Les geschiedenis verdieping Koude Oorlog havo vwo 3 HSH

• New lesson editor

Geschiedenis havo/vwo 3, HSH

Verdieping Koude Oorlog: DDR, crisis en afloop (hfst. 7)

Planning + lesdoel

1. Terugblikvragen: basis Koude Oorlog en historische vaardigheden.

2. Uitleg: verschillen tussen BRD en DDR (vanaf 1949).

3. Checkvraag BRD/DDR en topografie.

4. Nabespreken proefwerk, eventueel documentaire.

Lesdoel: je kunt verschillen noemen tussen de BRD en DDR, en deze verschillen verklaren.

Programma HV3 periode 3

Twee grote onderwerpen voor deze periode:

1. Verdieping Koude Oorlog (hoofdstuk 7).

• Leven in de DDR, wapenwedloop en Cubacrisis, einde Koude Oorlog/Gorbatsjov.

1. Thema Indonesië (19e eeuw tot nu).

Geen PO-portfolio, wel SO-opdrachtje (komt op SOM, niet op rapport).

Relevantie thema’s: continuïteiten en verandering?

Terugblikvraag: algemene chronologie 20e eeuw

Zet de volgende zes gebeurtenissen uit de 20e eeuw in de juiste tijdsvolgorde:

D. Economische wereldcrisis na de Beurskrach in New York

C Blokkade van Berlijn: West-Berlijnse bezettingszones omsingelt.

E. Vrede van Versailles

F. Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki

B. Splitsing van Duitsland: BRD en DDR

A. Operatie Barbarossa: Hitler valt de Sovjet-Unie aan

Terugblikvraag: basis Koude Oorlog en kenmerkende aspecten (10 min.)

Beantwoord de vragen op je blad zo goed als je kan, je weet altijd meer dan je denkt.

Ophalen kennis, zodat we met die kennis verder kunnen deze periode.

In de buurt

Trumandoctrine en Marshallplan

Na de Tweede Wereldoorlog lag Europa in puin.

De Amerikaanse president Truman was bang dat door de armoede in Europa er meer aanhang/populariteit zou komen voor het communisme.

Oplossing: Trumandoctrine (vorm van containmentpolitiek = communisme inperken en niet laten groeien), Trumandoctrine = steun van de Amerikaanse president Truman aan Westerse landen waar het communisme dreigt, twee onderdelen:

1. Militaire steun;

2. Economische steun = Marshallhulp: economisch hulpprogramma (vooral geld) van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken om na WO II Europa weer op te bouwen en economisch sterk te maken.

Terugblikvraag: spotprenten…: symbolen en betekenissen? Ik zie…, dus…

In de buurt

Nieuwe spotprent: Stalin

Wat zie je? Is de bronmaker pro-kapitalistisch of pro-communistisch? Wat is de boodschap van de bronmaker?

Bron.

Spotprent uit 1949 over de Sovjet-Unie en het Oostblok van de Amerikaanse tekenaar Marcus. De man is Stalin en op het papier dat hij vasthoudt, staat ‘Amerikaanse agressie’ (U.S. Aggression).

Gevolg Blokkade van Berlijn: deling van Duitsland (1949)

De oplossing voor de Blokkade van Berlijn (van de westelijke bezettingszones) was de luchtbrug, waarbij vliegtuigen uit het Westblok voedsel en kolen (brandstof) naar West-Berlijn vervoerden.

Verlies voor Stalin

Gevolg Blokkade van Berlijn: oprichting West-Duitsland en Oost-Duitsland (splitsing Duitsland), 1949.

Bedoeld of onbedoeld gevolg? Conferentie van Postdam gelukt of mislukt?

In de buurt

Wie is deze mevrouw? En wat is er bijzonder aan haar?

Openingsvraag en terugblik

In de buurt

Twee Duitslanden: DDR en BRD (1949-1990)

West-Duitsland

Bondsrepubliek Duitsland (BRD)

Kapitalistisch en democratisch

Lid van de NAVO

Oost-Duitsland

Duitse Democratische Republiek (DDR)

Communistisch en éénpartijstaat

Lid van het Warschaupact

In de buurt

Verschillen BRD en DDR

DDR = volksdemocratie = Russische vazalstaat = de communistische variant van een democratie: bij verkiezingen kunnen de burgers alleen hun stem uitbrengen op kandidaten die zijn goedgekeurd door de communistische partij.

Hoe democratisch was de DDR echt?

BRD: Bondsrepubliek Duitsland: economisch groeibeleid

In BRD ontstaat het Wirtschaftswunder (economisch wonder), sterke economische groei in West-Duitsland vanaf jaren 1950 onder leiding van Adenauer, want:

• Stimuleren export door goederen tegen lage prijzen te produceren:

  • Investeren in de industrie (o.a. met Marshallhulp).

  • Lonen laag, want dan productiekosten laag.

Gevolgen:

• West-Duitse economie groeit tot een van de sterkste ter wereld.

• Stijging lonen en welvaart.

Ontstaan consumptiemaatschappij (o.a. in NL en BRD) vanaf jaren 1950

O.a. door Marshallhulp grote wederopbouw en economische bloei in West-Europa

Ontstaan grote welvaart: burgers kunnen luxeproducten kopen in de massaconsumptie, zoals koelkasten, auto’s, wasmachines, etc.

In de buurt

De Sovjet-Unie was erg verwoest na de Tweede Wereldoorlog (bijvoorbeeld: 6 miljoen huizen en gebouwen verwoest/kapotgemaakt door de oorlog).

