Dit is Nederland: Waterland
Dit is Nederland: Waterland
Deze les combineert de vier modules tot één doorlopende les over water op aarde en in Nederland.
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe water op aarde en in Nederland is verdeeld, gebruikt en beheerd.
This item has no instructions
Welk woord past voor jou bij water in Nederland?
Gebruik deze woordwolk als start: laat leerlingen kort toelichten waarom ze bijvoorbeeld 'dijken', 'regen', 'zee' of 'overstroming' kiezen.
De aarde is een waterplaneet
Ongeveer 71% van het aardoppervlak is bedekt met water
Toch is maar een klein deel goed bruikbaar voor mensen
Daarom is de verdeling van water belangrijk
Leg uit dat veel leerlingen denken: veel water = genoeg drinkwater. De kern is juist dat bijna al dat water zout is.
Hoe is water verdeeld?
Het meeste water op aarde is zout water in zeeën en oceanen
Een klein deel is zoet water
Van dat zoete water is weer maar een deel direct bruikbaar
Bruikbaar water moet bereikbaar en schoon genoeg zijn
This item has no instructions
Waarom is weinig water bruikbaar?
Het meeste zoete water zit niet gewoon klaar in een kraan of rivier. Veel water ligt opgeslagen als ijs, zit diep in de bodem of is moeilijk bereikbaar. Daardoor is maar een klein deel van al het water op aarde echt makkelijk te gebruiken.
Benadruk bereikbaar, schoon en bruikbaar als drie voorwaarden.
Drie categorieën zoet water
Opgeslagen water
Vloeibaar water
Grond- en oppervlaktewater
grondwater in de bodem
water in rivieren en meren
deel hiervan is bruikbaar
IJs en sneeuw
gletsjers
poolkappen
moeilijk bruikbaar
Noem bij de uitleg expliciet de drie categorieën: ijs en sneeuw, grondwater, oppervlaktewater. Op de slide zijn grondwater en oppervlaktewater samen gezet in de tweede kolom om ruimte te houden; benoem ze mondeling apart.
De korte kringloop
Zeewater verdampt
In de lucht vormt zich waterdamp en wolken
Neerslag valt terug in zee
Het water blijft vooral boven zee en kustgebied
This item has no instructions
De lange kringloop
Zeewater verdampt
Wolken verplaatsen zich naar land
Neerslag valt op land
Water stroomt via grondwater en rivieren terug naar zee
Maak het verschil duidelijk: bij de lange kringloop speelt land een rol.
Korte en lange kringloop
Korte kringloop: zee → wolken → zee
Lange kringloop: zee → wolken → land → rivier/grondwater → zee
Bij de lange kringloop komt zoet water op land beschikbaar.
This item has no instructions
Drie soorten waterverbruik
Landbouw: water voor gewassen en dieren
Industrie: water voor productie en koeling
Huishoudens: water om te drinken, wassen en schoonmaken
Gebruik herkenbare voorbeelden zoals douchen, irrigatie en fabrieken.
Grote rivieren en wateren
Introduceer de belangrijkste topografie van Nederland: Rijn, Maas, Waal, IJssel, Lek, Schelde, IJsselmeer, Markermeer, Waddenzee, Noordzee. De namen komen op de volgende slide.
Topografie van water in Nederland
Grote rivieren: Rijn, Maas, Waal, IJssel, Lek, Schelde
Grote wateren: Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer, Markermeer
Deze wateren zijn belangrijk voor afvoer, scheepvaart en veiligheid
Laat leerlingen de ligging meedenken: westen = zee, midden/oosten = rivieren, noorden = Waddenzee en IJsselmeergebied.
Waarom is maar weinig water op aarde goed bruikbaar?
Veel water is zout
Veel water is warm
Veel water is nieuw
Veel water is stil
Toetst het kernidee van slide 2-4: veel water op aarde betekent niet veel bruikbaar water. 'Warm', 'nieuw' en 'stil' zijn plausible afleiders maar geen hoofdreden.
Water op aarde
De korte kringloop gaat van zee via wolken terug naar zee. Bij de lange kringloop valt neerslag ook op land. Zo komt zoet water beschikbaar voor mensen en natuur.
Herhaalt de twee kringlopen en hun verschil. Let erop dat leerlingen zien dat juist bij de lange kringloop zoet water op land beschikbaar komt.
Leven met water zonder dijken
Mensen woonden op hoge plekken
Ze bouwden terpen om droog te blijven
Zo beschermden zij zich vóór er dijken waren
Leg uit dat terpen kunstmatige woonheuvels zijn, vooral in het noorden van Nederland.
