De onderwereld in de Oudheid
De onderwereld in de Oudheid
Open met het idee dat de dood in de Oudheid niet als een definitief einde gold, maar als een overgang naar een andere bestaansvorm.
Welke woorden associeer jij met de onderwereld in de Oudheid?
Gebruik de antwoorden als voorkennisactivatie. Verwacht termen als dood, schimmen, duisternis, Styx, Charon, straf, goden, maar laat ook spontane associaties toe.
De dood als overgang
In de Oudheid betekende sterven meestal niet dat alles ophield.
Het levensbeginsel van de mens, de anima, bleef voortbestaan als een schim of umbra.
Die schim verhuisde naar een verblijf onder de aarde: de onderwereld.
Benadruk het onderscheid tussen lichaam en anima: het lichaam sterft, maar de anima blijft als umbra voortbestaan.
Wat is een umbra?
Een umbra is de voortlevende schim van een gestorvene.
gewichtloos
zonder vaste materie
vluchtig als de wind
fysiek contact is niet mogelijk
karaktertrekken en uiterlijke kenmerken blijven vaak herkenbaar
kan spreken en handelen
Leg uit dat de schim dus niet volledig persoonloos is: bepaalde karaktertrekken blijven bestaan, ook al is er geen lichamelijkheid meer.
Een bloedeloos bestaan
Het leven van de schimmen gold als een bloedeloos schemerbestaan.
Zij leefden zonder de vreugden van de bovenwereld: geen tastbaar lichaam, geen vol leven, geen echte levenskracht.
Dit is een belangrijk contrast: voortbestaan betekent niet automatisch geluk. Voor de meeste doden is de onderwereld eerder kleurloos dan troostrijk.
Namen van de onderwereld
De onderwereld had meer dan één naam. Elke naam legt een ander aspect bloot:
Erebus: oorspronkelijk de god van de duisternis, ook synoniem voor de duisternis in de onderwereld
Chaos: duistere afgrond, gapende leegte
Hades: de god én de onderwereld
Orcus: de naam van het rijk en van de god van de dood en de onderwereld,
associatie met een gevangenis
Inferi: verwijst naar de doden en de onderwereld in het algemeen
Wijs erop dat de veelheid aan namen laat zien hoe complex het voorstellingsbeeld was: niet één strak systeem, maar overlappende accenten.
Rivieren rond het dodenrijk
De onderwereld werd omgeven door dreigende wateren.
Styx: 'de hatelijke'
Cocytus: rivier van geweeklaag
Acheron: groot, somber meer
Phlegeton: rivier van vloeibaar vuur
Lethe: water van vergetelheid (de schimmen drinken hiervan om hun aardse bestaan te vergeten)
Laat zien dat water hier grens, angst en overgang uitdrukt. Lethe voegt daar nog verlies van herinnering aan toe.
Wat blijft volgens de Oudheid na de dood voortbestaan?
de anima
het lichaam
de stem
het graf
Toetst het kernonderscheid tussen lichaam en anima uit slides 2-4.
Vul de kernbegrippen aan
Na de dood bleef volgens veel mensen de anima voortbestaan als een umbra. Die schim was gewichtloos en zonder vaste materie. Om het dodenrijk slingerde zich negenvoudig de Styx, de ‘hatelijke’.
Alleen de vier ingevulde termen passen inhoudelijk op deze plaats: anima, umbra, gewichtloos, Styx.
Stel: Je bent een umbra in de onderwereld. Wie of wat uit je vroegere leven zou je het meeste missen?
Bespreek dat een umbra geen lichaam of vaste materie meer heeft en daarom niet tastbaar is, ook al blijven karaktertrekken herkenbaar.
Charon en de overtocht
De schimmen bereikten het dodenrijk niet op eigen kracht.
Charon, de veerman van de onderwereld, zette hen met zijn boot over het water en langs de Acheron. De reis naar de onderwereld wordt zo voorgesteld als een definitieve overtocht: wie de grens passeert, hoort niet langer bij de levenden.
Je kunt hier eventueel koppelen aan begrafenisrituelen en de idee dat de dode correct naar het rijk van de schimmen moet worden begeleid.
Cerberus
Bij de ingang waakte Cerberus, de reusachtige hellehond.
drie koppen
slangen rond zijn hals of koppen
laat iedereen binnen
laat niemand terug naar buiten
Daarom heet de onderwereld ook avarus: zij slokt iedereen op en geeft niemand terug.
Het woord avarus betekent hier niet letterlijk geldzucht, maar 'gierig' in de zin van vasthoudend: de dood laat zijn prooi niet los.
Gebieden in de onderwereld
De onderwereld was niet overal dezelfde plaats.
Voor de meeste schimmen: een somber schimmenrijk
Elysium: verblijf van bijzonder verdienstelijke mensen
Tartarus: diepste en verschrikkelijkste streek, strafplaats voor misdadige zielen en titanen
Zo bevat de onderwereld zowel een gewone verblijfplaats als zones van beloning en straf.
Maak duidelijk dat Elysium een uitzonderingsgebied is; het gewone lot van de meeste doden blijft schimmig en kleurloos.
Tartarus als strafplaats
Tartarus is de diepste regio van de onderwereld.
Hier worden grote misdadigers niet zomaar opgesloten, maar eeuwig gestraft. In de mythische verbeelding is Tartarus de plaats waar schuld zichtbaar wordt in een eindeloze straf die nooit voltooid raakt.
Benadruk het verschil tussen gewone doden en uitzonderlijke overtreders. Tartarus is niet de standaardbestemming van elke ziel.
Voorbeelden van eeuwige straf
Bekende veroordeelden in Tartarus:
Tantalus: honger en dorst, maar voedsel en water blijven buiten bereik
Sisyphus: duwt een rots omhoog die telkens terugrolt
Ixion: vastgebonden aan een eeuwig draaiend rad
Deze voorbeelden tonen drie vormen van zinloze, onontkoombare straf: verlangen, nutteloze arbeid en eindeloze pijn.
Welke figuur bewaakt de ingang en laat niemand terugkeren?
Charon
Cerberus
Pluto
Ixion
Charon vervoert, Cerberus bewaakt de grens, Pluto heerst, Ixion is een gestrafte figuur.
Vul de plaatsen en figuren aan
Na de overtocht met Charon bereikte een schim het dodenrijk. Bij de ingang waakte Cerberus. Voor uitzonderlijk verdienstelijke mensen was er Elysium, terwijl grote misdadigers in Tartarus terechtkwamen.
Toetst het onderscheid tussen overtocht, grensbewaking, beloning en straf.
Heersers van het dodenrijk
In het rijk van de schimmen hebben de di superi geen macht.
Daar heersen de di inferi:
Pluto, ook Dis genoemd
Proserpina, zijn vrouw
Benadruk het contrast tussen bovenwereld en onderwereld: niet alleen een andere plaats, maar ook een andere machtsorde.
De Manes en D.M.
De Manes zijn in de Romeinse religie de geesten van de overledenen.
Op grafstenen staat vaak D.M.: Dis Manibus, 'aan de goddelijke schimmen'. De Manes zijn de overledenen in hun hoedanigheid als religieuze machten die men moet respecteren.
Leg uit dat 'goddelijk' hier niet betekent dat elke dode een grote god wordt, maar wel dat de gestorvenen religieuze eer ontvangen.
De band met de doden
De levenden bleven de Manes eren met gebeden en kleine offers om te tonen dat ze hen niet vergeten waren.
bloemen
wierook
zout of graan
wijn, honing, melk of brood
Met zulke gaven en gebeden bleef de band tussen levenden en doden bestaan en konden de Manes in vrede rusten.
Je kunt hier kort wijzen op dodenfeesten en het idee dat vergeten doden onrustig kunnen worden, terwijl herdachte doden in vrede rusten.
De Erinyen of Furiën
Pluto liet de bestraffing van misdadigers over aan de drie Erinyen of Furiën:
Allecto
Tisiphone
Megaera
Uit angst noemde men hen ook Eumeniden, 'de welwillenden', als eufemisme.
Leg kort uit wat een eufemisme hier doet: men vermijdt de gevreesde naam om de machten gunstiger te stemmen.