Stalin wilde nieuwe verwoestingen voorkomen in de toekomst en het land weer snel opbouwen, dus hij gebruikte de Oost-Europese landen voor:

• Militaire buffer voor een nieuwe aanval (bescherming);

• Bijdragen aan kosten voor opbouw Sovjet-Unie.

Veel Oost-Europese landen in het Oostblok werden zo in de eerste jaren na de oorlog satellietstaten van de Sovjet-Unie, bijvoorbeeld Bulgarije, Roemenië, Tsjechoslowakije en de DDR (Oost-Duitsland).

 In die landen hielp Stalin de communistische partij het grootst worden en die bleven aan de macht met propaganda en geweld.

Satellietstaat = land die politiek, economisch en militair volledig onder controle stond en afhankelijk was van de Sovjet-Unie.

De Sovjet-Unie noemde die landen volksdemocratieën: waarom?

Oostblok: satellietstaten van Sovjet-Unie

Stalin is de baas over Oostbloklanden (controle)

DDR: Duitse Democratische Republiek

DDR valt in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, dus communistisch.

De DDR wordt een totalitaire dictatuur naar voorbeeld en onder invloed van de Sovjet-Unie:

Het wordt een éénpartijstaat, namelijk de communistische SED onder leiding van Walter Ulbricht:

• Bevolking beïnvloedt door propaganda/censuur en onderdrukking.

• Planeconomie.

• Geen vrijheid van meningsuiting.

Volksopstand in DDR hard neergeslagen (1953)

Uiteindelijk: volksprotesten in meer dan 300 steden in Oost-Duitsland, waarschijnijk honderden doden en duizenden mensen gevangen genomen, Sovjet-Unie slaat met geweld neer…

Boodschap van DDR-regering?

In de buurt

Blokvorming: militaire bondgenootschappen

Twee ideologische blokken (kapitalistische Westblok en communistische Oostblok), militaire bondgenootschappen:

• Militaire bondgenootschap Westblok = Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO, opgericht 1949).

  • BRD (West-Duitsland) kwam in 1955 bij de NAVO.

• Militaire bondgenootschap Oostblok = Warschaupact (opgericht 1955)

Checkvraag: bij Oost-Duitsland of West-Duitsland?

Horen de volgende woorden bij Oost-Duitsland (DDR) of West-Duitsland (BRD)?

A. Communisme.

B. Sovjet-Unie.

C. Democratie.

D. Wederzijdse afschrikking.

E. Politieke stabiliteit.

F. Marshallhulp.

G. Dictatuur.

H. Atoomwapens.

I. Trumandoctrine.

J. NAVO.

K. Warschaupact.

L. Geen economische groei.

M. Totalitair, geen vrijheid van meningsuiting.

Nabespreken proefwerk

Nabespreken proefwerk: opmerking over mijn nakijkwerk op je blad, met uitleg.

Check voor jezelf:

• Waar zitten mijn meeste fouten in?

• Bij leg uit…: heb ik uitgebreid en in meerdere zinnen uitgelegd?

• Bij bronvragen: heb ik: ‘ik weet…, ik zie/lees…, dus…’ gebruikt?

Klaar? Invullen korte reflectievragen.

https://schooltv.nl/video-item/jong-in-de-ddr

https://nos.nl/video/264093-het-leven-in-de-ddr

Planning + lesdoel

• Terugblikvragen: Koude Oorlog en verschillen BRD en DDR.

• Uitleg/checkvraag: totalitair leven in de DDR en volksopstand.

• Uitleg: brain drain en Berlijnse Muur.

• Oefenen: spotprenten DDR en Berlijnse Muur.

• Oefenen: Liedje Over de Muur + Histoclip met kijkvragen.

Lesdoelen:

1. Je kunt kenmerken van het leven in de DDR benoemen. (T1)

2. Je kunt uitleggen waarom de betekenis van de afkorting DDR eigenlijk niet klopt. (I)

3. Je kunt uitleggen waarom veel burgers van de DDR tussen 1949 en 1961 via Berlijn het land uit vluchtte om de totalitaire dictatuur van de DDR te ontvluchten. (T2)

4. Je kunt uitleggen dat de bouw van de Berlijnse Muur leidde tot extra veel spanningen tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. (T2)

Terugblikvragen: 6 in 3 + kenmerken BRD/DDR

Maak zes vakjes in schrift en schrijf zo goed mogelijk antwoord op.

Terugblikvraag kenmerken BRD / DDR

Horen de volgende kenmerken bij de BRD of bij de DDR? Zet ze op de juiste plek in de tabel: vrijemarkteconomie – gelijkheid – dictatuur – vrijheid – Marshallhulp – economische groei en welvaart – planeconomie – Geheime Dienst (Stasi) – totalitair – communisme – kapitalisme – satellietstaat van de Sovjet-Unie.

Terugblik/voorkennis: spotprent

- Wat zie je op de bron?

• Boodschap van de bronmaker?

• Gepubliceerd in de BRD of DDR?

• Waar zou de DDR bang voor zijn? Verklaring?

Onder de afbeelding staat: Hier moeten jullie werken! Kom toch hierheen, Bij lieve oom Lemmer is de honing veel beter! Onder aan de strook vliegenpapier staan geldtekens en het woord 'honing’.

Toelichting: De rozen zijn rood. Rood staat symbool voor het socialisme / communisme in de DDR. De strook vliegenpapier staat voor het kapitalisme in West-Duitsland. Ernst Lemmer is in 1961 voorzitter van de Exil-CDU, een West-Duitse organisatie die is opgericht om Duitsers te helpen die uit de DDR naar West-Duitsland zijn geëmigreerd.

