1.1 Organismen

Organismen: wat maakt iets levend?

1 / 33
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 33 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Organismen: wat maakt iets levend?

Open bij de brede vraag van de basisstof: biologie bestudeert leven in veel vormen, van eencelligen tot grote dieren en planten. Deze les werkt toe naar twee concrete doelen: levenskenmerken en levensfasen van de mens.

Leerdoel

Ik kan negen levenskenmerken van organismen noemen en de levensfasen van de mens noemen met gemiddelde leeftijden en voorbeelden van ontwikkeling.

This item has no instructions

Welke woorden passen volgens jou bij iets dat leeft?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Stuur kort door naar het idee dat bewegen alleen niet genoeg is en dat levenskenmerken samen bepalen of iets leeft.

Waar gaat deze basisstof over?

Biologie bestudeert al het leven op aarde.


Dat gaat over organismen zoals bacteriën, schimmels, planten, dieren en mensen.


Om iets als levend te herkennen, kijk je naar levenskenmerken.


Daarna kun je ook beschrijven hoe een organisme groeit, zich ontwikkelt en levensfasen doorloopt.

Benadruk dat 'organisme' de verzamelnaam is voor elk levend wezen. Laat leerlingen beseffen dat leven heel verschillend kan lijken, maar toch herkenbare kenmerken deelt.

Wat is een organisme?

  • Een organisme is een levend wezen

  • Voorbeelden: bacterie, boom, vogel, walvis, mens

  • Organismen kunnen klein of groot zijn

  • Ze verschillen van vorm, maar hebben dezelfde basiskenmerken van leven

This item has no instructions

Levend of niet-levend?

Niet alles wat beweegt, leeft. En niet alles wat leeft, beweegt zichtbaar.


Een plant groeit en reageert op licht, maar loopt niet rond. Een auto beweegt, maar groeit niet en plant zich niet voort.


In de biologie bepaal je dus met levenskenmerken of iets levend is.

Veel leerlingen koppelen leven vooral aan bewegen. Gebruik dit als correctie: bewegen is maar één van de kenmerken en moet niet los worden gezien van de andere kenmerken.

Waarom levenskenmerken belangrijk zijn

  • Ze helpen organismen te herkennen

  • Ze laten zien wat alle levende wezens gemeen hebben

  • Ze maken verschil duidelijk tussen levend en niet-levend

  • Ze vormen de basis voor onderwerpen als groei, voortplanting en ontwikkeling

This item has no instructions

Negen levenskenmerken

Ademhalen

Voeden

Uitscheiden

Bewegen

Waarnemen

Reageren

Groeien

Ontwikkelen

Voortplanten

Noem dat dit de kernlijst is die leerlingen moeten kennen. De precieze formulering kan per methode soms iets verschillen, maar in deze les blijft deze woordkeuze steeds hetzelfde.

Levenskenmerken in groepen

  • ademhalen

  • voeden

  • uitscheiden


Deze kenmerken hebben te maken met stoffen opnemen, gebruiken en afgeven.

  • bewegen

  • waarnemen

  • reageren

  • groeien

  • ontwikkelen

  • voortplanten


Deze kenmerken laten zien wat een organisme doet en hoe het verandert.

Gedrag en levensloop

Stofwisseling

Een nuttige structuur voor onthouden: sommige kenmerken gaan vooral over stofwisseling, andere over gedrag en levensloop. Houd het eenvoudig en functioneel.

Waardoor herken je in de biologie dat iets levend is?

A

Levenskenmerken

B

Grootte

C

Snelheid

D

Kleur

Sluit aan op slides 2-6: leerlingen kunnen denken dat zichtbaar bewegen of uiterlijk genoeg is, maar de kern is het geheel van levenskenmerken.

Levend herkennen

Een organisme is een levend wezen. In de biologie kijk je naar levenskenmerken om te bepalen of iets leeft. Een plant kan bijvoorbeeld reageren op licht, ook als hij niet zichtbaar beweegt.

organisme
levenskenmerken
reageren
biologie
groei
waarnemen
voorwerpen

De drie kernwoorden komen letterlijk uit het eerste subtopic terug en dwingen onderscheid af tussen organisme, levenskenmerken en reageren.

Levenskenmerken bij de mens

  • Je ademt, eet en scheidt afvalstoffen uit

  • Je neemt waar met zintuigen en reageert

  • Je groeit van baby tot volwassene

  • Mensen kunnen zich voortplanten

This item has no instructions

Levenskenmerken bij planten

  • Planten voeden zich en ademen

  • Ze groeien hun hele leven door

  • Ze nemen licht waar en reageren erop

  • Ze planten zich voort, bijvoorbeeld met zaden

Benadruk dat planten ook organismen zijn, ook al lijken hun levenskenmerken minder opvallend dan bij dieren of mensen.

Welke combinatie hoort bij stofwisseling?

A

ademhalen, voeden, uitscheiden

B

bewegen, groeien, reageren

C

waarnemen, ontwikkelen, bewegen

D

voortplanten, groeien, ademen

Gebaseerd op de indeling op slide 7. Let op de veelgemaakte fout dat leerlingen groeien of voortplanten bij stofwisseling zetten.

Waarom is een plant toch een organisme?

Verwachte elementen: planten zijn organismen; ze ademen/voeden zich, groeien, nemen licht waar, reageren daarop en planten zich voort. Bespreek dat zichtbaar bewegen geen voorwaarde is om levend te zijn.

Groei en ontwikkeling

Groei en ontwikkeling horen bij het leven, maar betekenen niet hetzelfde.


Groei is een toename in grootte of massa.

Ontwikkeling is een verandering in bouw, functioneren of gedrag.


Een kind dat langer wordt, groeit. Een kind dat leert praten, ontwikkelt zich.

Dit onderscheid is essentieel. Leerlingen halen groei en ontwikkeling vaak door elkaar; gebruik de voorbeelden op de slide om het verschil scherp te maken.

Groei

  • Toename van lengte, massa of volume

  • Vaak goed te meten

  • Bij mensen vooral sterk in de jeugd

  • Voorbeeld: een baby van 50 cm groeit uit tot een veel langere tiener

This item has no instructions

Ontwikkeling

  • Verandering in wat een organisme kan of hoe het eruitziet

  • Gaat over rijping en verandering

  • Niet altijd direct als centimeters te meten

  • Voorbeelden: leren lopen, stemverandering, geslachtsrijp worden

This item has no instructions

Groei én ontwikkeling samen

Bij organismen verlopen groei en ontwikkeling vaak tegelijk.


Een kind wordt groter én leert steeds meer. Toch zijn het twee verschillende veranderingen die je apart kunt beschrijven.

Koppel dit vooruit naar levensfasen: in elke levensfase kunnen zowel groei als ontwikkeling zichtbaar zijn, maar niet even sterk.

Wat is een voorbeeld van ontwikkeling?

A

zwaarder worden

B

langer worden

C

leren praten

D

groter groeien

Toetst het onderscheid uit slides 10-13. De afleiders zijn allemaal voorbeelden van groei in plaats van ontwikkeling.

Groei of ontwikkeling

Bij groei neemt de grootte of massa toe. ontwikkeling gaat over verandering in bouw, functioneren of gedrag. Een kind dat leert lopen laat vooral ontwikkeling zien.

groei
ontwikkeling
ontwikkeling
voortplanting
waarnemen
levensfase
groeien

Laat leerlingen expliciet het verschil benoemen. Twee keer 'ontwikkeling' is hier functioneel, omdat de context per plek anders vastligt.

Levensfasen van de mens

De mens doorloopt verschillende levensfasen.


Elke levensfase hoort bij een bepaalde leeftijdsperiode en heeft typische veranderingen in groei en ontwikkeling.


Door die fasen kun je de levensloop van een mens overzichtelijk beschrijven.

This item has no instructions

Levensfasen en leeftijden

Puber - 12 tot 16 jaar

Adolescent - 16 tot 21 jaar

Volwassene - 21 tot 65 jaar

Oudere - vanaf 65 jaar

Vroege fasen

Latere fasen

Baby - 0 tot 1,5 jaar

Peuter - 1,5 tot 4 jaar

Kleuter - 4 tot 6 jaar

Schoolkind - 6 tot 12 jaar

Gebruik 'gemiddelde leeftijden' zoals gevraagd in het leerdoel: het zijn globale indelingen, geen strakke grenzen voor ieder individu.

Ontwikkeling in de vroege levensfasen

  • Baby: snelle groei, leren drinken, grijpen en omrollen

  • Peuter: leren lopen en praten

  • Kleuter: motoriek en taal worden beter

  • Schoolkind: leren lezen, schrijven en zelfstandiger worden

This item has no instructions

Ontwikkeling in de latere levensfasen

  • Puber: groeispurt en begin van geslachtsrijpheid

  • Adolescent: lichaam en gedrag worden verder volwassen

  • Volwassene: meestal weinig lengtegroei, wel verdere levenservaring

  • Oudere: veranderingen door veroudering

Maak duidelijk dat ontwikkeling niet stopt na de puberteit. Ook volwassenen en ouderen veranderen, al is dat vaak minder zichtbaar als lengtegroei.

Van baby tot oudere

  • Levensfasen volgen elkaar op

  • Groei is vooral sterk in het begin

  • Ontwikkeling gebeurt in alle fasen

  • Zo kun je veranderingen in een mensenleven beschrijven

Dit is de afrondende inhoudelijke koppeling: organismen herken je aan levenskenmerken, en bij de mens zie je groei en ontwikkeling terug in levensfasen.

In welke levensfase zit iemand van 14 jaar meestal?

A

Kleuter

B

Puber

C

Adolescent

D

Volwassene

Sluit aan op de gemiddelde leeftijden op slide 15.

Levensfasen van de mens

Een baby is gemiddeld 0 tot 1,5 jaar. Een schoolkind is gemiddeld 6 tot 12 jaar. Vanaf ongeveer 65 jaar noem je iemand een oudere.

baby
schoolkind
oudere
peuter
puber
adolescent
volwassene

Controleert drie ankerfasen verspreid over de levensloop.

Noem een voorbeeld van ontwikkeling in een levensfase.

Verwachte elementen: ontwikkeling gebeurt in alle fasen; voorbeelden kunnen zijn leren praten, geslachtsrijp worden, zelfstandiger worden, levenservaring opdoen of veranderingen door veroudering.

Wat is één ding dat jij vandaag hebt geleerd?

This item has no instructions

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

This item has no instructions

Begrippen

organisme - een levend wezen

biologie - de wetenschap die het leven bestudeert

levenskenmerken - kenmerken waaraan je kunt herkennen dat iets leeft

groei - toename in grootte of massa

ontwikkeling - verandering in bouw, functioneren of gedrag

levensfase - periode in het leven met typische kenmerken

voortplanten - zorgen voor nakomelingen

This item has no instructions

Begrippen

waarnemen - prikkels opmerken met zintuigen

reageren - antwoord geven op een prikkel

uitscheiden - afvalstoffen afgeven

puber - levensfase van ongeveer 12 tot 16 jaar

adolescent - levensfase van ongeveer 16 tot 21 jaar

volwassene - levensfase van ongeveer 21 tot 65 jaar

oudere - levensfase vanaf ongeveer 65 jaar

This item has no instructions