§5.1 Handel en de opkomst van steden

Hoofdstuk 5 · Steden, staten en de kerk

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Hoe groeiden er in de late middeleeuwen steden, en wat had een boer met de handel te maken?

Gemaakt bij Memo 1 havo/vwo, 5e editie

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGeschiedenisMiddelbare schoolhavo, vwo

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Introduction

Hoe konden er in de late middeleeuwen steden groeien? Leerlingen leren hoe nieuwe landbouwtechnieken een voedseloverschot gaven, waarom boeren naar de stad trokken, hoe een geldeconomie ontstond en wat de Hanze was. Instructie van ongeveer 20 minuten met controlevragen.

Items in this lesson

Hoofdstuk 5 · Steden, staten en de kerk

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Hoe groeiden er in de late middeleeuwen steden, en wat had een boer met de handel te maken?

Gemaakt bij Memo 1 havo/vwo, 5e editie

Welkom. Vandaag: waarom ontstonden er in Europa steden? Het antwoord begint op het platteland. De poort op de foto is het Holstentor in Lübeck, een belangrijke Hanzestad. ± 1 min. Image credit: Ввласенко, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Dit leer je

Je kunt uitleggen hoe nieuwe landbouwtechnieken en ontginningen tot een overschot leidden.

Je kunt uitleggen waarom boeren naar de stad trokken en een geldeconomie ontstond.

Je kunt uitleggen wat de Hanze en een agrarisch-stedelijke samenleving zijn.

Hier zijn we: tijdvak 4, de Tijd van steden en staten (1000 – 1500)

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

4

Lees de drie doelen voor. Wijs op de balk: we zitten in tijdvak 4, de late middeleeuwen. De exitvragen aan het eind toetsen deze doelen. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

A C T I V E R E N

Wat weet je al over steden in de middeleeuwen?

Laat de klas woorden invullen: muur, markt, kooplieden, kerk, ambachten. Haal er één of twee uit en vraag door: waarom zou iemand in een stad willen wonen? Niet corrigeren, alleen activeren. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

T E R U G B L I K

Uit: §4.1 Leven op het platteland

Wat was een horige?

A

Een boer die voor een heer moest werken en niet zomaar mocht verhuizen

B

Een rijke koopman die in de stad woonde

C

Een ridder die voor de koning vocht

D

Een boer die zijn eigen land bezat en vrij was

Goed is A. B is een stedeling, C een ridder, D een vrije boer. We hebben deze horigen zo nodig: zij mochten niet weg, maar in de stad ging dat veranderen. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Betere landbouw

In de late middeleeuwen (1000 – 1500) groeiden de steden. Dat begon op het land, met nieuwe gereedschappen.

Het halsjuk liet ossen en paarden zwaarder werk doen zonder dat ze gewond raakten. De ijzeren ploeg maakte harde grond veel makkelijker om te ploegen.

Boer met ossen · middeleeuwse miniatuur van het ploegen

Late middeleeuwen is de naam voor de periode 1000 – 1500. Met een halsjuk trekt een dier met zijn schouders in plaats van dat het wordt gewurgd; zo kan het veel meer trekken. Een ijzeren ploeg gaat dieper door de grond dan een houten. Beide zorgen voor meer oogst. ± 3 min. Image credit: Onbekende maker, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Land verdelen en nieuw land maken

Het drieslagstelsel: de boer verdeelde zijn land in drie delen. Elk jaar lag één deel braak, zodat de grond niet uitgeput raakte.

Mensen gingen ook nieuw land ontginnen: ze kapten bossen en legden moerassen droog om er akkers van te maken.

Teken drie vakken op het bord: dit jaar graan, volgend jaar iets anders, en één vak blijft leeg. Elk jaar schuift het rond. Ontginnen is: wildernis geschikt maken voor landbouw. ± 3 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Van betere landbouw naar overschot

O O R Z A K E N

G E V O L G E N

Meer voedsel dan nodig is

Halsjuk en ijzeren ploeg

Het overschot kon worden verkocht

Drieslagstelsel

Boeren zagen kansen in de stad

Ontginnen van bos en moeras

Een overschot ken je al uit Egypte (§1.3). Nu ontstaat het op het Europese platteland.

Laat de klas de keten zelf onder woorden brengen: techniek en meer land geven meer voedsel; meer dan de boer zelf kan eten is een overschot. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

O N T H O U D

Nieuwe technieken en nieuw land gaven meer voedsel, en dus een overschot om te verkopen.

Dit is de basis van de rest van de les. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 1

Wat is het drieslagstelsel?

A

Een systeem om handel te drijven met drie steden

B

Een systeem waarin land in drie delen wordt verdeeld voor huizen

C

Een systeem waarin land in drie delen wordt verdeeld om te bewerken, met steeds één deel braak

D

Een systeem om drie soorten gewassen te verbouwen

Goed is C. A verwart het met handel, B met bebouwing, D mist het braak laten liggen: daar gaat het om. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 2

Waarom liet een boer elk jaar een derde van zijn land braak liggen?

Model: zodat de grond kon herstellen en niet uitgeput raakte; daardoor bleef de oogst hoog. Accepteer elke uitleg met vruchtbaarheid of uitputting. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Boeren verhuizen naar de stad

Veel boeren wilden naar de stad. Daar konden ze hun overschot verkopen en nieuwe kansen grijpen.