In de buurt

Verschillen BRD en DDR

DDR = volksdemocratie = Russische vazalstaat = de communistische variant van een democratie: bij verkiezingen kunnen de burgers alleen hun stem uitbrengen op kandidaten die zijn goedgekeurd door de communistische partij.

Hoe democratisch was de DDR echt?

In de buurt

De Sovjet-Unie was erg verwoest na de Tweede Wereldoorlog (bijvoorbeeld: 6 miljoen huizen en gebouwen verwoest/kapotgemaakt door de oorlog).

Stalin wilde nieuwe verwoestingen voorkomen in de toekomst en het land weer snel opbouwen, dus hij gebruikte de Oost-Europese landen voor:

• Militaire buffer voor een nieuwe aanval (bescherming);

• Bijdragen aan kosten voor opbouw Sovjet-Unie.

Veel Oost-Europese landen in het Oostblok werden zo in de eerste jaren na de oorlog satellietstaten van de Sovjet-Unie, bijvoorbeeld Bulgarije, Roemenië, Tsjechoslowakije en de DDR (Oost-Duitsland).

 In die landen hielp Stalin de communistische partij het grootst worden en die bleven aan de macht met propaganda en geweld.

Satellietstaat = land die politiek, economisch en militair volledig onder controle stond en afhankelijk was van de Sovjet-Unie.

De Sovjet-Unie noemde die landen volksdemocratieën: waarom?

Oostblok: satellietstaten van Sovjet-Unie

Stalin is de baas over Oostbloklanden (controle)

In de buurt

Goelagarchipel: Russische strafkampen

Stalin was een dictator en gaf alle macht aan de communistische partij in de Sovjet-Unie.

In de Sovjet-Unie was weinig vrijheid van meningsuiting en je mocht geen kritiek geven op de communistische partij of op het communisme.

Kritiek op Stalin of verdachte van verraad van de partij? Dan geëxecuteerd of naar strafkampen (werkkampen) gestuurd = de Goelagarchipel

Veel spionage van geheime politie bij burgers in Sovjet-Unie of satellietstaten, bijv. Stasi.

Totaal ongeveer 28 miljoen in goelags, in 1953 wel 2,4 miljoen.

DDR: Duitse Democratische Republiek

DDR valt in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, dus communistisch.

De DDR wordt een totalitaire dictatuur naar voorbeeld en onder invloed van de Sovjet-Unie:

Het wordt een éénpartijstaat, namelijk de communistische SED onder leiding van Walter Ulbricht:

• Bevolking beïnvloedt door propaganda/censuur en onderdrukking.

• Planeconomie.

• Geen vrijheid van meningsuiting.

• Geen economische groei.

• Grote rol Geheime Dienst (Stasi).

Volksopstand in DDR hard neergeslagen (1953)

Uiteindelijk: volksprotesten in meer dan 300 steden in Oost-Duitsland, waarschijnijk honderden doden en duizenden mensen gevangen genomen, Sovjet-Unie slaat met geweld neer…

Boodschap van DDR-regering?

In de buurt

Blokvorming: militaire bondgenootschappen

Twee ideologische blokken (kapitalistische Westblok en communistische Oostblok), militaire bondgenootschappen:

• Militaire bondgenootschap Westblok = Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO, opgericht 1949).

  • BRD (West-Duitsland) kwam in 1955 bij de NAVO.

• Militaire bondgenootschap Oostblok = Warschaupact (opgericht 1955)

Checkvraag: chronologie + uitlegvraag (5 min.)

Checkvraag A: chronologische volgorde:

A. Duitsland wordt een totalitaire dictatuur onder leiding van Hitler.

B. Start loopgravenoorlog na de moord op de Oostenrijkse prins Franz-Ferdinand.

C. Duitsland wordt verdeeld in vier bezettingszones.

D. De Sovjet-Unie slaat een volksopstand in de DDR met geweld neer.

E. Deling van Duitsland in BRD en DDR (West en Oost).

F. Nederlandse Joden worden gedeporteerd naar vernietigingskampen zoals Auschwitz.

Checkvraag B: schrijfvraag.

Beschrijf in minimaal drie zinnen hoe het zou zijn als je als tiener moet opgroeien in de DDR. Gebruik kenmerken van de DDR in je antwoord.

In de buurt

Check: Historische vragen: welke vragen kun je stellen bij de bron?

In de buurt

Hoe was het leven in de DDR?

Veel mensen in Oost-Duitsland/DDR waren ontevreden over hun leven, want:

• Er was weinig politieke vrijheid: de communistische partij had alle macht + geen vrijheid van meningsuiting.

• Er was weinig economische vrijheid door de planeconomie: weinig economische groei en ook armoede.

• Rol Geheime Dienst (Stasi): gevoel van controle en onvrijheid.

Gevolg: veel mensen vluchten van de DDR naar het Westblok via West-Berlijn (open toegang tussen Oost- en West-Berlijn).

Leider DDR (en Sovjet-Unie) niet blij mee, want leegloop van vooral jonge, intellectuelen:

• Slecht voor economie (te weinig mensen en mensen met kennis weg, brain drain);

• Slecht voor politieke stabiliteit/imago.

In de buurt

Oplossing: bouw Berlijnse Muur (1961)

Oplossing leider DDR voor vele vluchtelingen (migranten) van DDR naar Westblok = bouw Berlijnse Muur: een muur tussen Oost- en West-Berlijn die ervoor zorgde dat niemand meer van Oost-Berlijn naar West-Berlijn kon.

