Macht en grenzen (Burgerschap mbo 3 en 4, Macht en besluitvorming 2)

W E G W I J S

B U R G E R S C H A P   ·   N I V E A U 3 E N 4

Macht en grenzen

De overheid, je baas en je school hebben macht over jou. Maar wie zorgt ervoor dat ze niet te ver gaan?

Les 2  ·  Macht en besluitvorming

1 / 17
next
Slide 1: Slide
New lesson editorBurgerschapMBOStudiejaar 1

This lesson contains 17 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 40 min
Report this lesson

Introduction

Studenten leren hoe macht in Nederland wordt begrensd: wat een rechtsstaat is, hoe de macht verdeeld is over de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, en welke rol grondrechten, de onafhankelijke rechter en de vrije pers spelen. Ze ontdekken waar ze terechtkunnen als de overheid of een werkgever te ver gaat en maken daar zelf een stappenplan voor. Mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Past bij de politiek-juridische dimensie van burgerschap en bij het thema Macht en besluitvorming uit het expertadvies voor het nieuwe burgerschapsonderwijs.

Items in this lesson

W E G W I J S

B U R G E R S C H A P   ·   N I V E A U 3 E N 4

Macht en grenzen

De overheid, je baas en je school hebben macht over jou. Maar wie zorgt ervoor dat ze niet te ver gaan?

Les 2  ·  Macht en besluitvorming

Over deze les: les 2 van het thema Macht en besluitvorming, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten leren hoe macht in Nederland wordt begrensd: door de rechtsstaat, de verdeling van de macht over drie machten, grondrechten, een onafhankelijke rechter en een vrije pers. Ze ontdekken ook waar ze terechtkunnen als de overheid of een werkgever te ver gaat.

Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les onder de politiek-juridische dimensie (kennis van de democratische rechtsstaat). In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Macht en besluitvorming, eis 2) gaat het om hoe macht zich laat zien en hoe die wordt begrensd door democratische en rechtsstatelijke principes. Image credit: Bas Kijzers / Rijksvastgoedbedrijf, CC0 Image credit: LessonUp

L E E R D O E L E N

LES 2

Na deze les:

1

Je kan uitleggen wat een rechtsstaat is.

2

Je kan beschrijven hoe macht in Nederland verdeeld is.

3

Je kan vertellen waar je terechtkunt als de overheid of een werkgever te ver gaat.

Leerdoelen: de eerste twee zijn vorige les in de trailer al genoemd. Lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.

S T A R T V R A A G

LES 2

Je baas zegt: vanaf nu werk je elke zondag, anders mag je vertrekken. Wat doe je?

1

Ik doe het gewoon

2

Ik kijk eerst wat er in mijn contract staat

3

Ik vraag iemand anders om hulp

4

Ik weet het niet

Startvraag: vraag na de uitslag waarom iemand voor een antwoord koos. Mag een baas dit zomaar? De kern van de les zit in die vraag: wie macht heeft, kan veel bepalen, maar niet alles. Er zijn regels en mensen die daarop letten.

M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G

LES 2

Macht heeft grenzen nodig

Macht betekent dat je kunt bepalen wat een ander doet. Je baas heeft macht, je docent ook. De overheid heeft de meeste macht: zij maakt wetten, heft belasting en kan straffen.

Wie veel macht heeft, kan die ook misbruiken. Daarom zijn er in Nederland afspraken die macht beperken. Samen heten die afspraken de rechtsstaat.

Uitleg: vraag om voorbeelden van macht uit het dagelijks leven van de studenten. Denk aan een leidinggevende die het rooster maakt, een docent die cijfers geeft of een boa die een boete uitschrijft.

Vraag door: wat kan er misgaan als niemand op die macht let?

K E R N B E G R I P

LES 2

Rechtsstaat

Een land waarin ook de overheid zich aan de wet moet houden. Iedereen heeft grondrechten, de macht is verdeeld en een onafhankelijke rechter kan ingrijpen als de overheid te ver gaat.

Kernbegrip: het tegenovergestelde is een land waar de machthebber zelf bepaalt wat de regels zijn en niemand hem kan corrigeren. Laat studenten benoemen wat zij in zo'n land zouden missen.

V R A A G

LES 2

Welke situatie past NIET bij een rechtsstaat?

A

Een minister sluit een krant die kritisch over hem schrijft

B

Een rechter zet een besluit van de gemeente opzij

C

Een inwoner dient een klacht in over de Belastingdienst

D

De Tweede Kamer stemt tegen een wetsvoorstel van de regering

Antwoord: A. In een rechtsstaat is de pers vrij en mag een minister een krant niet sluiten omdat die kritisch is. De andere drie situaties laten juist zien dat de rechtsstaat werkt: de rechter, de burger en het parlement kunnen de overheid corrigeren.

M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G

LES 2

De macht is verdeeld in drieën

  1. Wetgevende macht. De regering en het parlement (Tweede en Eerste Kamer) maken samen de wetten.

  2. Uitvoerende macht. De regering voert de wetten uit, samen met bijvoorbeeld gemeenten en politie.

  3. Rechterlijke macht. Rechters beoordelen of iemand zich aan de wet heeft gehouden.

Uitleg: dit idee heet de trias politica en komt van de Franse denker Montesquieu. Geen van de drie machten mag alle macht hebben, zodat ze elkaar in evenwicht houden. In Nederland is de scheiding niet helemaal strikt: de regering hoort bij de wetgevende en bij de uitvoerende macht. Rechters zijn wel onafhankelijk: ze worden voor het leven benoemd, zodat de regering hen niet kan wegsturen als een uitspraak haar niet bevalt.

