C.01 Gevaarlijke stoffen LES 2

• Techniek
• Middelbare school
• vmbo b, k, g
• Leerjaar 3

C.01 Gevaarlijke stoffen LES 2

Gevaarlijke stoffen worden herkend aan de symbolen op de verpakking. Deze symbolen geven aan welk risico de stof heeft en welke maatregelen nodig zijn.

Terugblik vorige les

GHS-pictogrammen, 

Blootstellingsroutes, 

Arbeidshygiënische strategie,

Asbest, 

Grenswaarden gevaarlijke stoffen, 

Keramische vezels

GHS-pictogrammen

Internationaal vastgestelde gevaarsymbolen op verpakkingen die aangeven welk risico een stof heeft (giftig, brandbaar, bijtend, enz.).

Blootstellingsroutes

De manieren waarop gevaarlijke stoffen het lichaam kunnen binnendringen:

via de mond, huid, longen of direct in de bloedbaan (slide 19).

Arbeidshygiënische strategie

De vaste volgorde van maatregelen om risico’s te beperken:

eliminatie → vervanging → technische maatregelen → PBM’s (slides 20–22).

Asbest

Een kankerverwekkende stof die vooral gevaarlijk is wanneer vezels vrijkomen en worden ingeademd (slides 16 en 26).

Grenswaarden gevaarlijke stoffen

Maximale concentraties van stoffen in de lucht die alleen gelden bij normale omstandigheden en gezonde personen (slide 32–33).

Keramische vezels

Isolatiemateriaal voor hoge temperaturen dat bij beschadiging gevaarlijke vezels kan afgeven; vereist o.a. P3-filter, fixeren en stofarm werken (slide 36).

Leerdoelen

-De leerling kent de begrippen: Specifieke gevaarlijke stoffen, Kwartsstof (silicose), Koolmonoxide (CO),
Zuurstoftekort / verstikkingsgevaar, Lekkage, Gascilinders (kleurcode en opslag)

• De leerling kan uitleggen welke risico’s horen bij o.a. white spirit, benzeen, kwartsstof, cement, koolmonoxide en zware metalen

• De leerling kan benoemen hoe luchtverdringende gassen en processen zoals lassen of corrosie leiden tot verstikkingsgevaar, en weet dat

• De leerling kan de gevaren, oorzaken en preventieve maatregelen benoemen bij lekkages, biologische besmetting en het veilig opslaan van gascilinders

Specifieke gevaarlijke stoffen

Huishoudelijke gevaarlijke stoffen

Voorbeelden & risico’s

Ontstoppingsmiddelen
→ Bijtend, grote kans op ernstig oogletsel.
Verven en vernissen
→ Kunnen organische oplosmiddelen bevatten.
White spirit
→ Ontvlambaar, ontvet de huid, bij langdurig gebruik hersenletsel.
Afwasproducten / vaatwastabletten
→ Irriterend, kunnen ernstig oogletsel veroorzaken.

“Dit zijn stoffen die leerlingen vaak als ‘onschuldig’ zien, omdat ze thuis ook gebruikt worden. Juist dát maakt ze gevaarlijk: men neemt minder snel voorzorgsmaatregelen.”

Gevaarlijke stoffen in werksituaties (chemisch)

Specifieke gevaarlijke stoffen

Organische oplosmiddelen

– Vaak uit aardolie (bijv. terpentine).

Verven en lakken

– Zelfde risico’s als oplosmiddelen (inademing, huid).

Cyclische verbindingen

– Benzeen, fenol, tolueen, xyleen.

– Benzeen: giftig én kankerverwekkend.

“Benzeen is een typische VCA-examenstof: giftig, kankerverwekkend en gevaarlijk bij langdurige blootstelling, zelfs in lage concentraties.”

Bouw- en industriële gevaarlijke stoffen

Andere belangrijke stoffen

Cement

→ Irriterend, nat cement kan chemische brandwonden veroorzaken.

Kwartsstof

→ Langdurige inademing → stoflongen (silicose).