Zonder aankondiging bouw Berlijnse Muur van 12 augustus op 13 augustus 1961

Gevolgen?

https://www.youtube.com/watch?v=vDWfTglmuWQ

Berlijnse Muur in foto’s

In de buurt

Krantenartikel De Tijd augustus 1961

In de buurt

Gevolg bouw Berlijnse Muur

Reactie VS: niet blij met bouw van de Muur, want West-Berlijn blijft erg belangrijk voor de VS en willen ze behouden (politiek belangrijk)  extra spanningen tussen Oost en West.

Maar anders dan bij de Blokkade van Berlijn accepteren de VS de Muur en de invloedssfeer van de Sovjet-Unie en grijpen niet militair in Berlijn: waarom?

Voor voorkomen van een groter conflict tussen VS en Sovjet-Unie (misschien zelfs atoomconflict, wederzijdse afschrikking) + Muur gebouwd op grondgebied van de Sovjet-Unie.

Chroesjtsjov (leider Sovjet-Unie) en John F. Kennedy (president VS) in gesprek

In de buurt

Checkvraag: schrijven onderschrift (5 min.)

Stel jij bent een journalist voor een krant en je moet een korte toelichting schrijven van 2 of 3 zinnen over deze afbeelding. Wat zou je schrijven als:

• Je een kapitalistische journalist was (kapitalistisch standpunt/perspectief).

• Je een communistische journalist was (communistisch standpunt/perspectief).

Bron.

De dag nadat Oost-Berlijn volledig van West-Berlijn was afgesloten sprongen mensen uit de ramen van huizen die precies op de grens tussen Oost- en West-Berlijn lagen.

In de buurt

Oefenen: spotprent (3 min.) + verwerking (10 min.)

Wat zie je?

Tekenaar pro-communisme of pro-kapitalisme?

Vraag:

Hoe laat de tekenaar de oorzaak van de bouw van de Berlijnse Muur zien?

Maken verwerkingsvragen Berlijnse Muur.

In de buurt

Oefenen: liedtekst Over de Muur (Klein Orkest, 1983)

Luistervragen:

1. Waarom vliegen alleen vogels van Oost- naar West-Berlijn?

2. Noem twee symbolen van het Oostblok en twee symbolen van het Westblok.

3. Welke positieve eigenschappen worden gezongen over het Westblok en Oostblok?

4. Welke negatieve eigenschappen worden gezongen over het Westblok en Oostblok?

Histoclip:

• Schrijf drie kenmerken van de BRD op.

• Schrijf drie kenmerken van de DDR op.

https://schooltv.nl/video-item/histoclips-berlijn-en-de-koude-oorlog

Planning + lesdoel

• Terugblikvragen: vijf associaties + chronologie + twee spotprenten.

• Uitleg/checkvragen: wapenwedloop, wederzijdse afschrikking en Warschaupact.

• Uitleg: toenemende spanningen in de Cubacrisis (1962).

• Oefenen: analyse van de Cubacrisis: tekst en beeld.

• Oefenen: korte docu met kijkvraag.

Lesdoelen:

1. Je kunt uitleggen dat de wapenwedloop leidde tot de dreiging van een atoomoorlog en de spanningen tussen de VS en de Sovjet-Unie verhoogde, zeker tijdens de Cubacrisis. (T2)

2. Je kunt de oorzaak van de Cubacrisis en de afloop omschrijven. (T1)

3. Je kunt uitleggen dat de groeiende samenwerking tussen de VS en West-Europese landen leidde tot de oprichting van het Warschaupact in 1955. (T1)

Terugblikvraag: 5 associaties bij een begrip/ontwikkeling

1. Leven in de BRD (West-Duitsland).

2. Leven in de DDR (Oost-Duitsland).

3. Oorzaak en gevolg bouw Berlijnse Muur (1961).

1. Democratie, vrijemarkteconomie, kapitalistisch, Wirtschaftswunder, NAVO.

2. Totalitair, planeconomie, eenpartijstaat, satellietstaat, Stasi (Geheime Dienst).

3. Vlucht naar westen, planeconomie, West-Berlijn, brain drain, angst voor atoomoorlog.

Checkvraag: chronologievraag

Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde (juiste tijdsvolgorde):

1. Hitler valt Polen binnen, waardoor de Tweede Wereldoorlog in Europa start.

2. Ontstaan van vier bezettingszones in Duitsland.

3. Bouw van de Berlijnse Muur.

4. Blokkade van Berlijn.

5. Ontstaan van de BRD en DDR.

6. Vrede van Versailles en ontstaan dolkstootlegende.

Checkvraag: twee spotprenten

De reden voor de bouw van de Muur wordt ook wel samengevat als de ontevredenheid over ‘het stemmen met de voeten’. Leg dit uit.

• Hoe laat de tekenaar de oorzaak voor de bouw van de Berlijnse Muur zien?

• Bronmaker pro-kapitalisme of pro-communisme?

Relevantie les

Relevantie les: noodpakket

Startfilmpje: https://www.youtube.com/watch?v=gRslPQYlZ9c

- instructie aan Nederlanders over dreiging Russen, waarom?

In de buurt

Blokvorming en invloedssfeer

Blokvorming: vorming van twee ideologische blokken in de wereld:

• Kapitalistische Westblok, onder leiding van de Verenigde Staten;

• Communistische Oostblok, onder leiding van de Sovjet-Unie.

