Hoofdstuk 5 · Steden, staten en de kerk
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Hoe groeiden er in de late middeleeuwen steden, en wat had een boer met de handel te maken?
Gemaakt bij Memo 1 havo/vwo, 5e editie
Hoofdstuk 5 · Steden, staten en de kerk
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Hoe groeiden er in de late middeleeuwen steden, en wat had een boer met de handel te maken?
Gemaakt bij Memo 1 havo/vwo, 5e editie
Welkom. Vandaag: waarom ontstonden er in Europa steden? Het antwoord begint op het platteland. De poort op de foto is het Holstentor in Lübeck, een belangrijke Hanzestad. ± 1 min. Image credit: Ввласенко, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Dit leer je
Je kunt uitleggen hoe nieuwe landbouwtechnieken en ontginningen tot een overschot leidden.
Je kunt uitleggen waarom boeren naar de stad trokken en een geldeconomie ontstond.
Je kunt uitleggen wat de Hanze en een agrarisch-stedelijke samenleving zijn.
Hier zijn we: tijdvak 4, de Tijd van steden en staten (1000 – 1500)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
4
Lees de drie doelen voor. Wijs op de balk: we zitten in tijdvak 4, de late middeleeuwen. De exitvragen aan het eind toetsen deze doelen. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
A C T I V E R E N
Wat weet je al over steden in de middeleeuwen?
Laat de klas woorden invullen: muur, markt, kooplieden, kerk, ambachten. Haal er één of twee uit en vraag door: waarom zou iemand in een stad willen wonen? Niet corrigeren, alleen activeren. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
T E R U G B L I K
Uit: §4.1 Leven op het platteland
Wat was een horige?
Een boer die voor een heer moest werken en niet zomaar mocht verhuizen
Een rijke koopman die in de stad woonde
Een ridder die voor de koning vocht
Een boer die zijn eigen land bezat en vrij was
Goed is A. B is een stedeling, C een ridder, D een vrije boer. We hebben deze horigen zo nodig: zij mochten niet weg, maar in de stad ging dat veranderen. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Betere landbouw
In de late middeleeuwen (1000 – 1500) groeiden de steden. Dat begon op het land, met nieuwe gereedschappen.
Het halsjuk liet ossen en paarden zwaarder werk doen zonder dat ze gewond raakten. De ijzeren ploeg maakte harde grond veel makkelijker om te ploegen.
Boer met ossen · middeleeuwse miniatuur van het ploegen
Late middeleeuwen is de naam voor de periode 1000 – 1500. Met een halsjuk trekt een dier met zijn schouders in plaats van dat het wordt gewurgd; zo kan het veel meer trekken. Een ijzeren ploeg gaat dieper door de grond dan een houten. Beide zorgen voor meer oogst. ± 3 min. Image credit: Onbekende maker, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Land verdelen en nieuw land maken
Het drieslagstelsel: de boer verdeelde zijn land in drie delen. Elk jaar lag één deel braak, zodat de grond niet uitgeput raakte.
Mensen gingen ook nieuw land ontginnen: ze kapten bossen en legden moerassen droog om er akkers van te maken.
Teken drie vakken op het bord: dit jaar graan, volgend jaar iets anders, en één vak blijft leeg. Elk jaar schuift het rond. Ontginnen is: wildernis geschikt maken voor landbouw. ± 3 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Van betere landbouw naar overschot
O O R Z A K E N
G E V O L G E N
Meer voedsel dan nodig is
Halsjuk en ijzeren ploeg
Het overschot kon worden verkocht
Drieslagstelsel
Boeren zagen kansen in de stad
Ontginnen van bos en moeras
Een overschot ken je al uit Egypte (§1.3). Nu ontstaat het op het Europese platteland.
Laat de klas de keten zelf onder woorden brengen: techniek en meer land geven meer voedsel; meer dan de boer zelf kan eten is een overschot. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
O N T H O U D
Nieuwe technieken en nieuw land gaven meer voedsel, en dus een overschot om te verkopen.
Dit is de basis van de rest van de les. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 1
Wat is het drieslagstelsel?
Een systeem om handel te drijven met drie steden
Een systeem waarin land in drie delen wordt verdeeld voor huizen
Een systeem waarin land in drie delen wordt verdeeld om te bewerken, met steeds één deel braak
Een systeem om drie soorten gewassen te verbouwen
Goed is C. A verwart het met handel, B met bebouwing, D mist het braak laten liggen: daar gaat het om. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 2
Waarom liet een boer elk jaar een derde van zijn land braak liggen?
Model: zodat de grond kon herstellen en niet uitgeput raakte; daardoor bleef de oogst hoog. Accepteer elke uitleg met vruchtbaarheid of uitputting. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Boeren verhuizen naar de stad
Veel boeren wilden naar de stad. Daar konden ze hun overschot verkopen en nieuwe kansen grijpen.
Het belangrijkste: in de stad waren ze vrij. Ze waren er geen horige meer en hoefden niet meer voor een heer te werken.
