De Griekse en Perzische geschiedenis

• New lesson editor
• Grieks
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 6

De Griekse en Perzische geschiedenis

Learning objective

Het ontstaan van de polis

800-650 v. Chr. πόλεις ontstaan

• politieke zelfstandigheid
  (αὐτονομία, ἐλευθερία)

• economische zelfstandigheid (αὐτάρκεια)

• gemeenschappelijke godsdienstige cultus

veelal geen koningschap meer, maar raad van aristocraten

adel vervult taken v/d oude koning: legerleiding, rechtspraak, godsdienst

Kolonisatie

Graangebrek

Kolonisatie

Geen wingewest,

maar handel

Invoering muntgeld

Adel en middenklasse profiteren

Sociale spanningen

Adel de macht: politiek, economisch en militair => beste wapens => hoplieten

Maar:

• Middenklasse rijker door handel => ook hoplieten-uitrusting

• Ontstaan volksvergaderingen => burgers met hoplieten-
  uitrusting nemen hieraan deel

• Steeds meer conflicten tussen πόλεις => leger belangrijker

Groei in welvaart alleen voor adel en middenklasse; armen
verarmen en worden slaaf

Armen eisen wetten op schrift (alfabet overgenomen);
spanning blijft

De tiran

In sommige πόλεις grijpt een τύραννος de macht.

(Lydisch leenwoord: persoon die op onwettige wijze alleenheerschappij krijgt)

Afkomstig uit adel, gesteund door hoplieten en vaak ook door arme bevolking.

Vaak zorgen ze voor welvaart en culturele bloei.

Tύραννος is niet perse een tiran in onze betekenis. Stellen zich wel boven wet, maar niet altijd gewelddadig en wreed.

Slechte naam ook dankzij Plato en Aristoteles' theorieën
(tirannie = slechtste staatvorm)

Dynastie (opvolging door zoon) mislukt vaak; dan een oligarchie / democratie.

Pisistratus, tiran van Athene

560 v. Chr. Pisistratus pleegt staatsgreep

556 v. Chr. weer verdreven

546 v. Chr. definitief macht in Athene

• Herverdeling van grond; verlenen materiële steun => boerenstand gezond

• Bevordering handel en industrie

• Bouw tempel op Acropolis (voorloper van Parthenon)

• Uitbreiding religie: Grote Dionysia en Panathenaeën
  

527 v. Chr. overlijdt hij, zonen nemen over

510 v. Chr. tirannen verdreven => democratie

Ionië

7e eeuw v. Chr.: grote bloei Griekse steden

in Ionië (Ephesus, Milete)

6e eeuw v. Chr.: Lydische rijk o.l.v. Croesus
breidt zich uit; onderwerpt Ionische steden

546 v Chr. Croesus verslagen door Cyrus (Pers)

=> start van het Grieks-Perzische conflict:

Perzische bestuurders v/d steden + belasting

Croesus is de 5e nakomeling van Gyges. Bij het aantreden van Gyges werd voorspeld dat er wraak zou komen voor de moord op Candaules, op de 5e nakomeling van Gyges.

Lydiërs, Meden en Perzen

Slide tekst

Meden:

7e-6e eeuw v. Chr.:

koninkrijk, hoofdstad Ekbatana

2e koning Astyages: rijksuitbreiding:

• Perzen ingelijfd,

• oorlog met Lydiërs;

• 585 v. Chr. vrede na zonsverduistering:

• Astyages trouwt met Lydische prinses

Meden ook eerst onafhankelijke steden; gaan daarna over op koningschap

Het Perzische rijk

Slide tekst

Pers Cyrus komt in opstand; verslaat Meden;

Cyrus wordt koning

Verovert Lydië (geregeerd door koning Croesus) en Ionië.

Croesus is zoon van Alyattes en dus de broer van de prinses die met Astyages trouwde.

