MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Markt en marktvormen
Examenstof economie vmbo
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Markt en marktvormen
Examenstof economie vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: EC/V/1.7, 1.8. Image credit: Raimond Spekking / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe vraag en aanbod de prijs bepalen, welke marktvormen er zijn en hoe de overheid ingrijpt.
This item has no instructions
Waar kopen mensen dingen, en wie bepaalt de prijs?
Verwacht: winkel, markt, internet, de verkoper, de vraag, de drukte. Haal hieruit vraag, aanbod en prijs en vraag of er op elke plek veel of weinig verkopers zijn: dat is de opbouw van de les. Let op: dit onderwerp (markten, marktvormen en overheidsingrijpen, EC/V/1) is verrijkingsstof en geldt alleen voor GL/TL. Voor BB en KB is dit geen examenstof.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
De kaasmarkt in Alkmaar
Concrete en abstracte markt
Op een markt komen vraag (kopers) en aanbod (verkopers) bij elkaar.
Een concrete markt is een echte plek, zoals de kaasmarkt in Alkmaar.
Een abstracte markt is al het vragen en aanbieden van een product, ook online, zonder vaste plek.
Alle vraag naar en aanbod van fietsen in Nederland samen is een abstracte markt.
Alleen GL/TL. Veelgemaakte fout: denken dat een webwinkel een concrete markt is. Een concrete markt heeft een plek waar je kopers en verkopers kunt zien; een abstracte markt is het geheel van vraag en aanbod. Image credit: Raimond Spekking / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Interieur van een supermarkt, 1970
Vraag en aanbod
Vraag: hoeveel kopers willen kopen bij een bepaalde prijs. Hogere prijs, minder vraag.
Aanbod: hoeveel verkopers willen verkopen bij een bepaalde prijs. Hogere prijs, meer aanbod.
De vraaglijn daalt van links naar rechts, de aanbodlijn stijgt.
Je tekent ze met coördinaten: de prijs op de verticale as, de hoeveelheid op de horizontale as.
Alleen GL/TL. Teken met de klas de assen en zet de punten uit de volgende dia. Veelgemaakte fout: de assen omdraaien. De prijs staat op de verticale as. Een lijn tekenen met gegeven coördinaten: zet de punten en trek er een rechte lijn door. Image credit: Fotopersbureau De Boer / Wikimedia Commons, CC0
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid
Appels op de markt, per dag. Prijs per kg (euro): 1 - 2 - 3 - 4 - 5.
Vraag (kg): 100 - 80 - 60 - 40 - 20. Aanbod (kg): 20 - 40 - 60 - 80 - 100.
Bij 3 euro zijn vraag en aanbod gelijk: dat is het evenwicht. De evenwichtsprijs is 3 euro.
De evenwichtshoeveelheid is 60 kg: de hoeveelheid die bij die prijs wordt verkocht.
Boven 3 euro: overschot, de prijs daalt. Onder 3 euro: tekort, de prijs stijgt.
Alleen GL/TL. Controle: bij 3 euro vraag 60 en aanbod 60. Bij 4 euro vraag 40 en aanbod 80: overschot van 40. Bij 2 euro vraag 80 en aanbod 40: tekort van 40. Lees het evenwicht in de grafiek af waar de lijnen elkaar snijden. Veelgemaakte fout: de hoeveelheid (60) als prijs noemen.
Welke markt is een concrete markt?
De kaasmarkt in Alkmaar met kramen en kopers
Alle vraag naar en aanbod van fietsen in Nederland
De totale handel in smartphones over de hele wereld
Het geheel van vraag en aanbod van brood
Een concrete markt is een plek. De andere opties zijn het geheel van vraag en aanbod: abstracte markten.
Vul in
Bij de evenwichtsprijs is de vraag even groot als het aanbod, en de evenwichtshoeveelheid wordt dan verkocht.
Evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid horen bij het snijpunt van de vraaglijn en de aanbodlijn.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
De bloemenveiling in Aalsmeer
Verschuivingen van vraag en aanbod
De lijnen kunnen verschuiven: bij elke prijs verandert de hoeveelheid.
