen:

  • Primaire bron: uit de tijd zelf, bijvoorbeeld: een vuurstenen bijl uit de prehistorie

  • Secundaire bron: later gemaakt over die tijd, bijvoorbeeld: een tekstboek over jagers en boeren

Benadruk dat geschreven bronnen in Tijdvak 1 ontbreken. Daarom weten we deze periode vooral door vondsten uit de grond.

Archeologen

Voor Tijdvak 1 gebruiken we vooral:


  • ongeschreven bronnen

  • vaak primaire bronnen

  • onderzocht door archeologen


Zo leren we toch iets over mensen zonder schrift.


Archeologen onderzoeken resten uit het verleden.


Zij bestuderen vooral ongeschreven bronnen, zoals aardewerk, botten en gereedschap.

Zeg erbij dat archeologen vooral belangrijk zijn voor de prehistorie, omdat er geen geschreven bronnen zijn om op terug te vallen.

Nomaden

Nomaden hebben geen vaste woonplaats.


  • ze trekken rond

  • zoeken voedsel op verschillende plekken

  • kenmerkend voor het leven van jagers-verzamelaars

Leg uit dat niet elke nomade een jager-verzamelaar hoeft te zijn, maar in Tijdvak 1 horen die begrippen vaak bij elkaar.

Oorzaak en gevolg

In geschiedenis kijk je vaak naar oorzaak en gevolg.


  • oorzaak: waardoor iets gebeurt

  • gevolg: wat er daarna gebeurt

Introduceer dit als historische vaardigheid. Houd het eerst algemeen voordat je het toepast op Tijdvak 1.

Landbouwrevolutie

De landbouwrevolutie is de grote verandering die plaatsvond 12.000 jaar geleden:


Oorzaak:

klimaatverandering


Gevolgen:

  1. jagen en verzamelen trekken naar water rijke gebieden en stappen over op landbouw

  2. krijgen een vaste woonplaatsen

  3. eerste dorpen ontstaan

  4. landbouwsamenlevingen vormen zich

Noem dat 'revolutie' hier niet betekent dat het in één dag gebeurde, maar dat de verandering heel groot was voor het leven van mensen.

Tot wanneer loopt Tijdvak 1?

A

3000 v.Chr.

B

500 v.Chr.

C

1000 n.Chr.

D

1500 n.Chr.

Controleert plaatsing van Tijdvak 1 binnen de tien tijdvakken.

Maak de tekst compleet

Tijdvak 1 hoort bij de prehistorie. Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars. Later gingen zij aan landbouw doen en ontstonden vaker vaste woonplaatsen.

prehistorie
jager-verzamelaars
landbouw
historie
archeologen
dorpen
nomaden

Laat leerlingen de kernwoorden uit het eerste blok herhalen.

Welke bron hoort het best bij Tijdvak 1?

A

brief

B

foto

C

vuurstenen bijl

D

krant

De afleiders zijn allemaal geschreven bronnen; juist dat ontbreekt in de prehistorie.

Vul de juiste begrippen in

In Tijdvak 1 zijn er geen geschreven bronnen. Daarom gebruiken onderzoekers vooral ongeschreven bronnen. Een voorwerp uit die tijd zelf is een primaire bron.

geschreven bronnen
ongeschreven bronnen
primaire bron
secundaire bron
historie
landbouwsamenleving
tekstboek

De juiste volgorde is inhoudelijk af te leiden uit de uitleg over prehistorie en bronnen.

Waarom zijn archeologen belangrijk in Tijdvak 1?

Bespreek dat archeologen resten uit het verleden onderzoeken, vooral ongeschreven bronnen zoals botten, aardewerk en gereedschap. In de prehistorie zijn ze extra belangrijk door het ontbreken van schrift.

Wat betekent nomade?

A

woont in dorp

B

zonder vaste plek

C

schrijft bronnen op

D

werkt op akker

Toetst een kernbegrip. Afleiders sluiten aan bij andere begrippen uit de les.

Maak de begrippen compleet

Een pre-agrarische samenleving is een samenleving vóór de landbouw. Een landbouwsamenleving ontstaat als veel mensen leven van het verbouwen van gewassen en het houden van dieren.

pre-agrarische samenleving
landbouw
landbouwsamenleving
historie
nomade
archeoloog
secundaire bron

Controleert verschil tussen leven vóór landbouw en leven mét landbouw.

Waarom zorgde landbouw voor vaste woonplaatsen?

Bespreek in elk goed antwoord twee elementen: door landbouw produceren mensen zelf voedsel en daardoor blijven zij langer op één plek wonen. Dat leidt tot vaste woonplaatsen.

Wat is in de onderstaande zin de oorzaak?

Doordat mensen aan landbouw gingen doen kozen steeds meer mensen een vaste woonplaats.

A

een vaste woonplaats

B

steeds meer mensen

C

de landbouw

D

mensen kozen

Oefent de historische vaardigheid oorzaak-gevolg met een eenvoudige keten uit de les.

Vul de oorzaak-gevolg-keten in

Door de landbouwrevolutie veranderde het leven sterk. Mensen gingen van jagen en verzamelen naar landbouw en bleven vaker op één plek wonen. Zo ontstonden dorpen en een landbouwsamenleving.

landbouwrevolutie
landbouw
dorpen
landbouwsamenleving
nomaden
historie
geschreven bronnen
archeologen

Herhaalt de grote verandering in Tijdvak 1 en de gevolgstappen.

Wat hielp jou het meest om deze les te begrijpen?

1

voorbeelden

2

begrippen

3

bronnen

4

oorzaak-gevolg

This item has no instructions

Wat is één ding dat jij zeker onthoudt uit deze les?

Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen kort benoemen wat is blijven hangen, bijvoorbeeld prehistorie, bronnen of landbouwrevolutie.

Welk deel vond jij het lastigst vandaag?

Reflectie zonder goed of fout. Gebruik antwoorden om te zien welke begrippen of verbanden herhaald moeten worden.

Begrippenlijst

tijdvak - een periode waarin de geschiedenis is ingedeeld

prehistorie - tijd zonder geschreven bronnen

historie - tijd met geschreven bronnen

jager-verzamelaar - iemand die leeft van jagen, vissen en verzamelen

nomade - iemand zonder vaste woonplaats

landbouw - zelf voedsel produceren met akkerbouw en veeteelt

landbouwrevolutie - de grote overgang van jagen en verzamelen naar landbouw

This item has no instructions

Begrippenlijst

landbouwsamenleving - samenleving waarin veel mensen van landbouw leven

pre-agrarische samenleving - samenleving van vóór de landbouw

archeologen - onderzoekers van resten uit het verleden

geschreven bron - bron met tekst uit of over het verleden

ongeschreven bron - bron zonder tekst, zoals voorwerpen of botten

primaire bron - bron uit de tijd zelf

secundaire bron - bron die later over die tijd is gemaakt

This item has no instructions