De strijd tegen het water begon klein
In het begin pasten mensen zich aan het water aan. Ze kozen veilige woonplaatsen en verhoogden de grond. Later gingen mensen het water steeds meer tegenhouden en sturen.
This item has no instructions
Land winnen: droogmakerijen
Meren en plassen werden drooggemalen
Het water werd weggepompt
Zo ontstond nieuw land: een droogmakerij
Noem eventueel de Beemster als bekend voorbeeld, zonder te veel uit te weiden.
Land winnen: inpoldering
Een stuk water werd met dijken afgesloten
Daarna werd het water weggepompt
Zo ontstond een polder met nieuw bruikbaar land
Leg het verschil uit: bij droogmakerij gaat het vaak om binnenwater; bij inpoldering wordt water eerst afgesloten en daarna drooggelegd.
Hoe dit Nederland vormde
Nederland kreeg meer landbouwgrond en woonruimte
Het landschap werd door mensen gemaakt
Rechte sloten, dijken en polders horen bij dat cultuurlandschap
This item has no instructions
Waarom neemt het overstromingsrisico toe?
Er wonen en werken meer mensen in lage gebieden
De waarde van huizen, wegen en bedrijven is groter
Extreem weer en hoge waterstanden komen vaker voor
Er is dus meer kans op grote schade
Koppel risico aan kans én gevolg.
Waarom zijn gevolgen nu groter?
Een overstroming heeft tegenwoordig grote gevolgen, omdat Nederland dichtbevolkt is. Er zijn veel huizen, bedrijven, wegen, stroomvoorzieningen en belangrijke verbindingen. Als water binnenstroomt, raakt dus niet alleen natuur, maar ook de samenleving ontregeld.
This item has no instructions
Maatregelen in het rivierengebied
Uiterwaarden verlagen
Dijken verleggen of versterken
Rivieren meer ruimte geven
Nevengeulen aanleggen
Benoem dat Nederland niet alleen hogere dijken bouwt, maar water ook meer ruimte geeft.
Wat is het verschil tussen inpoldering en droogmakerij?
Inpoldering is alleen aan zee
Droogmakerij is zonder pompen
Inpoldering sluit eerst water af
Droogmakerij maakt duinen hoger
Gebaseerd op slide 14-15. Correct: bij inpoldering wordt water eerst met dijken afgesloten en daarna weggepompt.
Hoe heeft land winnen Nederland veranderd?
Bespreek deze vraag klassikaal. Goede antwoorden noemen dat Nederland meer landbouwgrond en woonruimte kreeg en dat het landschap door mensen is ingericht met polders, dijken en rechte sloten.
Veiliger leven met water
Vroeger woonden mensen op terpen of andere hoge plekken. Later won Nederland land met een droogmakerij of een polder. Zo ontstond meer bruikbaar land.
De drie kernbegrippen uit deze subtopic komen terug: terp, droogmakerij en polder.
Eb en vloed aan de kust
Vloed: het water stijgt
Eb: het water daalt
Hierdoor verandert de kust steeds
Stroming verplaatst zand langs de kust
This item has no instructions
Invloed op het kustgebied
Stranden en zandplaten veranderen door de zee
Zand kan verdwijnen, maar ook weer worden afgezet
De kust is dus nooit helemaal hetzelfde
Koppel dit aan het idee dat de kust een dynamisch systeem is.
Hoe ontstaan duinen?
Wind blaast droog zand vanaf het strand landinwaarts
Obstakels houden zand tegen
Zo hopen zandkorrels zich op
Daardoor ontstaan duinen
Noem helmgras eventueel als voorbeeld van een plant die zand vasthoudt.
Duinwaterwinning
In duinen wordt drinkwater gewonnen
Dat kan de natuur in het duingebied beïnvloeden
De grond kan droger worden
Planten en dieren kunnen daardoor veranderen
This item has no instructions
Bedreigingen voor de kust
Afslag door golven en stroming
Hoge waterstanden bij storm
Zeespiegelstijging
Menselijk gebruik van de kust
Leg afslag uit als het verdwijnen van zand en land aan de kust.
Hoe verdedigt Nederland de kust?
Duinen onderhouden en versterken
Dijken en dammen bouwen
Zand opspuiten langs strand en kust
Kustbewaking en waterbeheer
Zandsuppletie is een kernbegrip: extra zand aanbrengen om de kust op zijn plaats te houden.
Welke maatregel geeft een rivier meer ruimte?
Nevengeulen aanleggen
Duinen versterken
Zand opspuiten
Terpen bouwen
Toetst of leerlingen maatregelen in het rivierengebied kunnen onderscheiden van kustmaatregelen en oude woonvormen.
De Nederlandse kust
Bij vloed stijgt het water en bij eb daalt het water. Door wind kan droog zand zich ophopen tot duinen langs de kust.
Controleert de basisbegrippen eb, vloed en duinen uit slide 20-22.
Welke bedreiging voor de kust lijkt jou het grootst?
Afslag
Storm
Zeespiegelstijging
Menselijk gebruik
This item has no instructions
De watersnoodramp van 1953
In 1953 overstroomden grote delen van Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant. De ramp liet zien hoe kwetsbaar Nederland was voor hoog zeewater.
Houd de introductie kort; de oorzaken volgen op de volgende slide.
Twee belangrijke oorzaken
Er was een zware noordwesterstorm
Het water stond extra hoog door springtij
Daardoor kwam het zeewater gevaarlijk hoog tegen de dijken
This item has no instructions
Wat is springtij?
Springtij ontstaat wanneer de aantrekkingskracht van de maan en de zon elkaar versterkt. Dan wordt hoogwater hoger en laagwater lager dan normaal.
Benadruk dat springtij niet door een seizoen komt, maar door de stand van zon, maan en aarde.
Windkracht en Beaufort
De schaal van Beaufort geeft aan hoe hard de wind waait
Hoe hoger het getal, hoe sterker de wind
Bij storm duwt de wind extra water richting de kust
Je hoeft niet alle windkrachten te behandelen; het gaat om het idee dat sterke wind de waterstand beïnvloedt.
Nederland werd veiliger
Dijken werden versterkt
Stormvloedkeringen werden gebouwd
Dammen sloten zeearmen af
De Deltawerken maakten de kans op overstroming kleiner
This item has no instructions
Nadelen van de Deltawerken
Natuur veranderde in afgesloten wateren
Visserij en waterkwaliteit konden veranderen
Grote projecten kosten veel geld en onderhoud
Noem dat veiligheid belangrijk was, maar dat grote ingrepen ook nadelen hebben.
Welke twee oorzaken hoorden bij de ramp van 1953?
Mist en droogte
Storm en springtij
Sneeuw en vorst
Regen en hagel
Sluit aan op slide 27. De kern is de combinatie van zware noordwesterstorm en springtij.
Na de watersnoodramp
Bij springtij wordt hoogwater hoger en laagwater lager. De schaal van Beaufort laat zien hoe hard de wind waait. Daarna maakten de Deltawerken Nederland veiliger.
Verbindt de drie kernbegrippen van deze subtopic: springtij, Beaufort en Deltawerken.
Noem een nadeel van de Deltawerken.
Bespreek dat nadelen kunnen zijn: natuur verandert, visserij verandert, waterkwaliteit verandert en veel kosten/onderhoud.
Wat heb jij vandaag geleerd over water?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen één inzicht uit de les formuleren.
Welk deel van deze les vond jij het lastigst?
Reflectievraag zonder goed of fout. Gebruik antwoorden om te horen waar extra uitleg nodig is.
Begrippenlijst
zout water - water met veel zout, vooral in zeeën en oceanen
zoet water - water met weinig zout, bruikbaar voor mensen en natuur
grondwater - water in de bodem
oppervlaktewater - water in rivieren, meren en sloten
waterkringloop - het rondgaan van water tussen zee, lucht en land
korte kringloop - water gaat van zee via wolken terug naar zee
lange kringloop - water gaat van zee via land terug naar zee
This item has no instructions
Begrippenlijst
waterverbruik - het gebruiken van water door mensen en bedrijven
polder - drooggelegd land met dijken eromheen
droogmakerij - een meer of plas die is drooggemalen
terp - kunstmatige woonheuvel tegen hoog water
eb - dalend water aan zee
vloed - stijgend water aan zee
springtij - extra groot verschil tussen hoogwater en laagwater
This item has no instructions
Begrippenlijst
duinen - zandheuvels langs de kust
afslag - het verdwijnen van land of zand door de zee
duinwaterwinning - het winnen van drinkwater in duingebieden
Beaufortschaal - schaal om windkracht aan te geven
Deltawerken - waterwerken die Nederland beschermen tegen de zee
stormvloedkering - afsluiting die hoog water kan tegenhouden
This item has no instructions