Binnen eigen blok lag de eigen invloedssfeer (plek waar de VS of de Sovjet-Unie politieke en economische invloed had)

In de buurt

Het jaar 1949…

Het jaar 1949 was een belangrijk jaar in de Koude Oorlog, want:

• Oprichting NAVO;

• China wordt communistisch, dus het Westblok is bang voor de uitbreiding van het communisme in Azië;

• Ook de Sovjet-Unie krijgt beschikking tot een atoombom (net als de VS), waardoor:

  • Ontstaan van een wapenwedloop om atoomwapens tussen VS en Sovjet-Unie;

  • Red scare: zoektocht naar Russische spionnen in de VS.

In de buurt

Blokvorming: militaire bondgenootschappen

Twee ideologische blokken (kapitalistische Westblok en communistische Oostblok), militaire bondgenootschappen:

• Militaire bondgenootschap Westblok = Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO, opgericht 1949).

  • BRD (West-Duitsland) kwam in 1955 bij de NAVO.

• Militaire bondgenootschap Oostblok = Warschaupact (opgericht 1955).

In de buurt

Wapenwedloop atoombommen = wederzijdse afschrikking

Wapenwedloop: denkbeeldige strijd tussen het Oostblok en Westblok over de vraag zij allebei meer en krachtiger (kern)wapens ontwikkelen om zich veilig te voelen en de ander af te schrikken.

Wederzijdse afschrikking Koude Oorlog: als het ene land kernwapens gebruikt, zal het andere land dat ook doen  gevolg: beide landen schrikken elkaar af en weerhouden (tegenhouden) elkaar van het gebruik van kernwapens (atoombommen).

Warhead = kernkop (atoomwapen)

In de buurt

Europese samenwerking: Europese eenwording/integratie

West-Europa wilde nooit meer een oorlog (zoals WO II) en ging samenwerken:

• 1951: oprichting EGKS (Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal), 6 lidstaten (landen).

  • Doel: wapenproductie en ijzerindustrie verdelen en een sterkere economie krijgen.

• 1957: oprichting EEG (Europese Economische Gemeenschap).

  • Doel: groter en verdere economische samenwerking.

• 1993: oprichting EU (Europese Unie).

  • Doel: samenwerking op economisch, politiek, sociaal, juridisch en cultureel gebied.

• 2004: 10 lidstaten bij de EU, vooral uit het voormalig Oostblok.

• 2020: Brexit: Groot-Brittannië uit de Europese Unie.

Eenwording/integratie = samenwerking, samengaan, ontwikkeling tot één

Voorkomen nieuwe oorlog, want West-Dui bij EGSK (wilde VS ook)

In de buurt

Marshallhulp + NAVO  Comecon + Warschaupact

Stalin met Oostbloklanden (of: satellietstaten, of volksdemocratieën) ook een economisch en militair bondgenootschap sluiten.

Waar pas Warschaupact in 1955? Want in 1955 mag de BRD bij de NAVO.

In de buurt

NAVO en Europese Unie

Verschil tussen NAVO en Europese Unie:

NAVO = militair bondgenootschap van Noord-Amerika (VS en Canada) en Europese landen.

Europese Unie (EU) = samenwerking tussen Europese landen op economisch, politiek, sociaal, juridisch en cultureel gebied.

Checkvraag: bij Oost-Duitsland of West-Duitsland?

Horen de volgende woorden bij Oost-Duitsland (DDR) of West-Duitsland (BRD)?

A. Communisme.

B. Sovjet-Unie.

C. Democratie.

D. Satellietstaat.

E. Politieke stabiliteit.

F. Marshallhulp.

G. Dictatuur.

H. Atoomwapens.

I. Trumandoctrine.

J. NAVO.

K. Warschaupact.

L. Containmentpolitiek.

M. Oostblok.

N. Goelagarchipel.

In de buurt

Checkvraag: oefentoetsvraag

Bekijk de bron.

De afbeelding van de voorkant van dit tijdschrift laat de essentie van de wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog, dus het laat zien waar de wapenwedloop precies om ging.

1. Wat is een wapenwedloop?

2. Tussen welke twee landen ging de wapenwedloop?

3. Waarom laat de bron de essentie van de wapenwedloop (en wederzijdse afschrikking) zien? Verwijs in je antwoord naar de bron.

4. (Zonder bron) Wat is het verband tussen de begrippen blokvorming, wapenwedloop en invloedssfeer?

Bron.

Omslag (voorkant) van een Amerikaans tijdschrift uit oktober 1962.

Toelichting: vertaling tekst: ‘Amerika’s vreedzame overtuigingskracht’ – Titan I (Titan I is een kernraket voor de lange afstand)

Verband NAVO, wapenwedloop en wederzijdse afschrikking…

In de buurt

Voorkennis: Cubacrisis (1962)

Wat zien we? Wie zijn deze mensen? Wat betekent het?

In de buurt

Oorzaak Cubacrisis

Vanaf 1959: Cuba heeft een communistische regering onder leiding van Fidel Castro en Cuba valt steeds meer onder de communistische invloedssfeer.

• Amerikaanse bedrijven in Cuba worden genationaliseerd (bezit van de Cubaanse overheid).

Oplopende spanningen tussen Cuba en VS door Varkensbaai-incident (1961)

1962 Cubacrisis: VS ontdekt dat de Sovjet-Unie kernraketinstallaties (voor atoombom) bouwt op Cuba, die ook de VS konden raken.

In de buurt

Verloop Cubacrisis (1962)

Na de ontdekking van de kernraketinstallaties eist de Amerikaanse president Kennedy dat de Sovjet-Unie die installaties weghaalt. Maar SU-leider Chroesjtsjov doet dat niet, want de Verenigde Staten heeft kernraketten op de Sovjet-Unie gericht in o.a. Turkije.

Reactie Kennedy: blokkade Cuba door Amerikaanse marine, zodat Russische schip dat raketonderdelen brengen, Cuba niet konden bereiken.

De Russische schepen varen door, maar Kennedy zegt: ‘Aanval op de VS wordt beantwoord met een kernaanval op de Sovjet-Unie’ en ook andersom.

De wereld had bijna een kernoorlog, maar op het laatste keerden de Russische schepen om… = einde Cubacrisis.

In de buurt

Lezen uit Feniks (nieuwe editie)

Harde woorden?

Achter de schermen?

Beloftes?

Langs de rand van de afgrond?

Supermogendheden?

Kremlin? Witte huis?

In de buurt

Afloop en gevolgen Cubacrisis

Beide landen beseften dat zij bijna een atoomoorlog hadden veroorzaakt, maar er kwam geen kernoorlog. Beide landen waren wel geschrokken.

Gevolgen Cubacrisis:

1. De Sovjet-Unie brak de raketinstallaties op Cuba af en beloofde geen atoomwapens meer naar Cuba te sturen.

2. De VS haalde haar atoomwapens in Turkije weg.

3. Instellen hotline tussen leiders VS en Sovjet-Unie (directe communicatieverbinding) en tijdelijke détente (= ontspanning, afname spanning tussen Oost en West).

In de buurt

Oefenen: spotprenten (10 min.)

Maak de twee vragen over de spotprenten op je blad.

Denk aan het perspectief van de bronmaker: pro-kapitalistisch of pro-communistisch…

Beschrijf wat je ziet in de bron… ik zie…, dus…

https://schooltv.nl/video-item/wat-gebeurde-er-tijdens-de-cubacrisis-ff-terugspoelen

https://www.youtube.com/watch?v=wn73HVql-o0

Startklaar in 3 minuten V3A

Op tafel:

• Map/schrift;

• Pen;

• Leerboek voor geschiedenis.

Jas uit, tas van tafel, mobiel in Zakkie in de tas.

Startklaar in 3 minuten H3A

Op tafel:

• Map/schrift;

• Pen;

• Leerboek voor geschiedenis.

Jas uit, tas van tafel, mobiel in Zakkie in de tas.

Startklaar in 3 minuten H3B

Op tafel:

• Map/schrift;

• Pen;

• Leerboek voor geschiedenis.

Jas uit, tas van tafel, mobiel in Zakkie in de tas.

Planning + lesdoel

• Terugblikvragen: 8-klapper, chronologie en spotprent Cubacrisis / bespreken huiswerk.

• Uitleg/checkvraag: hervormingen van Gorbatsjov.

• Uitleg: Val van de Muur en Sovjet-Unie.

• Oefenen: …

• Oefenen: exit ticket:

Lesdoelen:

1. Je kunt twee oorzaken noemen voor de economische crisis in de Sovjet-Unie vanaf de jaren ’80. (T1)

2. Je kunt uitleggen dat economische problemen in de Sovjet-Unie vanaf de jaren ’80 de Sovjetleider Gorbatsjov dwong om economische en politieke veranderingen door te voeren. (T2)

3. Je kunt uitleggen wat de hervormingen van Gorbatsjov (glasnost en perestrojka) betekenen en van ieder een voorbeeld geven. (T1)

4. Je kunt uitleggen hoe de hervormingen van Gorbatsjov leidden tot de val van de Berlijnse Muur en de val van de Sovjet-Unie in 1991. (T2)

Terugblikvraag: 8-klapper: maak de zin af… (5 min.)

Voorbeeld: ‘Een propagandaposter is onbetrouwbaar, omdat het als doel heeft om de vijand slecht en gevaarlijk af te beelden.’

1. Hitler kon populair worden in de Duitse Weimarrepubliek, omdat… (noem twee redenen)

2. Een planeconomie betekent dat…

3. De Marshallhulp werd niet geaccepteerd door Stalin, omdat…

4. De kenmerken van de DDR (Oost-Duitsland) zijn…

5. De Berlijnse Muur werd gebouwd, omdat…

6. Het militaire bondgenootschap van de Oostbloklanden (onder leiding van de Sovjet-Unie), opgericht in 1955, heet het …

7. In de Koude Oorlog kwam er geen echte atoomoorlog, omdat… (noem ook de moeilijke term)

8. Tijdens de Cubacrisis (1962) was de VS (Kennedy) boos op de Sovjet-Unie, omdat…

9. De drie gevolgen van de Cubacrisis waren…

Checkvraag: chronologische volgorde (2 min.)

Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde (tijdsvolgorde). Schrijf alleen de letters op:

A. De Berlijnse Muur en Sovjet-Unie vallen (komen ten einde).

B. De Cubacrisis.

C. De BRD komt bij de NAVO en het Warschaupact wordt opgericht.

D. De Berlijnse Muur wordt gebouwd.

E. Duitsland wordt verdeeld in vier bezettingszones.

F. De VS gooit twee atoombommen op Hiroshima en Nagasaki.

G. Ontstaan BRD en DDR (na Blokkade van Berlijn) en oprichting NAVO.

Checkvraag samen: spotprent uit huiswerk

De Cubacrisis van 1962 had bijna gezorgd voor een atoomoorlog tussen de grootmachten de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Maar de crisis werd opgelost doordat:

1. De Sovjet-Unie zijn kernraketten weghaalde uit Cuba.

2. De Verenigde Staten zijn kernraketten weghaalde uit Turkije.

3. Er een directe verbinding werd aangelegd tussen de regeringsleiders van de Sovjet-Unie en de VS (hot line).

 

Bekijk bron 2.