Het belangrijkste: in de stad waren ze vrij. Ze waren er geen horige meer en hoefden niet meer voor een heer te werken.

Verwijs naar de terugblik: een horige mocht niet zomaar weg. De stad bood vrijheid én een markt voor hun voedsel. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Van ruilen naar geld

Ruilhandel

Ruilhandel: goederen ruilen tegen goederen. Met veel voedsel en veel handelaren werd dat lastig.

Geldeconomie

In een geldeconomie koop en verkoop je met geld. Dat maakte handel veel makkelijker.

Vraag: hoe ruil je een zak graan tegen een paar schoenen als de schoenmaker geen graan nodig heeft? Met geld los je dat op. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 3

Waarom trokken veel boeren naar de steden?

A

Omdat ze daar meer land konden bewerken

B

Omdat ze daar vrij waren in plaats van horige

C

Omdat ze daar betere landbouwuitrusting hadden

D

Omdat ze daar meer voedsel kregen

Goed is B. In de stad bestond geen horigheid. De andere antwoorden gaan over land en voedsel: dat had de stad juist niet. ± 1 min.

Vul de woorden in.

Als je goederen tegen goederen ruilt, heet dat ruilhandel. Als je met geld koopt en verkoopt, leef je in een geldeconomie.

ruilhandel
geldeconomie
Hanze
drieslagstelsel

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 4

Hanze en drieslagstelsel komen later of eerder in de les voor en passen hier niet. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Handelssteden

In steden waren speciale plekken waar handelaren hun spullen verkochten. Zulke steden heten handelssteden.

Steden gingen ook samenwerken. De Hanze was een netwerk van handelssteden in Noord-Europa.

Het Holstentor · stadspoort van de Hanzestad Lübeck

Een handelsstad leeft van de markt: kooplieden komen er om te kopen en te verkopen. Lübeck was een van de belangrijkste Hanzesteden. ± 2 min. Image credit: Ввласенко, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

De Hanze rond 1400

Het Hanzegebied · kaart van Noord-Europa, rond 1400

S A M E N W E R K E N

Veiliger reizen en handelen, samen sterker tegen rovers.

Afspraken over prijzen en kwaliteit van producten.

Hanzesteden lagen vooral aan de Noordzee en de Oostzee.

Laat de klas op de kaart de kust van Noordzee en Oostzee aanwijzen. Waarom zouden steden samenwerken? Veiligheid en afspraken. De voordelen staan rechts. ± 2 min. Image credit: Gustav Droysen, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Een nieuwe samenleving

Mensen woonden en werkten nu niet alleen op het platteland, maar ook in de stad. Zo ontstond een agrarisch-stedelijke samenleving.

In de steden werkten bakkers, smeden en handelaren. De samenleving werd gevarieerder.

Agrarisch = van het land, stedelijk = van de stad. Beide bestaan naast elkaar. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

O N T H O U D

Steden, geld en samenwerking in de Hanze maakten van Europa een agrarisch-stedelijke samenleving.

Kernzin van het tweede en derde deel. ± 1 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 5

Zijn de stellingen juist?

1 In de late middeleeuwen was ruilhandel de enige manier van handel.

2 Samenwerking tussen handelssteden leidde tot economische groei.

A

Alleen stelling 2 is juist

B

Alleen stelling 1 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is A. Stelling 1 klopt niet: er was ook geld. Stelling 2 klopt: de Hanze gaf veiligheid en afspraken. ± 1 min.

Hoort het bij het platteland of bij de stad?

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 6

Platteland

Stad

Halsjuk

Hanze

Ontginnen

Handelssteden

Drieslagstelsel

Bakker en smid

Platteland: halsjuk, ontginnen, drieslagstelsel. Stad: Hanze, handelssteden, bakkers en smeden. Laat de klas bij twijfel uitleggen. ± 2 min.

1

Boeren verhuizen naar de stad

2

Er ontstaat een geldeconomie

3

Er is meer voedsel dan boeren zelf nodig hebben

4

Boeren gebruiken ijzeren ploeg en drieslagstelsel

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 7

Zet in de goede volgorde, van oorzaak naar gevolg.

De volgorde volgt de uitleg in de les. Verhuizen en geld gingen deels tegelijk; de nadruk ligt op: techniek, overschot, stad, geld. ± 2 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

V R A A G 8

Leg uit hoe betere landbouw leidde tot een agrarisch-stedelijke samenleving.

Model: nieuwe technieken en ontginningen gaven meer voedsel, dus een overschot. Boeren verkochten dat en trokken naar de stad, waar ze vrij waren. Daar ontstonden geldeconomie, handelssteden en beroepen, zodat mensen op het land én in de stad woonden. Let op de keten overschot, stad, geld. ± 4 min.

§ 5 . 1

Handel en de opkomst van steden

Begrippen

late middeleeuwen

de periode 1000 – 1500

halsjuk

tuig waarmee trekdieren zwaarder konden trekken

ijzeren ploeg

ploeg die harde grond makkelijk omwoelt

drieslagstelsel

land in drie delen, één deel braak

ontginnen

bos en moeras tot akkerland maken

ruilhandel

goederen tegen goederen ruilen

geldeconomie

handel met geld

handelsstad

stad met een markt voor handelaren

Hanze

netwerk van handelssteden in Noord-Europa

agrarisch-stedelijke samenleving

wonen en werken op het land én in de stad

Loop de lijst langs en laat de klas elk begrip in eigen woorden zeggen. ± 2 min.