Verwijs naar de terugblik: een horige mocht niet zomaar weg. De stad bood vrijheid én een markt voor hun voedsel. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Van ruilen naar geld
Ruilhandel
Ruilhandel: goederen ruilen tegen goederen. Met veel voedsel en veel handelaren werd dat lastig.
Geldeconomie
In een geldeconomie koop en verkoop je met geld. Dat maakte handel veel makkelijker.
Vraag: hoe ruil je een zak graan tegen een paar schoenen als de schoenmaker geen graan nodig heeft? Met geld los je dat op. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 3
Waarom trokken veel boeren naar de steden?
Omdat ze daar meer land konden bewerken
Omdat ze daar vrij waren in plaats van horige
Omdat ze daar betere landbouwuitrusting hadden
Omdat ze daar meer voedsel kregen
Goed is B. In de stad bestond geen horigheid. De andere antwoorden gaan over land en voedsel: dat had de stad juist niet. ± 1 min.
Vul de woorden in.
Als je goederen tegen goederen ruilt, heet dat ruilhandel. Als je met geld koopt en verkoopt, leef je in een geldeconomie.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 4
Hanze en drieslagstelsel komen later of eerder in de les voor en passen hier niet. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Handelssteden
In steden waren speciale plekken waar handelaren hun spullen verkochten. Zulke steden heten handelssteden.
Steden gingen ook samenwerken. De Hanze was een netwerk van handelssteden in Noord-Europa.
Het Holstentor · stadspoort van de Hanzestad Lübeck
Een handelsstad leeft van de markt: kooplieden komen er om te kopen en te verkopen. Lübeck was een van de belangrijkste Hanzesteden. ± 2 min. Image credit: Ввласенко, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
De Hanze rond 1400
Het Hanzegebied · kaart van Noord-Europa, rond 1400
S A M E N W E R K E N
Veiliger reizen en handelen, samen sterker tegen rovers.
Afspraken over prijzen en kwaliteit van producten.
Hanzesteden lagen vooral aan de Noordzee en de Oostzee.
Laat de klas op de kaart de kust van Noordzee en Oostzee aanwijzen. Waarom zouden steden samenwerken? Veiligheid en afspraken. De voordelen staan rechts. ± 2 min. Image credit: Gustav Droysen, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Een nieuwe samenleving
Mensen woonden en werkten nu niet alleen op het platteland, maar ook in de stad. Zo ontstond een agrarisch-stedelijke samenleving.
In de steden werkten bakkers, smeden en handelaren. De samenleving werd gevarieerder.
Agrarisch = van het land, stedelijk = van de stad. Beide bestaan naast elkaar. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
O N T H O U D
Steden, geld en samenwerking in de Hanze maakten van Europa een agrarisch-stedelijke samenleving.
Kernzin van het tweede en derde deel. ± 1 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 5
Zijn de stellingen juist?
1 In de late middeleeuwen was ruilhandel de enige manier van handel.
2 Samenwerking tussen handelssteden leidde tot economische groei.
Alleen stelling 2 is juist
Alleen stelling 1 is juist
Stelling 1 en 2 zijn beide juist
Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist
Goed is A. Stelling 1 klopt niet: er was ook geld. Stelling 2 klopt: de Hanze gaf veiligheid en afspraken. ± 1 min.
Hoort het bij het platteland of bij de stad?
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 6
Platteland
Stad
Halsjuk
Hanze
Ontginnen
Handelssteden
Drieslagstelsel
Bakker en smid
Platteland: halsjuk, ontginnen, drieslagstelsel. Stad: Hanze, handelssteden, bakkers en smeden. Laat de klas bij twijfel uitleggen. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 7
Zet in de goede volgorde, van oorzaak naar gevolg.
De volgorde volgt de uitleg in de les. Verhuizen en geld gingen deels tegelijk; de nadruk ligt op: techniek, overschot, stad, geld. ± 2 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
V R A A G 8
Leg uit hoe betere landbouw leidde tot een agrarisch-stedelijke samenleving.
Model: nieuwe technieken en ontginningen gaven meer voedsel, dus een overschot. Boeren verkochten dat en trokken naar de stad, waar ze vrij waren. Daar ontstonden geldeconomie, handelssteden en beroepen, zodat mensen op het land én in de stad woonden. Let op de keten overschot, stad, geld. ± 4 min.
§ 5 . 1
Handel en de opkomst van steden
Begrippen
late middeleeuwen
de periode 1000 – 1500
halsjuk
tuig waarmee trekdieren zwaarder konden trekken
ijzeren ploeg
ploeg die harde grond makkelijk omwoelt
drieslagstelsel
land in drie delen, één deel braak
ontginnen
bos en moeras tot akkerland maken
ruilhandel
goederen tegen goederen ruilen
geldeconomie
handel met geld
handelsstad
stad met een markt voor handelaren
Hanze
netwerk van handelssteden in Noord-Europa
agrarisch-stedelijke samenleving
wonen en werken op het land én in de stad
Loop de lijst langs en laat de klas elk begrip in eigen woorden zeggen. ± 2 min.