10.1 Voeding

• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

10.1 Voeding

Leerdoelen

1. Je kunt de afbraak van voedingsstoffen beschrijven als een chemisch proces, waarbij de producten als basis dienen voor het maken van lichaamseigen stoffen. 

2. Je kunt de functie van eiwitten, koolhydraten en vetten in de levende natuur benoemen. 

Wat is de functie van het celmembraan?

1. Het celmembraan zit om de cel heen en zorgt ervoor dat de stoffen in de cel blijven.
2. Het bepaalt wat de cel in- en uitgaat.
3. A en B zijn allebei goed
4. A en B zijn allebei fout

Koolhydraten vind je in

1. brood, pasta, aardappelen
2. kip, vis, champignons, noten
3. boter, olijfolie, vette vis
4. groenten

Koolhydraten leveren ... in je lichaam

1. energie
2. energie en bouwstoffen
3. energie, energiereserve en bouwstoffen voor celmembranen

Eiwitten vind je in

1. brood, pasta, aardappelen
2. kip, vis, champignons, noten
3. boter, olijfolie, vette vis
4. groenten

Eiwitten leveren ... in je lichaam

1. energie
2. energie en bouwstoffen
3. energie, energiereserve en bouwstoffen voor celmembranen

Vetten vind je in

1. brood, pasta, aardappelen
2. kip, vis, champignons, noten
3. boter, olijfolie, vette vis
4. groenten

Vetten leveren ... in je lichaam

1. energie
2. energie en bouwstoffen
3. energie, energiereserve en bouwstoffen voor celmembranen

Celmembranen

Celmembranen zorgen ervoor dat alles wat in een cel moet blijven erin blijft en alles wat erbuiten zit, erbuiten blijft. Het celmembraan bepaalt dus ook wat er in de cel gaat en wat eruit. 

In de cel vinden allerlei belangrijke chemische reacties plaats, bv om eten om te zetten in energie. 

Energie krijgen

Als je eet, komt je eten in je maag. Daarna gaat het door naar je darmen. In je maag en darmen wordt je eten afgebroken tot kleine moleculen die opgenomen worden in je bloed. Vervolgens kunnen de 'eet-moleculen' opgenomen worden in je cel en daar reageert het met zuurstof zodat er energie ontstaat. Dat is een verbranding, maar zonder vuur. 

eet-moleculen + O2 --> CO2 en H2O

Brandstoffen in voeding

koolhydraten               vetten

 waarvan suikers         verzadigd

                                            onverzadigd

                                            meervoudig onverzadigd

  

Eiwitten, vitamines, vezels, mineralen                                              

Macronutriënten 

Micronutriënten 

vitamines

mineralen 

koolhydraten

(brandstof)

vetten

(brandstof + bouwstof) 

eiwitten 

(bouwstof)

Macronutriënten 

koolhydraten: condensatieproduct van suikers 

(Binas T67F1/2/3)

koolhydraten

(brandstof)

vetten

(brandstof + bouwstof) 

eiwitten 

(bouwstof)

Macronutriënten 

vetten: condensatieproduct van glycerol en vetzuren (Binas T67G1/2)

koolhydraten

(brandstof)

vetten

(brandstof + bouwstof) 

eiwitten 

(bouwstof)

Macronutriënten 

eiwitten: condensatieproduct van (essentiële) aminozuren  (Binas T67H1)

koolhydraten

(brandstof)

vetten

(brandstof + bouwstof) 

eiwitten 

(bouwstof)

H10.2 Vetten

Leerdoelen

• 10.2.1 Je kunt op microniveau de structuur beschrijven van vetten en oliën
                en de synthese en hydrolyse van vetten in een reactievergelijking
                weergeven.

Dus anders gezegd in leerdoelen

• Je  weet wat de functie is van vetten in onze voeding;
• Je weet hoe vetten zijn opgebouwd;
• Je kunt een reactievergelijking in structuurformules  geven van
    de vorming van vetten
• Je weet wat het verschil is tussen verzadigde en onverzadigde vetten 

Functie van vetten

• Energiebron en reserve opslag voor energie.
• Opbouw van de celmembraan.
• Isoleren en beschermen van organen.
• Bouwsteen voor hormonen.

Bouw van vetten: vetten zijn esters

bijvoorbeeld:    methanol  + butaanzuur

Weet je het nog?

Hoe heet dit type reactie?

Geef de reactievergelijking in structuur-

formules van de vorming van de ester uit 

propaan-1-ol en ethaanzuur.

Vet = ester van glycerol + vetzuur

• Zoek in Binas de systematische naam van glycerol
• Teken de structuurformule van glycerol
• Zoek in Binas de structuurformule op van vetzuren
• Hoeveel vetzuurmoleculen kunnen reageren met 1 molecuul glycerol?

Teken de structuurformule van het vet dat ontstaat uit 1 molecuul glycerol en 3 moleculen stearinezuur. De lange koolstofstaart van stearinezuur mag je afkorten als ~C₁₇H₃₅ .

Vorming van vetten: Binas 67G1

Binas 67G2

glycerol     +          vetzuren

vet (triglyceride)             +      water   

Uit de naam de structuur van het vet afleiden:

• het deel dat afkomstig is van glycerol noem je glyceryl-
• de uitgang van het vetzuur eindigt op -aat bijv. stearaat (van
    stearinezuur)
• telwoord  geeft het aantal vetzuren aan

• Voorbeeld: glyceryltristearaat teken je dus zo:

         (= vet van glycerol + 3x stearinezuur)

Geef de systematische naam van dit vet. Gebruik Binas tabel 67G.

1. glyceryltrilinolaat
2. glyceryltrioleaat
3. glyceryltripalmitaat
4. glyceryltristearaat

Welke vetzuren zijn in dit vet veresterd?

1. 2x oliezuur 1x palmitinezuur
2. 2x stearinezuur 1x palmitinezuur
3. 2x palmitinezuur 1x oliezuur
4. 2x palmitinezuur 1x stearinezuur

Welke vetten passen het best in een gezond voedingspatroon?

1. Verzadigde vetten
2. Onverzadigde vetten
3. Transvetten
4. Geen vetten

Verzadigde en onverzadigde vetten

• Verzadigd vetzuur = alleen enkele C-C bindingen aanwezig.
• Onverzadigd (enkelvoudig of meervoudig) vetzuur = 1 of meer dubbele C=C bindingen aanwezig.

Verzadigde en onverzadigde vetten

verzadigd vetzuur:

De koolstofstaart heeft 2x zoveel H's als C plus één extra aan het eind:

~CnH2n+1 dus: ~C17H35

 en ~C₁₅H₃₁

onverzadigd vetzuur:

voor elke C=C in de keten zijn er 2 H's minder, dus bij 17 C's en 33H's is er 1x C=C. Dit vetzuur komt 2x voor in het molecuul.

Door de C=C in ketens van onverzadigde vetzuren liggen vetzuurketens minder geordend en is de afstand tussen de vetmoleculen groter. De vdWaalsbinding is hierdoor zwakker. Hierdoor ligt het smeltpunt van onverzadigde vetten lager

Aan de slag

H10.1: opdracht 1 t/m 6

H10.2: opdracht 10 t/m 14