Ziektebeelden en aandoeningen deel 1

• New lesson editor
• Zorg en Welzijn hoorcollege
• Middelbare school
• vmbo b, k, t
• Leerjaar 3

Ziekten en aandoeningen in de zorg

Open met het idee dat zorgmedewerkers veel verschillende cliënten tegenkomen. Deze les draait niet om diagnoses stellen, maar om herkennen, begrijpen en passend ondersteunen.

Lesdoel

Ik kan veelvoorkomende ziekten en aandoeningen herkennen, de belangrijkste klachten noemen en uitleggen wat dit betekent voor zorg en ondersteuning.

Welke ziekte of aandoening uit de zorg ken jij al?

Gebruik de woordwolk als voorkennis-activatie. Vraag kort door: welke klachten horen erbij en hoe merk je dat in de zorg?

Ouderdomsziekten

Ouderdomsziekten komen vaker voor bij oudere mensen.

Dat hangt samen met veranderingen in het lichaam:

• spieren kunnen zwakker worden

• botten worden soms minder stevig

• organen kunnen minder goed werken

Niet iedere oudere krijgt deze ziekten. Sommige aandoeningen komen ook bij jongere mensen voor.

Benadruk dat 'ouderdomsziekten' geen vaste lijst is van ziekten die alleen ouderen krijgen. Het gaat om aandoeningen die op hogere leeftijd relatief vaker voorkomen.

Dementie

• Verzamelnaam voor aandoeningen van de hersenen

• Hersenen werken steeds minder goed

• Klachten: vergeetachtigheid, moeite met praten, de weg kwijtraken

• Alzheimer is de meest voorkomende oorzaak

Maak duidelijk dat dementie meer is dan 'iets vergeten'. Het gaat om achteruitgang in het functioneren van de hersenen, met gevolgen in het dagelijks leven.

Hoge bloeddruk

• De druk van het bloed is langdurig te hoog

• Vaak merk je er weinig van

• Vergroot de kans op:

- hartinfarct

- beroerte

- nierschade

Leerlingen denken soms dat je hoge bloeddruk altijd voelt. Juist omdat klachten vaak uitblijven, is het risico verraderlijk.

Ziekte van Parkinson

• Ziekte van de hersenen

• Mogelijke klachten:

- trillende handen

- stijve spieren

- langzaam bewegen

• Dagelijkse handelingen zoals aankleden of eten kunnen moeilijker worden

Zorg bij ouderdomsziekten

Een zorgmedewerker helpt waar nodig, maar stimuleert de cliënt ook om zoveel mogelijk zelf te blijven doen.

Dit heet zelfredzaamheid bevorderen.

Andere aandoeningen die bij ouderen relatief vaak voorkomen zijn:

• diabetes type 2

• hart- en vaatziekten

• artrose

• osteoporose

Verbind hier de medische inhoud aan de rol van Z&W: ondersteuning, observeren en zelfstandigheid behouden waar dat kan.

Wat betekent zelfredzaamheid bevorderen?

A

Alles overnemen

B

Zelf laten kiezen

C

Zelf laten doen

D

Arts waarschuwen

Correct is 'zelf laten doen' als kern van zo veel mogelijk zelfstandig blijven functioneren. 'Zelf laten kiezen' klinkt logisch, maar is smaller dan wat op de slide bedoeld wordt.

Ouderdomsziekten en zorg

Bij dementie werken de hersenen steeds minder goed. Bij Parkinson kunnen trillende handen en stijve spieren ontstaan. In de zorg wil je ook de zelfredzaamheid van de cliënt bevorderen.

dementie

Parkinson

zelfredzaamheid

astma

vaccinatie

besmetting

bronchitis

De drie kernwoorden komen letterlijk uit deze subtopic: dementie, Parkinson en zelfredzaamheid.

Infectieziekten

Een infectieziekte ontstaat wanneer een ziekteverwekker het lichaam binnendringt en zich vermenigvuldigt.

Daardoor kun je ziek worden.

Soorten ziekteverwekkers:

• virus

• bacterie

• schimmel

• parasiet

Gebruik consequent het woord ziekteverwekker. Dit begrip komt later terug in vaccinaties en de begrippenlijst.

Soorten ziekteverwekkers

Schimmel - kan infecties veroorzaken aan bijvoorbeeld huid of nagels.

Parasiet - leeft op of in een ander organisme. Een voorbeeld is de parasiet die malaria veroorzaakt.

Virus en bacterie

Virus - heeft lichaamscellen nodig om zich te vermenigvuldigen. Voorbeelden: griep, mazelen.

Bacterie - klein levend organisme. Sommige bacteriën veroorzaken ziekten, zoals kinkhoest.

Schimmel en parasiet

Hoe raak je besmet?

Besmetting kan gebeuren door:

• hoesten en niezen

• aanraking

• besmet voedsel of water

• bloed of andere lichaamsvloeistoffen

Laat leerlingen het onderscheid zien tussen een ziekteverwekker en de manier waarop die wordt overgedragen.

Besmetting voorkomen

Je kunt besmettingen helpen voorkomen door:

• regelmatig je handen te wassen

• hygiënisch te werken

• voedsel goed te bewaren

• bij hoesten je elleboog te gebruiken

• vaccinaties te gebruiken tegen bepaalde infectieziekten

Niet alle infectieziekten zijn besmettelijk van mens op mens. Tetanus ontstaat via bacteriën uit de omgeving die via een wond binnenkomen.

Tetanus is hier een belangrijk tegenvoorbeeld: infectieziekte betekent niet automatisch dat je het van een ander mens krijgt.

Wat is een vaccinatie?

Een vaccinatie helpt het afweersysteem om een bepaalde ziekteverwekker te herkennen.

Ziekteverwekker herkennen → afweerreactie → afweergeheugen

Kom je later met de echte ziekteverwekker in aanraking, dan kan je lichaam sneller reageren.

Een vaccinatie verkleint de kans om ziek te worden of ernstig ziek te worden, maar geeft geen 100% bescherming.

Gebruik eenvoudige taal bij afweergeheugen: het lichaam 'onthoudt' als het ware de ziekteverwekker.

Rijksvaccinatieprogramma

• In Nederland krijgen kinderen vaccinaties tegen ernstige infectieziekten

• Georganiseerd door het RIVM

• Uitgevoerd door onder andere de jeugdgezondheidszorg

• Vaccinaties zijn gratis en vrijwillig

• Welke prik je krijgt, hangt af van leeftijd en schema

Groepsbescherming

Wanneer veel mensen beschermd zijn tegen een besmettelijke ziekte, kan die ziekte zich minder gemakkelijk verspreiden.

Dit heet groepsbescherming.

Dat is extra belangrijk voor mensen die niet gevaccineerd kunnen worden of bij wie vaccinaties minder goed werken, zoals:

• sommige baby's

• mensen met een verminderde afweer

Benadruk dat groepsbescherming alleen werkt bij voldoende bescherming in de groep en vooral belangrijk is voor kwetsbare mensen.

14 infectieziekten

Bof - virusinfectie met zwelling van speekselklieren

Difterie - bacteriële infectie met ernstige keelklachten

Hepatitis B - virusinfectie die de lever aantast

Hib-ziekten - bacteriële infecties, onder andere hersenvliesontsteking

HPV - virus dat bepaalde vormen van kanker kan veroorzaken

Kinkhoest - bacteriële infectie met hevige hoestbuien

Mazelen - zeer besmettelijke virusziekte met koorts en huiduitslag

1 t/m 7

Meningokokkenziekte - kan hersenvliesontsteking of bloedvergiftiging veroorzaken

Pneumokokkenziekte - kan bijvoorbeeld longontsteking veroorzaken

Polio - virusziekte die verlamming kan geven

Rodehond - virusziekte, gevaarlijk tijdens zwangerschap

Rotavirus - veroorzaakt diarree en braken

RS-virus - luchtweginfecties, vooral gevaarlijk voor baby's

Tetanus - bacteriële infectie via een wond met ernstige spierkrampen

8 t/m 14

Noem dat baby's bij RS-virus een antistoffenprik krijgen; dit is een vorm van passieve bescherming. Dat detail hoeft niet volledig uitgewerkt op de slide.

Welke infectieziekte ontstaat via een wond uit de omgeving?

A

Mazelen

B

Tetanus

C

Griep

D

Kinkhoest

Toetst het tegenvoorbeeld uit de les: niet elke infectieziekte wordt van mens op mens overgedragen.

Vaccinatie en besmetting

Een vaccinatie helpt het afweersysteem om een ziekteverwekker te herkennen. Wanneer veel mensen beschermd zijn, ontstaat groepsbescherming. Besmetting kun je helpen voorkomen door regelmatig je handen te wassen.

vaccinatie

groepsbescherming

handen

bronchiën

zelfredzaamheid

spieren

parasiet

Controleert drie dragende begrippen uit dit blok: vaccinatie, groepsbescherming en handen wassen als preventie.

Maag- en darmaandoeningen

Het spijsverteringsstelsel verteert voedsel.

Het lichaam:

• haalt voedingsstoffen uit voedsel

• neemt vocht op

• voert afvalstoffen af

Als maag of darmen niet goed werken, kunnen eten, ontlasting en vochtbalans veranderen.

Dit is de basis voor de aandoeningen die volgen. Koppel steeds klachten aan veranderingen in de spijsvertering.

Veelvoorkomende klachten

Oorzaken en risico

Buikgriep - ontsteking van maag en/of darmen, meestal door een virus. Klachten: diarree, misselijkheid, overgeven, buikpijn.

Maagzweer - wondje in het slijmvlies van maag of twaalfvingerige darm. Klachten: pijn boven in de buik, misselijkheid.

Bij buikgriep kunnen jonge kinderen en ouderen snel uitdrogen.

Een maagzweer kan onder andere ontstaan door de bacterie Helicobacter pylori of door bepaalde pijnstillers.

Buikgriep en maagzweer

Verstopping en PDS

• Verstopping (obstipatie): moeilijk poepen, ontlasting vaak hard en droog

• Mogelijke oorzaken: te weinig drinken, weinig bewegen, sommige medicijnen

• PDS: darmen werken anders dan normaal

• Klachten kunnen wisselen: buikpijn, opgeblazen gevoel, diarree of verstopping

Leg uit dat PDS vaak wisselende klachten geeft, terwijl obstipatie één duidelijk probleem met ontlasting beschrijft.

Ziekte van Crohn en zorg

Ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van het spijsverteringskanaal.

Mogelijke klachten:

• buikpijn

• diarree

• vermoeidheid

• gewichtsverlies

In de zorg is het belangrijk om veranderingen in ontlasting, eetlust en vochtinname te signaleren.

Benadruk het woord chronisch: klachten kunnen langere tijd aanwezig zijn of terugkomen.

Waar let je in de zorg op bij maag- en darmklachten?

Verwachte elementen: veranderingen signaleren in ontlasting, eetlust en vochtinname; opletten op uitdroging bij buikgriep; buikpijn, diarree, misselijkheid of gewichtsverlies herkennen; niet zelf diagnosticeren maar observeren en doorgeven.

Waardoor kan obstipatie ontstaan?

A

Veel bewegen

B

Te weinig drinken

C

Te veel slapen

D

Veel zuurstof

Sluit aan op de genoemde oorzaken van verstopping: te weinig drinken, weinig bewegen en sommige medicijnen.

Aandoeningen aan de luchtwegen

De luchtwegen bestaan onder andere uit:

• neus

• keel

• luchtpijp

• bronchiën

• longen

Via de longen komt zuurstof in het bloed. Problemen in de luchtwegen kunnen ademhalen moeilijker maken.

Astma en COPD

Astma

COPD

Chronische aandoening waarbij de luchtwegen gevoelig zijn en tijdelijk nauwer kunnen worden.

Klachten:

• benauwdheid

• piepend ademhalen

• hoesten

Chronische longziekte waarbij luchtwegen vernauwd zijn en/of longblaasjes beschadigd raken.

Klachten:

• kortademigheid

• hoesten

• slijm

Roken is een belangrijke oorzaak.

Gebruik hier al het woord chronisch, zodat leerlingen straks het verschil met acute infecties beter zien.

Longontsteking, bronchitis en griep

• Longontsteking: ontsteking in delen van de longen, door bacterie of virus

• Bronchitis: ontsteking van de bronchiën, vaak met hoesten en slijm

• Griep: besmettelijke virusinfectie van de luchtwegen

• Kwetsbare mensen kunnen complicaties krijgen

Noem bij griep eventueel de typische combinatie van plotselinge koorts, spierpijn, hoofdpijn, hoesten en vermoeidheid.

Verschil tussen astma en COPD

Astma

• klachten wisselen vaak

• vernauwing van de luchtwegen kan meestal sterk verbeteren door behandeling

COPD

• er is blijvende schade aan longen en luchtwegen

• klachten zijn chronisch

Dit contrast is een kernslide: beide geven benauwdheid, maar het verloop en de schade verschillen.

Wat is het belangrijkste verschil tussen astma en COPD?

A

Astma is besmettelijk

B

COPD geeft koorts

C

Astma zit in de keel

D

COPD geeft blijvende schade

De kern is het contrast van de les: bij astma kunnen klachten vaak sterk verbeteren, bij COPD is er blijvende schade.

Luchtwegaandoeningen

Bij astma zijn de luchtwegen gevoelig en tijdelijk nauwer. Bij COPD is er blijvende schade aan longen en luchtwegen. Roken is een belangrijke oorzaak van COPD.

astma

COPD

Roken

griep

bronchitis

diarree

gewricht

Verankert het verschil tussen astma en COPD plus de belangrijke risicofactor roken.

Aandoeningen aan het bewegingsapparaat

Het bewegingsapparaat bestaat uit:

• botten

• spieren

• pezen

• gewrichten

Samen zorgen ze ervoor dat je kunt staan, lopen, tillen en bewegen.

Gebruik dit als basis om later klachten te koppelen aan verschillende onderdelen: bot, gewricht, spier of zenuwdruk.

Gewrichten en botten

Artrose

Osteoporose

Bij artrose verandert het hele gewricht, waaronder het kraakbeen.

Gevolgen:

• pijn

• stijfheid

Komt vaak voor in knieën, heupen en handen.

Bij osteoporose worden botten minder stevig.

Gevolg:

• botten breken gemakkelijker

Komt vaker voor bij oudere mensen, vooral bij vrouwen na de overgang.

Maak het verschil helder: artrose gaat over gewrichten; osteoporose over botten die minder sterk worden.

Reumatoïde artritis en hernia

• Reumatoïde artritis: chronische ontstekingsziekte waarbij het afweersysteem gewrichten aanvalt

• Klachten: pijn, zwelling, stijfheid

• Hernia: tussenwervelschijf drukt op een zenuw

• Klachten: rugpijn, uitstralende pijn, soms tintelingen of krachtsverlies

Spierdystrofie

Spierdystrofie is een verzamelnaam voor erfelijke spierziekten waarbij spieren steeds zwakker worden.

Mogelijke gevolgen:

• moeite met lopen

• moeite met traplopen

• moeite met andere bewegingen

Benadruk dat dit anders is dan een blessure of tijdelijke spierpijn: het gaat om een groep erfelijke aandoeningen.

Welke aandoening gaat vooral over minder stevige botten?