1. Welke van de drie bovenstaande oplossing zie je terug in de bron? Leg je antwoord uit met een verwijzing naar een onderdeel van de bron.

2. (Zonder bron) Wat is het verband tussen de Cubacrisis en het begrip ‘wederzijdse afschrikking’?

Checkvraag samen: kenmerk van Oost- of West-Duitsland?

Dictatuur / Warschaupact / Westblok / kapitalisme / NAVO / atoomwapens / ontevreden bevolking / Satellietstaat / Berlijnse Muur / BRD / DDR

Checkvraag samen: prent Cubacrisis (1962)

• Wat zie je?

• Hoe zie je de oorzaken voor de Cubacrisis terug?

• Wie geeft de bronmaker de grootste schuld van de Cubacrisis?

Bron.

Spotprent met als titel ‘Over the garden wall’ (‘Over de tuinmuur’).

De man in de tuin links is de Amerikaanse president Kennedy. De man in de rechtse tuin is Sovjetleider Chroesjtsjov. De twee mannen lezen hetzelfde boek ‘Hints on pruning’, wat betekent ‘Tips om te snoeien’.

Conclusie: kernwapenwedloop kost veel geld…

In de buurt

7.3

Wat

7.4 Het einde van de Koude Oorlog

In de buurt

Verandering: Wind of Change? (1991)

The Scorpions: Wind of Change (1991)

https://www.youtube.com/watch?v=n4RjJKxsamQ

In de buurt

Casus: Tsjernobyl: een radioactieve ramp (1986)

Wat

In de buurt

Straling Tsjernobyl

In de buurt

Crisis in de Sovjet-Unie

Begin jaren 1980: economische crisis in de Sovjet-Unie (overheid heeft te weinig geld en de mensen in het land zijn arm), achterstand op Westen.

Oorzaken economische crisis:

1. Planeconomie werkt niet goed (overheid bepaalt productie);

• Tekorten aan voedsel en kleding, slechte kwaliteit, technologische achterstand, weinig economische groei

1. Oorlogen en de wapenwedloop zijn te duur;

2. Bureaucratie (veel regels en procedures, dus weinig economische groei en efficiëntie).

Gevolg: verlies vertrouwen in communisme  Michael Gorbatsjov vanaf 1985 de nieuwe leider van de Sovjet-Unie en hij wilde verandering…

In de buurt

Bureaucratie in Sovjet-Unie

Wat

Bureaucratie werkt sloom: steeds nieuwe ambtenaren moeten beslissen  weinig economische groei

In de buurt

Hervormingen van Gorbatsjov

Grote veranderingen in beleid communistische partij (Sovjet-Unie) door Sovjetleider Gorbatsjov in Sovjet-Unie (binnenlands):

1. Glasnost (‘openheid’): mensen mogen hun mening meer uiten en protesteren, afschaffing censuur op de media (mogen kritiek uiten op bestuur).

2. Perestrojka (‘hervorming’, economisch): hervormen (veranderen) economie en vrijemarkteconomie iets meer toestaan:

• Onderdelen vrijemarkteconomie: mensen mogen eigen bedrijfjes oprichten en op kleine schaal productie bepalen (grote bedrijven blijven bij de staatscontrole).

  • Bezuinigen op leger en eindigen wapenwedloop.

  • Investeren in nieuwe technologieën.

Buitenlands: bij opstanden in Oostbloklanden zal Gorbatsjov geen leger sturen (niet militair ingrijpen).

Continuïteit = iets dat in een periode hetzelfde blijft

 verandering/discontinuïteit = iets dat in een periode anders wordt/verandert

S-U leider Gorbatsjov regeren: 1985-1991

Alleen vwo

De Brezjnevdoctrine

Geen hervormingen in de DDR (jaren 1980)

Door Gorbatsjov kwam er meer vrijheid in de Sovjet-Unie (glasnost en perestrojka, loslaten Brezjnevdoctrine, democratie/vrije markt iets meer mogelijk.)

Maar: geen hervormingen in de DDR, want Honecker (leider DDR) is bang voor de gevolgen in de DDR (eigen macht kwijtraken, einde communistische partij), want grote ontevredenheid onder de bevolking van de DDR, want:

- totalitaire staat;

- via de TV zag men hoe het leven in West-Duitsland was en dat was veel beter (economische groei).

Checkvraag tussendoor: glasnost of perestrojka?

Deel A: zijn de volgende zinnen wel of geen voorbeeld van glasnost of perestrojka? En zo ja: welke?

1. Planeconomie.

2. Iemand mag zelf een bedrijfje oprichten.

3. Er mag een demonstratie komen tegen Sovjetbeleid.

4. Steeds meer geld investeren in een kernwapenwedloop.

5. Een kritisch rapport over de kernramp bij Tsjernobyl censureren (van te voren verbieden).

6. Politiek kritische mensen worden opgepakt en verhoord.

Deel B: bekijk de bron.

• Gemaakt voor of na dat Gorbatsjov aan de macht kwam?

• Welke hervorming van Gorbatsjov maakte dit schilderij mogelijk?

Bron. Schilderij De rij van de Russische kunstenaar Aleksej Soendoekov. Toelichting: de Russische burgers hebben een boodschappentas bij zich.

In de buurt

Checkvraag/voorkennis: spotprent reactie DDR-leider op glasnost en perestrojka

Sputnik = Russische tijdschrift dat de politiek van Gorbatsjov uitdraagt (positief over is).

Welke mening heeft de tekenaar over de reactie van de regering van de DDR op de hervormingen van Gorbatsjov?

In de buurt

Gorbatsjov: glasnost en perestrojka

Tsjernobyl

Nieuw beleid Gorbatsjov

Welke is welke? Glasnost en perestrojka

Geen hervormingen in de DDR (jaren 1980)

Door Gorbatsjov kwam er meer vrijheid in de Sovjet-Unie (glasnost en perestrojka, loslaten Brezjnevdoctrine, democratie/vrije markt iets meer mogelijk.)

Maar: geen hervormingen in de DDR, want Honecker (leider DDR) is bang voor de gevolgen in de DDR (eigen macht kwijtraken, einde communistische partij), want grote ontevredenheid onder de bevolking van de DDR, want:

- totalitaire staat;

- via de TV zag men hoe het leven in West-Duitsland was en dat was veel beter (economische groei).

In de buurt

Uiteenvallen Oostblok

Gevolg beleid Gorbatsjov (glasnost en perestrojka):

• Oostbloklanden mochten hun politiek veranderen (hervormen) en de Sovjet-Unie zou niet militair ingrijpen: toestemming voor democratie met meerdere politieke partijen.

• Door gedeeltelijke vrijemarkteconomie (perestrojka) stegen prijzen, maar lonen bleven laag: onvrede onder burgers.

• Protesten van mensen op straat in Oostbloklanden (glasnost).

Gevolg: einde van communistische regimes tussen 1989-1991, eerst in Hongarije (openen grens met Westen), ook in Polen bijvoorbeeld.

In Leipzig (DDR) werd in 1989 elke maandagavond een protestmars gehouden. In het begin waren er een paar duizend deelnemers. Begin november was dit aantal gegroeid tot meer dan de helft van alle inwoners van de stad. Deze demonstraties verliepen ordelijk en vreedzaam: ‘Geen ruit sneuvelde, geen neus bloedde.’

In de buurt

Einde Oostblok (1989-1991)

Wat

Onverwachts en vrij geweldloos einde van het Oostblok (onbedoeld gevolg Gorbatsjov, die communisme wilde redden).

1989: protestbeweging in de DDR

Zomer 1989:

- ontstaan protestbeweging voor meer vrijheid en politiek hervorming in de DDR.

- DDR-burgers trekken naar het westen via Oost-Europese landen, die grenzen wel open stellen (bijv. via Hongarije naar Oostenrijk).

9 november 1989: makkelijker reizen van oost naar west, want hoge regeringsfunctionaris zegt per ongeluk dat de grens naar West-Duitsland per direct wordt geopend.

Gevolg: Val van de Berlijnse Muur (1989): symbool Koude Oorlog weg…

In de buurt

Val van de Berlijnse Muur (1989)

Door het beleid van Gorbatsjov gingen de meeste regeringen van Oostbloklanden hervormen, maar de DDR wilde dat niet.

Gevolg: veel Oost-Duitsers vluchtten via Hongarije (daar inmiddels minder streng aan de grens) naar West-Europa én veel Oost-Duitsers gingen protesteren voor de vrijheid van meningsuiting.

Het leger van de Sovjet-Unie greep niet in voor protesten neerslaan, dus val Muur in 1989 en Oost- en West-Berlijn weer samen.

- Verband met glasnost: openheid om te kunnen protesteren en in opstand te komen.

https://www.youtube.com/watch?v=CETAG80rfoQ

In de buurt

Duitse eenwording (1990)

In 1990 werden de BRD (West-Duitsland) en DDR (Oost-Duitsland) weer één land onder leiding van de West-Duitse regeringsleider Helmut Kohl = Duitse eenwording (1990)

Oost-Duitsland had wel een achterstand op West-Duitsland: slechtere infrastructuur, industrie, landbouw en veel armer... Nog steeds kloof.

In de buurt

Gevolgen uiteenvallen Sovjet-Unie

Uiteindelijk viel de Sovjet-Unie uit elkaar in 1991: het communisme was verdwenen in Europa, net als het Oostblok…

Dit was nooit de bedoeling geweest van de hervormingen van Gorbatsjov (onbedoeld gevolg), hij wilde het communisme juist veranderen en laten bestaan.

Gevolgen einde Oostblok voor Oostbloklanden:

• Invoering parlementaire democratie / afschaffing dictatuur;

• Invoering kapitalisme / vrijemarkteconomie;

• Invoering democratische vrijheden / grondrechten rechtsstaat en opleving nationalisme

• Sommige Oostboklanden treden toe tot de EU en NAVO.

• Landen vallen uit elkaar, bijvoorbeeld Tsjecho-Slowakije.

• Ontstaan werkloosheid.

Onbedoeld gevolg van beleid Gorbatsjov?!

Aan de slag… (10 min.)

Maken: vragen bij drie spotprenten rondom de hervormingen van Gorbatsjov en Duitse eenwording.

• Einde van de les = inleveren.

Beeldelementen = iets wat je ziet in de bron.

Tips voor antwoord formuleren:

• Herhaal een gedeelte van de vraag.

• Ik weet…, ik zie…, dus…  ik zie: in de bron zie ik dit… (beeldelementen) of in de bron lees ik dit… (een citaat of zin)

Laatste vijf minuten: Histoclip Berlijn laatste vijf minuten: https://schooltv.nl/video-item/histoclips-berlijn-en-de-koude-oorlog