Koolmonoxide (CO)

→ Zeer giftig, reukloos, verdringt zuurstof in het bloed.

Zware metalen

→ Lood, kwik, zink → zeer giftig.

“Koolmonoxide is extra gevaarlijk omdat je het niet ruikt of ziet. Bij kwartsstof en zware metalen zit het risico vooral in langdurige blootstelling.”

Aanwezigheid zuurstof

Aanwezigheid van zuurstof – verstikkingsgevaar

Wat is het gevaar?

Er ontstaat verstikkingsgevaar als de zuurstofconcentratie te laag is in een ruimte.

Hoe kan zuurstoftekort ontstaan?

• Luchtverdringende stoffen

Zoals stikstof, argon, helium (inerte gassen) of andere stoffen die zuurstof verdringen.

• Processen die zuurstof verbruiken

Bijvoorbeeld:

• brandreacties (lassen, snijden)
• corrosie (roestvorming)
• biologische/bacteriologische reacties

“Zuurstoftekort is extra gevaarlijk omdat je het niet ziet en niet ruikt. Je merkt het vaak pas als het te laat is. Vooral in besloten ruimten en bij gebruik van inerte gassen kan de zuurstof ineens onder de veilige grens zakken.”

Onder 19% zuurstof is een ruimte onveilig.

Waar of niet waar

“White spirit is alleen gevaarlijk vanwege de brandbaarheid en vormt geen risico voor de gezondheid.”

➡️ NIET WAAR ❌

White spirit is ontvlambaar, ontvet de huid en kan bij langdurig gebruik hersenletsel veroorzaken.

Waarom is kwartsstof vooral gevaarlijk bij langdurige blootstelling?

1. Omdat langdurige inademing kan leiden tot stoflongen (silicose)
2. Omdat het direct explosief is
3. Omdat het de huid ontvet
4. Omdat het bijtend is voor de ogen

Kwartsstof veroorzaakt vooral chronische longschade bij langdurige inademing, niet direct letsel.

Welke stofcombinatie is correct gekoppeld aan het grootste gezondheidsrisico op lange termijn?

1. Cement – veroorzaakt vooral direct brandgevaar
2. White spirit – uitsluitend gevaarlijk door ontvlambaarheid
3. Benzeen – giftig én kankerverwekkend
4. Afwasmiddelen – alleen gevaarlijk bij inslikken

Benzeen behoort tot de cyclische verbindingen en is zowel giftig als kankerverwekkend, wat het extra gevaarlijk maakt bij langdurige blootstelling.

Lekkages

Lekkages: welke gevaren zijn er?

Gevaren bij een lekkage

Bij een lekkage kan gevaar ontstaan door:

• Verspreiding van het product in de ademlucht
• Brand- en/of explosiegevaar
• Milieuverontreiniging
• Uitglijden van personen of slippen van voertuigen

“Een lekkage is niet alleen ‘een beetje morsen’. Het kan leiden tot giftige dampen, brandgevaar en valpartijen. Daarom wordt elke lekkage in de VCA gezien als een serieus veiligheidsrisico.”

Hoe voorkom je schade door lekkages? (goede aanpak)

Goede aanpak bij lekkages

• Installaties regelmatig controleren
• Alleen opgeleid personeel laten repareren
• Elk begin van een lek direct melden
• Lekbakken onder tanks plaatsen
• Lekken vakkundig repareren
• Gelekte stoffen veilig en deskundig verwijderen

“Vroeg melden is cruciaal. Een klein lek dat genegeerd wordt, kan uitgroeien tot een groot incident. In de VCA telt: liever één keer te veel melden dan één keer te weinig.”

Belangrijke oorzaken van lekkages

Veelvoorkomende oorzaken

• Slecht of achterstallig onderhoud
• Foutief monteren van flenzen
• Beschadiging van leidingen of tanks
• Verkeerde overgietprocedure
• Lekkende kranen of afdichtingen

“Veel lekkages ontstaan niet door pech, maar door menselijk handelen: verkeerd aansluiten, slordig werken of onderhoud overslaan.”

Een lekkage is altijd een veiligheidsincident en moet direct worden gemeld en professioneel worden aangepakt.

Biologische stoffen

Wat zijn biologische stoffen?

Waar kom je biologische stoffen tegen?

Biologische stoffen komen voor in o.a.:

• afvalverwerking
• gezondheidszorg
• landbouw
• voedingsindustrie
• farmaceutische & biotechnische industrie
• contact met dieren
• riolen en waterzuiveringsinstallaties
• vervuilde grond

“Biologische stoffen zijn levende of door levende organismen geproduceerde stoffen. Je ziet ze niet altijd, maar ze kunnen wel ernstige gezondheidsklachten veroorzaken.”

Mogelijke gezondheidseffecten

Welke effecten kunnen optreden?

Biologische stoffen kunnen leiden tot:

• infecties en ziekten
• vergiftigingen
• parasieten
• allergische reacties
• schimmelinfecties

“Niet iedereen wordt even ziek van biologische stoffen. Dat maakt ze verraderlijk: wat voor de één meevalt, kan voor een ander ernstige gevolgen hebben.”

Preventieve maatregelen bij biologische risico’s

Extra maatregelen bij besmettingsgevaar

Bij kans op biologische besmetting:

• inentingen (indien van toepassing)
• extra vaak en zorgvuldig handen wassen
• gebruik van beschermingscrèmes
• persoonlijke beschermingsmiddelen:
• beschermende kleding
• handschoenen
• adembescherming
• oogbescherming (bij spatgevaar)

“Hygiëne is hier minstens zo belangrijk als PBM’s. Handen wassen is één van de meest effectieve maatregelen tegen besmetting.”

Biologische stoffen zijn onzichtbaar, maar kunnen grote gezondheidsrisico’s veroorzaken. Goede hygiëne en bescherming zijn essentieel.

Welk risico hoort niet direct bij een lekkage van een gevaarlijke stof?

1. Verspreiding van het product in de ademlucht
2. Brand- of explosiegevaar
3. Milieuverontreiniging
4. Elektrocutie door elektrische spanning

Bij lekkages horen vooral chemische, milieu- en sliprisico’s. Elektrocutie is geen direct gevolg van een lekkage.

In welke werksituatie is de kans op blootstelling aan biologische stoffen het grootst?

1. Bij het werken met oplosmiddelen in een afgesloten werkplaats
2. Bij het lassen van metalen constructies
3. Bij werkzaamheden in riolen of waterzuiveringsinstallaties
4. Bij het werken met elektrisch gereedschap

In riolen en waterzuiveringsinstallaties komen veel bacteriën, virussen en schimmels voor.

Waar of niet waar

“Bij biologische stoffen zijn persoonlijke beschermingsmiddelen altijd voldoende om besmetting te voorkomen.”

➡️ NIET WAAR ❌

Naast PBM’s zijn ook hygiënemaatregelen en soms inentingen noodzakelijk om besmetting te voorkomen.

Gascilinders

Gascilinders: herkenning (etiket & kleurcode)

Hoe herken je de inhoud van een gascilinder?

Op een gascilinder staat:

• een etiket met informatie over het gas
• een kleurcode op de bovenkant (schouder) van de cilinder

Belangrijke kleurcodes

• Zuurstof → wit
• Stikstof → zwart
• Kooldioxide (CO₂) → grijs
• Lucht → lichtgroen
• Acetyleen → kastanjebruin

“De kleurcode helpt bij snelle herkenning, maar vertrouw nooit alleen op kleur. Het etiket is altijd leidend. Verkeerde aansluiting kan levensgevaarlijk zijn.”

Veilig opslaan van gascilinders

Veiligheidsmaatregelen bij opslag

• Cilinders goed vastzetten (tegen omvallen)
• Beschermen tegen zon en weersinvloeden
• Afgeschermd van warmtestraling
• Niet opslaan bij kelders en putten
• Geen batterijen met gasflessen op de werkplek
• Zuurstof gescheiden houden van brandbare gassen
• Opslagruimte goed ventileren
• Aangepaste blusmiddelen en water als koelmiddel in de buurt

“Zuurstof is zelf niet brandbaar, maar bevordert brand enorm. Daarom mag je zuurstof nooit naast brandbare gassen opslaan.”

Samenvatting gascilinders

Belangrijk om te onthouden

Herinner: kleur = herkenning, etiket = zekerheid

Gascilinders kunnen:

• explosiegevaar
• brandgevaar
• verstikkingsgevaar opleveren
• Opslag = vastzetten, scheiden, ventileren

Een gascilinder is geen gewone fles, maar een drukvat met grote risico’s.

Waarom moeten zuurstofflessen gescheiden worden opgeslagen van flessen met brandbare gassen?

1. Omdat zuurstof zelf brandbaar is
2. Omdat zuurstofflessen onder hogere druk staan
3. Omdat zuurstof brand sterk bevordert
4. Omdat zuurstof brand sterk bevordert

Zuurstof is niet brandbaar, maar versterkt verbranding enorm, waardoor het brandrisico sterk toeneemt.

Welke kleurcode hoort bij een zuurstoffles?

1. Zwart
2. Grijs
3. Kastanjebruin
4. Wit

Zuurstof wordt volgens de kleurcodering aangeduid met wit op de schouder van de gascilinder.

Waar of niet waar

“Een gascilinder mag tijdelijk liggend worden opgeslagen zolang hij niet is aangesloten.”

➡️ NIET WAAR ❌

Gascilinders moeten altijd rechtop en goed vastgezet worden opgeslagen om omvallen en beschadiging te voorkomen.

Check op Leerdoelen

-De leerling kent de begrippen: Specifieke gevaarlijke stoffen, Kwartsstof (silicose), Koolmonoxide (CO),

Zuurstoftekort / verstikkingsgevaar, Lekkage, Gascilinders (kleurcode en opslag)

• De leerling kan uitleggen welke risico’s horen bij o.a. white spirit, benzeen, kwartsstof, cement, koolmonoxide en zware metalen
  

• De leerling kan benoemen hoe luchtverdringende gassen en processen zoals lassen of corrosie leiden tot verstikkingsgevaar, en weet dat
  

• De leerling kan de gevaren, oorzaken en preventieve maatregelen benoemen bij lekkages, biologische besmetting en het veilig opslaan van gascilinders

Specifieke gevaarlijke stoffen

Stoffen met bekende en ernstige gezondheidsrisico’s, zoals benzeen (kankerverwekkend), kwartsstof (stoflongen) en koolmonoxide (zeer giftig, reukloos).

Kwartsstof (silicose)

Fijn stof dat bij langdurige inademing stoflongen veroorzaakt; risico vooral bij bouw- en sloopwerkzaamheden.

Koolmonoxide (CO)

Een reukloos en kleurloos gas dat zuurstofopname in het bloed verdringt en snel dodelijk kan zijn bij inademing.

Zuurstoftekort / verstikkingsgevaar

Een gevaarlijke situatie die ontstaat bij luchtverdringende gassen (zoals stikstof of argon) of bij processen die zuurstof verbruiken. Onder 19% O₂ is een ruimte onveilig.

Lekkage

Ongewenst vrijkomen van een stof met risico op inademing, brand/explosie, milieuverontreiniging en slipgevaar; elke lekkage is een veiligheidsincident.

Gascilinders (kleurcode en opslag)

Drukvaten met o.a. brand-, explosie- en verstikkingsgevaar; herkenbaar via etiket en kleurcode (bijv. zuurstof = wit) en vereisen veilige, gescheiden en geventileerde opslag.

Ga verder in je digitale leeromgeving VCA 

Onderdeel C.01 Gevaarlijke stoffen

Luister naar de filmpjes, lees goed en maak de vragen!

Huiswerk volgende les:

C.01 afgerond, groene vink (70% juiste antwoorden)
Hier niet aan voldaan, terugkomen in eigen tijd!