De onweerstaanbare macht van de dood
Zelfs de hemelgoden zwoeren in mythen bij de Styx of bij machten van de onderwereld.
Dat verraadt hoe sterk in de Oudheid het besef leefde dat de dood een onontkoombare en hogere macht was.
Dit is een kernslide voor de lesvraag: waarom kreeg de onderwereld zoveel gewicht? Omdat zij gold als een macht waaraan niemand ontsnapt.
Waarvoor staat D.M. op Romeinse grafstenen?
Di Mortuorum
Dis Manibus
Dei Magni
Domus Mortis
Distractors klinken Latijns en plausibel, maar alleen Dis Manibus is correct volgens slide 13.
Waarom offerden de levenden aan de Manes?
Verwachte elementen: kleine offers en gebeden hielden de band met de doden in stand; de Manes mochten niet vergeten worden; men wilde hen tot rust brengen.
Toegangen tot de onderwereld
In de Oudheid wees men echte plaatsen aan als toegang tot het dodenrijk.
Een beroemde ingang lag bij kaap Taenarum in Laconië: een diepe grot vanwaaruit Heracles zou zijn afgedaald om Cerberus naar boven te brengen.
Voor de Romeinen gold ook een grot in Cumae, bij het Avernusmeer nabij Napels, als toegangspoort. Daar laat Vergilius in boek 6 van de Aeneis zijn held afdalen naar de onderwereld.
Benadruk dat mythische ruimte vaak aan concrete plaatsen werd gekoppeld. Dat maakt het geloofsbeeld tastbaar.
Welke plaats gold voor Romeinen als toegang tot de onderwereld?
Taenarum
Olympus
Cumae
Delphi
Taenarum is ook een toegang in de traditie, maar Cumae is specifiek de Romeinse toegang uit slides 17-18.
Welke namen en begrippen hoorde je vandaag voor het eerst?
Mogelijke elementen: concrete grotten en plaatsen maakten de mythische onderwereld tastbaar, geloofwaardiger en dichter bij de leefwereld van mensen.
Vind je dat het leven van een schim in de onderwereld eerder een vloek is of een zegen? Licht je mening kort toe.
This item has no instructions
Welk onderdeel van deze les vraagt nog extra toelichting?
This item has no instructions
Woordenlijst
anima - levensbeginsel of ziel van de mens
umbra - schim van een overledene in de onderwereld
Erebus - duisternis van de onderwereld; ook een goddelijke figuur
Chaos - duistere afgrond of gapende leegte
Hades - de god van de onderwereld en de onderwereld zelf
Orcus - god of rijk van de dood, vaak met de bijklank van een gevangenis
Inferi - de doden of de onderwereld in het algemeen
This item has no instructions
Woordenlijst
Styx - rivier rond de onderwereld; betekent 'de hatelijke'
Cocytus - rivier van geweeklaag
Acheron - groot, somber meer van de onderwereld
Phlegeton - rivier van vloeibaar vuur
Lethe - rivier van vergetelheid
Charon - veerman die schimmen overzet
Cerberus - driekoppige hellehond die de ingang bewaakt
This item has no instructions
Woordenlijst
Elysium - gelukkige verblijfplaats voor bijzonder verdienstelijke mensen
Tartarus - diepste strafgebied van de onderwereld
di inferi - goden van de onderwereld
Pluto / Dis - heerser van het dodenrijk
Proserpina - echtgenote van Pluto
Manes - geesten van de overledenen in de Romeinse religie
D.M. - afkorting van Dis Manibus, 'aan de goddelijke schimmen'
This item has no instructions
Woordenlijst
Erinyen / Furiën - wraakgodinnen die misdadigers straffen
Eumeniden - eufemistische naam voor de Erinyen, 'de welwillenden'
Taenarum - beroemde plaats met een toegang tot de onderwereld
Cumae - Romeinse plaats die als toegangspoort tot het dodenrijk gold
Avernusmeer - meer bij Cumae, verbonden met de onderwereld
avarus - gierig of vasthoudend; de onderwereld laat niemand terugkeren
This item has no instructions