Vraaglijn naar rechts: meer vragers of meer voorkeur voor het product. Naar links: het omgekeerde.
Aanbodlijn naar rechts: meer aanbieders of een innovatie die het product goedkoper maakt.
Appels: de vraag stijgt met 40 kg bij elke prijs. Nieuw evenwicht: 4 euro en 80 kg.
Alleen GL/TL. Controle: vraag wordt 140 - 120 - 100 - 80 - 60 bij 1 - 2 - 3 - 4 - 5 euro. Bij 4 euro: vraag 80 en aanbod 80. Meer aanbieders (aanbod +40 bij elke prijs): aanbod 60 - 80 - 100 - 120 - 140 en vraag 100 - 80 - 60 - 40 - 20: evenwicht bij 2 euro en 80 kg. Veelgemaakte fout: de lijn verschuiven bij een prijsverandering. Een prijsverandering is een beweging langs de lijn, geen verschuiving. Image credit: Rob Bogaerts (Anefo) / Wikimedia Commons, CC0
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Nederland: sociale markteconomie
In een markteconomie concurreren ondernemers met elkaar en vragen consumenten met hun koopkracht.
In een planeconomie bepaalt de overheid wat er wordt gemaakt, hoeveel en voor wie.
In een volkomen vrije economie grijpt de overheid helemaal niet in.
Nederland is een sociale markteconomie: de markt werkt, maar de overheid grijpt in als de uitkomst onacceptabel is.
Alleen GL/TL. Koopkrachtige vraag is vraag van consumenten die het ook kunnen betalen. Veelgemaakte fout: denken dat Nederland een vrije markt zonder overheid is. De overheid grijpt in met maximumprijzen, minimumprijzen en sociale wetgeving.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Overheidsingrijpen: maximum en minimum
Een maximumprijs is de hoogste prijs die mag. Onder de evenwichtsprijs geeft hij een tekort.
Appels: maximumprijs 2 euro. Vraag 80 kg, aanbod 40 kg: tekort van 40 kg.
Een minimumprijs is de laagste prijs die mag. Boven de evenwichtsprijs geeft hij een overschot.
Appels: minimumprijs 4 euro. Vraag 40 kg, aanbod 80 kg: overschot van 40 kg.
Sociale wetgeving beschermt mensen, zoals de wet op het minimumloon: werkgevers betalen minstens dat loon.
Alleen GL/TL. Controle: bij 2 euro vraag 80 en aanbod 40; bij 4 euro vraag 40 en aanbod 80. Een maximumprijs boven de evenwichtsprijs doet niets, en een minimumprijs onder de evenwichtsprijs ook niet. Veelgemaakte fout: denken dat een maximumprijs altijd goed is voor iedereen. Kopers krijgen een lage prijs, maar niet iedereen kan kopen.
De vraag naar appels stijgt met 40 kg bij elke prijs. Wat gebeurt er met de evenwichtsprijs?
Die daalt van 3 naar 2 euro
Die blijft 3 euro
Die stijgt van 3 naar 4 euro
Die stijgt van 3 naar 5 euro
Meer vraag: de vraaglijn schuift naar rechts en de prijs stijgt naar 4 euro. Verwachte fout: denken dat de prijs daalt, omdat er meer verkocht wordt.
Waarom grijpt de overheid soms in?
Goed: omdat de uitkomst van de markt onacceptabel wordt gevonden, bijvoorbeeld te hoge huren of te lage lonen. Verwachte fout: zeggen dat de overheid de markt wil afschaffen.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Kenmerken van een markt
De marktvorm hangt af van vier kenmerken van de markt.
1. Het aantal vragers en aanbieders: heel veel, veel, weinig of één.
2. Het product: homogeen (vrijwel gelijk, zoals benzine) of heterogeen (verschillend, zoals kleding).
3. De toetreding: kunnen nieuwe aanbieders vrij op de markt beginnen of niet?
4. De transparantie: weten kopers en verkopers precies wat de prijzen zijn?
Alleen GL/TL. Veelgemaakte fout: homogeen en heterogeen door elkaar halen. Homogeen heeft de letters 'homo': gelijk. Bij vrije toetreding kan iedereen beginnen; bij beperkte toetreding zijn er drempels, zoals hoge kosten of een vergunning.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Een kapsalon aan het Laat in Alkmaar
Vier marktvormen
Volkomen concurrentie: heel veel aanbieders, homogeen product, vrije toetreding, volledige transparantie.
Monopolistische concurrentie: veel aanbieders met producten die net iets anders zijn. Bijvoorbeeld kappers.
Oligopolie: weinig grote aanbieders. Homogeen: benzine. Heterogeen: supermarkten.
Kartels en fusies bij een oligopolie: zie de les Ondernemingen en MVO.
Alleen GL/TL. Bij monopolistische concurrentie kiest de klant op verschil (sfeer, kapper, stijl), bij volkomen concurrentie alleen op prijs. Veelgemaakte fout: een oligopolie zien als een monopolie. Bij een oligopolie zijn er meerdere aanbieders, maar ze zijn weinig en groot. Kartel en fusie staan in de les over ondernemingen en MVO. Image credit: Joop Elsinga / Wikimedia Commons, CC0
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Historisch treinstel op station Haarlem
Monopolie
Bij een monopolie is er maar één aanbieder: de klant kan nergens anders kopen.
Natuurlijk monopolie: één aanbieder is het goedkoopst, zoals één waterleidingnet of één spoornet.
Overheidsmonopolie: de wet bepaalt dat alleen de overheid het mag, zoals het uitgeven van paspoorten.
Economisch monopolie: één bedrijf is de enige aanbieder, bijvoorbeeld door het alleenrecht op een uitvinding.
Alleen GL/TL. Natuurlijk monopolie: twee netten naast elkaar aanleggen zou veel te duur zijn. Overheidsmonopolie: bepaald bij wet. Economisch monopolie: ontstaat door de economische positie van het bedrijf. Veelgemaakte fout: elk groot bedrijf een monopolie noemen. Het gaat om precies één aanbieder. Image credit: Poppe de Boer / Wikimedia Commons, CC0
Zet op volgorde, van weinig naar veel aanbieders
Van één, naar weinig, naar veel, naar heel veel aanbieders.
Veel aanbieders, producten net iets anders, vrije toetreding. Welke marktvorm?
Volkomen concurrentie
Homogeen oligopolie
Monopolistische concurrentie
Economisch monopolie
Bij volkomen concurrentie is het product homogeen, hier is het heterogeen. Verwachte fout: volkomen concurrentie kiezen vanwege 'veel aanbieders'.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Evenwicht aflezen
Verschuivingen
Maximum- en minimumprijs
De marktvormen
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen. Alleen GL/TL.
Noem een voorbeeld van een monopolie.
Goed: bijvoorbeeld het spoornet of het waterleidingnet (natuurlijk), paspoorten (overheid). Verwachte fout: een groot bedrijf noemen dat concurrenten heeft.
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Begrippen (1/2)
concrete en abstracte markt: Een echte plek, of het geheel van vraag en aanbod.
vraaglijn en aanbodlijn: De vraaglijn daalt, de aanbodlijn stijgt.
evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid: Prijs en hoeveelheid waar vraag en aanbod gelijk zijn.
homogeen en heterogeen: Vrijwel gelijk product, of een verschillend product.
toetreding en transparantie: Mogen beginnen, en de prijzen kennen.
This item has no instructions
MARKTEN · VRAAG EN AANBOD
Begrippen (2/2)
volkomen concurrentie: Heel veel aanbieders, homogeen product, vrije toetreding.
monopolistische concurrentie en oligopolie: Veel aanbieders met net iets anders, en weinig grote aanbieders.
monopolie: Eén aanbieder: natuurlijk, overheids of economisch.
markteconomie en planeconomie: De markt bepaalt, of de overheid bepaalt.
maximumprijs en minimumprijs: De hoogste en de laagste prijs die mag.
This item has no instructions