Uitbreiding van het Perzische rijk

Slide tekst

Cyrus (559-529)

Cambyses (529-522)

(nep-Smerdis)

Darius (521-486)

Xerxes (486-465)

Cambyses verovert Egypte; 3 mislukte pogingen in Afrika

Laat broer Smerdis in Susa doden en sterft zelf; magiër doet alsof hij Smerdis is; na 7 mnd gedood

met een vloot naar Carthago (Fenicisch in oorsprong), maar Feniciërs in zijn leger weigeren mee te werken

naar de Ammonieten in Libië (50.000 verdwenen in een zandstorm)

naar de Ethiopiërs olv Cambyses zelf - beëindigd door voedselgebrek

Toen Cambyses op z'n paard sprong, verwondde zijn zwaard hem in zijn dij precies daar waar hij de heilige Apis-stier v/d Egyptenaren met een dolk had gestoken...

Welke staatsvorm voor het Perzische Rijk?

7 edelen doden de valse Smerdis, dan volgt een beroemde discussie over welke staatsvorm het beste zou zijn

• Otanes: democratie

• Megabyzus: oligarchie

• Darius: monarchie => deze kiezen ze; maar: wie wordt koning?

Wiens paard het eerst hinnikt bij zonsopgang als ze voorstad inrijden...

Darius laat hengst paren met merrie in de voorstad => zijn hengst hinnikt daar de volgende dag...

Ook nog bliksem + donderslag => Darius = koning

Koning Darius

Succesvolle koning:

• nieuwe wetgeving

• nieuw schrift

• Perzisch muntstelsel

• jaarlijkse belastingheffing

• Rijk verdeeld in 23 provincies; satrapen besturen hun
  satrapie zelfstandig

• Scythen veroveren lukt niet

• Thracië wel

Behistun-inscriptie in Oud-Perzisch, Elamitisch en Babylonisch => deze inscriptie leidde tot ontcijfering van het spijkerschrift

De Perzische oorlogen (tussen Grieken en Perzen)

499-494 v. Chr. Ionische opstand

Ionische steden in opstand tegen Perzische overheersing, met steun van Athene en Eretria; opstand wordt neergeslagen

Milete totaal verwoest; alle mannen gedood => tragedie over inname Milete

Darius wil wraak nemen op Athene en Eretria

de tragedie werd zelfs verboden, omdat men te verontwaardigd werd ervan

492 v. Chr. Eerste expeditie

• Perzische vloot bij kaap Athos door storm overvallen; 300 schepen verloren

490 v. Chr. Tweede expeditie

• Egeïsche zee over, Eretria X

• landing bij Marathon

• Slag bij Marathon, Athene wint

• Perzische vloot vaart om Attica heen, maar bij Phaleron staan Atheners weer klaar => druipen af

Generaal Miltiades zorgt voor verrassingseffect: hoplieten in draf naar de Perzen; pijlen niet bruikbaar;

boodschapper rent in wapenrusting naar Athene: χαίρετε, νικῶμεν, valt dood neer.

Darius sterft, zoon Xerxes neemt over

480-479 v. Chr. Derde expeditie

• graaft kanaal bij Athos' landtong

• bouwt brug, legt voedseldepots aan

• boden vragen 'aarde en water' = totale onderwerping

• bootbruggen over Hellespont

• 5 miljoen Perzen trekken op

• Grieken verenigd in Helleense Bond

eerder werden in Sparte en Athene bodes in put gegooid om daar 'aarde en water te halen => die steden krijgen geen bodes

480 Slag bij Thermopylae

Grieken o.l.v. Spartanen verliezen door verraad

Grieken vallen terug op de Isthmus van Corinthe (aarden wal)

Athene wordt prijsgegeven en verwoest

480 Zeeslag bij Salamis

Grieken verslaan Perzen, die trekken zich terug naar noorden o.l.v. Mardonius

479 Slag bij Plataeae

Grieken verslaan Perzen

Perzische leger trekt zich terug

Griekse vloot brengt Perzische vloot genadeklap toe bij Mycale

Atheners geëvacueerd naar Salamis

Corinthe ligt bij de toegang naar de Peloponnesos, links v/h eilandje Salamis

Xerxes is na de slag bij Salamis teruggegaan naar in Klein-Azië, laat Mardonius achter om het leger te leiden; hij sterft in 465 door een paleisrevolutie.