A

Artrose

B

Hernia

C

Osteoporose

D

Artritis

Plausibele verwarring met artrose en artritis; correct is osteoporose omdat het over botten gaat.

Bewegingsapparaat

Bij artrose verandert het gewricht en ontstaan pijn en stijfheid. Een hernia kan op een zenuw drukken. Bij spierdystrofie worden spieren steeds zwakker.

artrose

hernia

spierdystrofie

astma

tetanus

maagzweer

vaccinatie

Drie duidelijk te onderscheiden aandoeningen uit dit blok: gewricht, zenuwdruk en erfelijke spierziekte.

Ziekten herkennen in de zorg

Een zorgmedewerker stelt niet zelf vast welke ziekte iemand heeft.

Dat doet een arts of andere bevoegde zorgprofessional.

De taak van de zorgmedewerker is wel:

• veranderingen herkennen

• klachten signaleren

• passende hulp inschakelen volgens de afspraken

Dit is een belangrijke beroepshouding: observeren en doorgeven, niet zelf diagnosticeren.

Belangrijke signalen

Let bijvoorbeeld op:

• plotselinge benauwdheid of veel hoesten

• koorts en ernstige vermoeidheid

• veranderingen in eten, drinken of ontlasting

• pijn bij bewegen of toenemende stijfheid

• plotselinge verwardheid of veranderd gedrag

Koppel de signalen terug aan de eerdere onderdelen van de les: luchtwegen, spijsvertering, bewegen en ouderdomsziekten.

Wanneer direct hulp inschakelen?

Bij ernstige of plotselinge klachten moet je direct passende hulp inschakelen volgens de afspraken op je werkplek.

Snel signaleren is belangrijk, omdat klachten kunnen verergeren of kunnen wijzen op een ernstige aandoening.

Noem eventueel voorbeelden uit de les, zoals plotselinge benauwdheid, verwardheid of snelle achteruitgang.

Wat is de taak van een zorgmedewerker?

A

Diagnose stellen

B

Klachten signaleren

C

Medicatie wijzigen

D

Operatie plannen

Toetst de beroepshouding: observeren, signaleren en passende hulp inschakelen; niet zelf vaststellen welke ziekte iemand heeft.

Noem een signaal waarbij je direct hulp inschakelt.

Verwachte elementen: voorbeelden zoals plotselinge benauwdheid, ernstige vermoeidheid, verwardheid, veranderingen in ontlasting of pijn bij bewegen; daarna passende hulp inschakelen volgens afspraken op de werkplek.

Wat ga jij uit deze les het best onthouden?

Reflectievraag zonder fout of goed. Laat leerlingen één concreet inzicht noemen uit de les.

Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Reflectievraag over leerproces. Mogelijke antwoorden: schema's, voorbeelden, vergelijkingen of begrippen hielpen.

Begrippen

infectieziekte - ziekte die ontstaat door een ziekteverwekker

ziekteverwekker - virus, bacterie, schimmel of parasiet die ziekte kan veroorzaken

besmetting - het overdragen of binnenkrijgen van een ziekteverwekker

vaccinatie - prik of middel dat het afweersysteem helpt een ziekteverwekker te herkennen

afweersysteem - systeem van het lichaam dat beschermt tegen ziekteverwekkers

chronische ziekte - ziekte die langdurig aanwezig is

symptomen - klachten of verschijnselen van een ziekte

Begrippen

zelfredzaamheid - zoveel mogelijk zelf kunnen blijven doen

groepsbescherming - bescherming van een groep doordat een ziekte zich minder goed kan verspreiden

dementie - verzamelnaam voor aandoeningen waarbij de hersenen steeds minder goed werken

obstipatie - verstopping; moeilijk kunnen poepen

spijsverteringsstelsel - stelsel dat voedsel verteert en voedingsstoffen opneemt

bewegingsapparaat - botten, spieren, pezen en gewrichten samen

benauwdheid - moeite met ademen of een tekort aan lucht