§2.2 Rivieren van ijs

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo

Introduction

Een instructie van ongeveer 20 minuten over gletsjers en rivieren in de bergen. Leerlingen leren hoe ijs en water met erosie U-dalen en V-dalen vormen en hoe gletsjers met morenes het landschap opbouwen.

H O O F D S T U K 2 · V A N D E B E R G E N N A A R D E Z E E

2.2

Rivieren van ijs

Hoe ijs en water in de bergen dalen uitschuren en een landschap opbouwen.

Gemaakt bij De Geo 2 havo, 10e editie

Open met de foto: ijs dat zich als een rivier door de bergen beweegt. Vraag: hoe kan ijs een dal maken? ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ricardo Gomez Angel / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Dit leer je

Je kunt uitleggen hoe gletsjers en rivieren met erosie U-dalen en V-dalen vormen.

Je kunt uitleggen hoe gletsjers met morenes het landschap opbouwen.

Twee doelen: eerst afbreken (erosie, dalen), dan opbouwen (morenes). ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

A C T I V E R E N

Wat weet je al over gletsjers?

Laat de klas woorden intikken: ijs, sneeuw, Alpen, kou, ijstijd. Noteer wat opvalt; kom er aan het eind op terug. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

T E R U G B L I K

Uit: §2.1 De vorming van de Alpen

Water in een scheur in de rots bevriest en zet uit. Wat gebeurt er met de rots?

A

De rots breekt in kleinere stukken

B

De rots smelt

C

De rots wordt zachter en buigt mee

D

Er komt nieuwe rots bij

Goed is A: dat is mechanische verwering. Gletsjers werken ook zo; dat zie je zo meteen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Hoe ontstaat een gletsjer?

In het hooggebergte valt meer sneeuw dan er smelt. De sneeuw hoopt zich op en wordt samengeperst tot firn: korrelig, ijsachtig materiaal.

Na verloop van tijd wordt firn ijs. Door zijn eigen gewicht gaat het ijs bewegen: nu is het een gletsjer.

Gletsjers in het hooggebergte · ijs stroomt langzaam naar beneden

Firnbekken: het gebied hoog in de bergen waar de sneeuw zich ophoopt en de gletsjer begint.

Sneeuw, firn, ijs: elke stap is meer samengeperst. Een gletsjer is dus een rivier van ijs die onder zijn eigen gewicht stroomt. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Alessio Soggetti / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

De Rijn begint in de bergen

De Rijn · van de Alpen tot de Noordzee

L E G E N D A

1

2

1

Bovenloop: het hoogste deel, met snel water

2

Monding bij Rotterdam, in Nederland

In de bovenloop heeft het water veel kracht, dus veel erosie.

Erosie: gesteente en grond worden door water, ijs of wind losgemaakt en weggevoerd.

Punt 1 ligt bij het Tomameer in de Zwitserse Alpen, waar de Rijn begint. Punt 2: de monding in Nederland. De bovenloop is steil: snel water, veel kracht, veel erosie. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Natural Earth (public domain), drawn for LessonUp

2.2

Rivieren van ijs

V-dal of U-dal?

V-dal · een rivier snijdt in de bergen een smal dal met de vorm van een V

U-dal, Lauterbrunnental (Zwitserland) · een gletsjer schuurde een breed dal met een vlakke bodem

Een rivier snijdt alleen omlaag: een smal V-dal. Een gletsjer is breed en zwaar en schuurt ook de zijkanten weg: een U-dal. De linkerfoto toont een kloof in de bergen; de plaats is niet van belang, de vorm wel. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Aoi / Unsplash Image credit: Tim Trad / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Hoe ontstaat een waterval?

Een waterval ontstaat vaak waar zacht gesteente naast hard gesteente ligt.

Het zachte gesteente slijt sneller weg. Zo ontstaat een hoogteverschil en stort het water naar beneden.

Rijnval, Schaffhausen (Zwitserland) · een waterval in de Rijn

Teken op het bord: harde laag boven, zachte laag onder. Het water slijpt de zachte laag sneller weg; de harde rand blijft als drempel staan. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Christopher Politano / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

O N T H O U D

Een rivier snijdt een V-dal, een gletsjer schuurt een U-dal.

Laat de klas het in eigen woorden herhalen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 1

Een dal is breed en heeft een vlakke bodem met steile wanden. Wat heeft het gevormd?

A

Een gletsjer

B

Een snelstromende rivier

C

De wind

D

Een vulkaan

Goed is A: een brede, vlakke bodem is een U-dal. Een rivier maakt een V-dal. Wind en vulkaan maken geen dalen zoals deze. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 2

Zijn de stellingen juist?

1 In de bovenloop van de Rijn is de erosiekracht groot.

2 De bovenloop heeft een breed dal met veel meanders.

A

Alleen stelling 1 is juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is A. In de bovenloop is het water snel en krachtig en het dal V-vormig. Een breed dal met meanders hoort bij de benedenloop. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 3

Leg uit hoe een waterval kan ontstaan.