De foto toont de plenaire zaal van de Tweede Kamer, waar de Kamerleden over wetten debatteren en stemmen. Image credit: Jeroen van der Meyde/Tweede Kamer, CC BY 4.0

V R A A G

LES 2

Jesse wordt verdacht van diefstal uit een magazijn en moet voor de rechtbank komen. Wie beslist of hij schuldig is?

A

De agent die hem aanhield

B

De burgemeester van de stad

C

De minister van Justitie

D

De rechter

Antwoord: D. Alleen de rechter beslist of iemand schuldig is. De politie en de minister horen bij de uitvoerende macht. Zo kan niemand tegelijk iemand oppakken en veroordelen.

M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G

LES 2

Wie let er op de macht?

  • Grondrechten. In hoofdstuk 1 van de Grondwet staan je grondrechten, zoals gelijke behandeling, vrijheid van meningsuiting en het recht om te demonstreren. De overheid moet die respecteren.

  • De onafhankelijke rechter. Je kunt naar de rechter, ook tegen de overheid.

  • De vrije pers. Journalisten zoeken uit wat er misgaat bij de overheid en bij bedrijven, en maken dat bekend.

Uitleg: gelijke behandeling staat in artikel 1 van de Grondwet, vrijheid van meningsuiting in artikel 7 en het recht om te vergaderen en te demonstreren in artikel 9.

Voorbeeld van de vrije pers: bij de toeslagenaffaire waren het journalisten en Kamerleden die lieten zien hoe ouders onterecht als fraudeur waren behandeld. Vraag of studenten nog een voorbeeld kennen van iets wat door journalisten aan het licht kwam.

M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G

LES 2

Als iemand te ver gaat

De overheid

Dien eerst een klacht in bij de instantie zelf, zoals de gemeente of het UWV. Helpt dat niet? Dan kun je gratis naar de ombudsman.

Ben je het niet eens met een besluit, zoals een boete of een uitkering? Maak dan bezwaar. Daarna kun je naar de rechter.

Je werkgever

Praat eerst met je leidinggevende of praktijkopleider. Kom je er niet uit? Vraag dan hulp aan je stagebegeleider van school, een vertrouwenspersoon of een vakbond.

Gaat het om je contract of je loon? Dan kan uiteindelijk de rechter beslissen.

Uitleg: de Nationale ombudsman behandelt klachten over de rijksoverheid, zoals de Belastingdienst, het UWV en DUO, en over veel gemeenten. Sommige gemeenten hebben een eigen ombudsman. De ombudsman is geen rechter: hij doet onderzoek, geeft een oordeel en doet aanbevelingen.

Hulpzin voor wie vastloopt: eerst praten, dan klagen, dan pas naar een buitenstaander.

V R A A G

LES 2

Samira wacht al maanden op een antwoord van de gemeente over haar aanvraag. Haar klacht bij de gemeente zelf levert niets op. Waar kan ze nu terecht?

A

Bij de Tweede Kamer

B

Bij de politie

C

Bij de ombudsman

D

Bij de ondernemingsraad

Antwoord: C. Als een klacht bij de instantie zelf niet helpt, kun je gratis naar de ombudsman. De ondernemingsraad gaat over zaken binnen een bedrijf, de Tweede Kamer behandelt geen klachten van individuele burgers en de politie gaat over strafbare feiten.

J O U W A N T W O O R D

LES 2

Waarom is het belangrijk dat een rechter onafhankelijk is? Geef een voorbeeld van wat er mis kan gaan als dat niet zo is.

Open vraag: goede antwoorden laten zien dat een rechter die van de regering afhangt, de regering niet eerlijk kan beoordelen. Voorbeelden: een rechter die bang is ontslagen te worden als hij tegen de minister beslist, of een uitspraak die al vastligt voordat de zaak begint.

Vervolgvraag: wie zou jou dan nog beschermen als de overheid een fout maakt?

S T E L L I N G

LES 2

De overheid moet nepnieuws op sociale media kunnen verbieden.

1

Eens

2

Oneens

3

Ik twijfel

Stelling: laat na de uitslag iemand van eens en iemand van oneens één argument geven. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt. Het dilemma zit tussen bescherming tegen misleiding en de vrijheid van meningsuiting. Vraag door: wie bepaalt wat nepnieuws is, en wat gebeurt er als de overheid dat zelf mag beslissen?

O P D R A C H T

LES 2

Wie houdt hier de macht in de gaten?

1

Kies een situatie: je loon wordt niet betaald, de gemeente reageert niet op je aanvraag, of je krijgt een boete die niet klopt.

2

Bepaal wie hier macht over jou heeft, en welke grens er geldt: een wet, een grondrecht of je contract.

3

Schrijf in drie stappen op wat je doet en bij wie je terechtkunt.

10

minute

00

second

In tweetallen

Opdracht: loop rond en let op de volgorde bij stap 3: eerst zelf in gesprek of een klacht indienen, dan pas naar een ombudsman, vakbond of rechter. Laat aan het eind van elke situatie één duo het stappenplan voorlezen.

Hulp voor wie vastloopt: gebruik de dia Als iemand te ver gaat als geheugensteun.

T E R U G B L I K

LES 2

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Rechtsstaat

2

Verdeling van de macht

3

Als iemand te ver gaat

4

Ik kan ze allemaal

Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Invloed door de tijd

Vroeger mocht lang niet iedereen stemmen, en werkdagen van twaalf uur waren gewoon. Dat veranderde niet vanzelf. Volgende les ontdek je welke groepen daarvoor zorgden, en hoe sociale media actievoeren veranderen.

  • Je kan voorbeelden geven van hoe de invloed van gewone mensen is gegroeid.

  • Je kan uitleggen hoe vakbonden het werk hebben veranderd.

Volgende les: thema Macht en besluitvorming, les 3.

Klik hier

Image credit: LessonUp