Model: een rivier stroomt over harde en zachte gesteentelagen. Het zachte gesteente slijt sneller weg dan het harde, waardoor een hoogteverschil in de rivierbedding ontstaat. Het water stort naar beneden. Let op: harde en zachte laag, snelheid van slijten, hoogteverschil. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Gletsjers bouwen ook op

Een gletsjer neemt rotsmateriaal mee en legt het ergens anders neer. Zo bouwt hij het landschap op.

Aan het eind, waar het ijs smelt, ligt de eindmorene. Langs de zijkanten ligt de zijmorene, onder het ijs de grondmorene.

Gletsjer met puin langs de randen · rotsmateriaal blijft achter als het ijs smelt

Eerst afbreken, dan opbouwen: de gletsjer schuurt materiaal los, voert het mee en zet het af. Drie morenes, drie plekken: eind, zij, grond. Wijs ze op de foto aan; de foto laat vooral de randen zien. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Roger Benz / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Rivieren in en onder het ijs

Gletsjerijs smelt en wordt smeltwater. Dat stroomt als rivier over, door en onder de gletsjer.

Soms stroomt het water door een gletsjertunnel. Waar de rivier de gletsjer verlaat, ligt de gletsjerpoort.

Smeltwaterstroom op een gletsjer · het blauwe water zoekt een weg door het ijs

Tunnel = de gang in het ijs; poort = de opening aan het eind waar het water naar buiten komt. Eén rivier, twee namen voor twee plekken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Milan Malfait / Unsplash

Breekt de gletsjer af of bouwt hij op?

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 4

Afbreken

Opbouwen

Een U-dal uitschuren

Een eindmorene

Gesteente wegschuren

Een zijmorene

Een grondmorene

Afbreken (erosie): een U-dal uitschuren, gesteente wegschuren. Opbouwen (afzetten): eind-, zij- en grondmorene. Vraag bij elk item: wordt er materiaal weggehaald of neergelegd? ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Vul de juiste woorden in.

Aan het eind van de gletsjer ligt de eindmorene. Het smeltwater verlaat het ijs door de gletsjerpoort.

eindmorene

gletsjerpoort

gletsjertunnel

firn

grondmorene

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 5

Eindmorene: het puin dat achterblijft waar het ijs smelt. De gletsjertunnel ligt in het ijs; de gletsjerpoort is de uitgang. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Koude en warme periodes

Glaciaal

Een glaciaal (ijstijd) is een periode waarin het klimaat veel kouder was dan nu. Grote delen van de aarde waren met ijs bedekt.

Interglaciaal

Een interglaciaal is een warmere periode tussen twee ijstijden. Niet al het ijs smelt dan weg.

Gletsjers waren in de ijstijden veel groter dan nu. Glaciaal en ijstijd zijn hier hetzelfde. Een interglaciaal is warmer, maar er blijft nog ijs op aarde, bijvoorbeeld op de polen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 6

Zijn de stellingen juist?

1 Een interglaciaal is een warme periode tussen twee ijstijden.

2 Tijdens een interglaciaal smelt al het ijs op aarde.

A

Alleen stelling 1 is juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is A. Ook in een warme periode blijft er ijs, op de polen en in het hooggebergte. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1

Het ijs gaat bewegen onder zijn eigen gewicht

2

De sneeuw hoopt zich op

3

Er valt meer sneeuw dan er smelt

4

Firn verandert in ijs

5

De sneeuw wordt samengeperst tot firn

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 7

Zet in volgorde: zo ontstaat een gletsjer.

Volgorde zoals getoond. Eerste voorwaarde is het klimaat: meer sneeuw dan smelt. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

V R A A G 8

Leg uit: hoe draagt een gletsjer bij aan afbraak én opbouw van het landschap?

Model: een gletsjer breekt het landschap af door erosie: hij schuurt gesteente weg en vormt zo diepe U-dalen. Het weggeschuurde materiaal voert hij mee en zet hij weer af als morenes (eind-, zij- en grondmorene). Zo bouwt hij het landschap op. Let op: beide kanten noemen. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.2

Rivieren van ijs

Begrippen

firn

samengeperste, korrelige sneeuw; wordt later ijs

bovenloop

hoogste deel van een rivier, met snel water

U-dal

breed dal dat een gletsjer heeft uitgeschuurd

V-dal

smal dal dat een rivier heeft uitgesleten

waterval

water stort neer bij een hoogteverschil

eindmorene

puin dat achterblijft aan het eind van de gletsjer

smeltwater

water van gesmolten gletsjerijs

gletsjertunnel

gang in het ijs waar smeltwater doorheen stroomt

gletsjerpoort

opening waar het smeltwater de gletsjer verlaat

glaciaal / interglaciaal

koude periode (ijstijd) / warme periode ertussen

Loop de begrippen langs en laat de klas ze in eigen woorden uitleggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash