TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Tijd van wereldoorlogen
Examenstof geschiedenis havo
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Tijd van wereldoorlogen
Examenstof geschiedenis havo
Dit is les 1 van 3: uitleg. Les 2 is examentraining, les 3 is de terugblik met quiz. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan de acht kenmerkende aspecten van tijdvak 9 uitleggen met jaartallen en voorbeelden.
This item has no instructions
Welk woord denk je bij de oorlogsjaren 1900-1950?
Activering: geen goed of fout. Verwacht: Hitler, Anne Frank, loopgraven, bommen, Holocaust. Bespreek na: wat hoort hier wel en niet bij het examen? Gebruik de woorden later bij de kenmerkende aspecten.
Loopgraaf bij Armentières, 1916
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Het voeren van twee wereldoorlogen
Eerste Wereldoorlog (1914-1918): begint na de moord op Frans Ferdinand in Sarajevo, bondgenootschappen slepen heel Europa mee
Jarenlange loopgravenoorlog aan het westfront met enorme verliezen
Tweede Wereldoorlog (1939-1945): begint met de Duitse inval in Polen en wordt wereldoorlog na de aanval op de Sovjet-Unie en Pearl Harbor (1941)
Verschil: WO II wordt in Europa en Azië tegelijk gevochten en kost veel meer burgers het leven
Laat leerlingen een tijdbalk tekenen: 1914, 1918, 1939, 1945. Veelgemaakte fout: WO I en WO II verwisselen of denken dat Nederland meevocht in WO I (Nederland bleef neutraal). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)
Menigte voor de beurs van New York, oktober 1929
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
De crisis van het wereldkapitalisme
Oktober 1929: beurskrach op Wall Street, aandelenkoersen storten in
Banken gaan failliet en de VS vraagt leningen terug, ook bij Europese landen
Wereldwijd massawerkloosheid en armoede: in Duitsland meer dan 5 miljoen werklozen
Regeringen grijpen in, zoals Roosevelt met de New Deal (1933); veel kiezers stappen over naar extremisten
Belangrijk verband voor het examen: crisis, werkloosheid, steun voor extremisten. Leerlingen vergeten vaak dat de crisis uit Amerika komt en zich via leningen naar Europa verspreidt. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Associated Press)
Partijdag van de nazi's in Neurenberg, 1935
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Totalitaire ideologieën in de praktijk
Communisme in de Sovjet-Unie (Stalin): één partij, staatsbezit, vijfjarenplannen, Gulag
Nationaalsocialisme in Duitsland: na crisis en onvrede over Versailles wordt Hitler op 30 januari 1933 kanselier; rassenleer en Führerprinzip
Fascisme in Italië (Mussolini, vanaf 1922) is verwant
Gemeenschappelijk: één partij, terreur, censuur, leiderscultus; het individu telt niet
Vraag na: wat hebben communisme en nationaalsocialisme gemeen (totalitair), en waarin verschillen ze (klassen tegenover ras). Italië en het fascisme horen hier als derde voorbeeld. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Robert Sennecke, Narodowe Archiwum Cyfrowe)
Welke gebeurtenis zette de wereldwijde economische crisis in gang?
De Duitse inval in Polen in 1939
De beurskrach op Wall Street in 1929
Het Verdrag van Versailles in 1919
De Russische Revolutie van 1917
Verwachte fout: Versailles. Dat verdrag hoort bij de gevolgen van WO I en voedt wel de wrok in Duitsland, maar het is niet het begin van de crisis.
Vul in
In een totalitaire staat bepaalt één partij alles. In de Sovjet-Unie regeerde Stalin, in Duitsland werd in 1933 Hitler kanselier.
Mussolini is een geloofwaardige afleider: hij was de fascistische leider van Italië, niet van de Sovjet-Unie of Duitsland.
Duitse volksontvanger (VE301), 1936
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Propaganda en massaorganisatie
Goebbels stuurt radio, film, pers en posters aan: één boodschap voor heel Duitsland
De goedkope volksontvanger brengt Hitlers stem in bijna elk huishouden
Jeugd: Hitlerjugend en Bund Deutscher Mädel; in de Sovjet-Unie de Komsomol
Nederland: verzuiling, eigen organisaties en omroepen, maar vrijwillig en democratisch
Laat een nazi-poster zien en vraag: wie maakte dit, voor wie, en wat wil het bereiken. Dat is precies de bronvraag van het examen. Image credit: Sailko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Gandhi en zijn volgelingen op de Zoutmars, 1930
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Verzet tegen West-Europees imperialisme
Imperialisme: West-Europese landen beheersen kolonies, zoals Brits-Indië en Nederlands-Indië
Brits-Indië: Gandhi voert geweldloos verzet, bijvoorbeeld de Zoutmars (1930)
Nederlands-Indië: nationalisten zoals Soekarno (PNI, 1927)
17 augustus 1945: Soekarno roept de onafhankelijkheid uit; Nederland erkent die pas op 27 december 1949
Let op het verschil tussen India (Brits, Gandhi) en Indonesië (Nederlands, Soekarno). De uitspraak "Indië is verloren, rampspoed geboren" past bij het Nederlandse perspectief; bespreek wiens perspectief dat is. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein
Hiroshima na de atoombom, augustus 1945
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Massavernietiging en burgers in de oorlog
WO I: gifgas (Ieper, 1915), machinegeweren, tanks en vliegtuigen
WO II: luchtbombardementen op steden, zoals Rotterdam (14 mei 1940), Londen en Dresden (1945)
Augustus 1945: atoombommen op Hiroshima (6 augustus) en Nagasaki (9 augustus)
Totale oorlog: burgers zijn werkkracht, doelwit en slachtoffer
Bespreek Rotterdam (14 mei 1940) als Nederlands voorbeeld. Leerlingen verwarren Hiroshima en Nagasaki niet met Pearl Harbor: Pearl Harbor is de Japanse aanval op de VS (7 december 1941). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (US Navy)
Waarom was de volksontvanger belangrijk voor Hitler?
Duitsers konden er vrij buitenlandse zenders mee kiezen
Alleen het leger mocht hem gebruiken
Hij verving de kranten die waren verboden
Bijna elk huishouden kon zijn boodschap horen
De goedkope radio bereikte de hele massa tegelijk. Dat is het kernidee bij propaganda en massacommunicatie.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Leerlingen zetten de Zoutmars vaak na de oorlog; koppel 1930 aan de crisisjaren.
De ingang van Auschwitz I
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Racisme en genocide: de Holocaust
Rassenleer: nazi's zien joden als zondebok; Neurenberger wetten (1935), Kristallnacht (november 1938)
Vanaf 1941 massamoord; op de Wannseeconferentie (januari 1942) wordt de Endlösung georganiseerd
Vernietigingskampen zoals Auschwitz en Sobibor: ongeveer 6 miljoen joden vermoord
Ook Sinti en Roma, homoseksuelen, mensen met een beperking en politieke tegenstanders worden vervolgd
Ga zorgvuldig en respectvol met dit onderwerp om. Laat leerlingen de stappen benoemen (uitsluiten, opsluiten, deporteren, vermoorden) in plaats van alleen de kampen. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein
Februaristaking, Amsterdam, 25 februari 1941
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
De Duitse bezetting van Nederland
10 mei 1940: Duitse inval; 14 mei bombardement op Rotterdam; 15 mei capitulatie
Rijkscommissaris Seyss-Inquart bestuurt, Nederlandse ambtenaren werken meestal door
Jodenvervolging: ongeveer 102.000 van de 140.000 joden in Nederland worden vermoord
Verzet en bevrijding: Februaristaking (1941), Dolle Dinsdag (1944), Hongerwinter, bevrijding 5 mei 1945
Dit is het onderdeel dat het vaakst in examenvragen terugkomt. Vraag na: wat is het verschil tussen collaboratie, aanpassing en verzet. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Keimpe Sikkema)
Welke gebeurtenis in de bezetting van Nederland kwam het eerst?
De Februaristaking (1941)
Dolle Dinsdag (1944)
De Hongerwinter (1944-1945)
De bevrijding van heel Nederland (mei 1945)
Februaristaking: 25 en 26 februari 1941, uit protest tegen de razzia's op joodse Amsterdammers.
Waarom paste de meeste bevolking zich aan?
Goede antwoorden: angst voor straf, dagelijkse zorgen om eten en werk, vertrouwen op ambtenaren, weinig zicht op wat er met joden gebeurde. Fout dat vaak voorkomt: "iedereen was fout of iedereen zat in het verzet". Gebruik twee antwoorden voor een klassengesprek over aanpassing, collaboratie en verzet.
Welk onderwerp vind je nog het moeilijkst?
Crisis en ideologieën
Propaganda en imperialisme
Oorlogsvoering en genocide
De Duitse bezetting
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je in de training extra doet.
Wat wil je voor het examen nog oefenen?
Reflectievraag zonder goed antwoord. Noteer onderwerpen die vaak terugkomen en gebruik ze bij les 2.
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Begrippen (1/2)
totale oorlog: oorlog waarbij een land alle middelen en de hele bevolking inzet
totalitair: een staat die alle terreinen van het leven wil beheersen
propaganda: het sturen van meningen met eenzijdige berichten
imperialisme: het uitbreiden van macht over andere landen of gebieden
genocide: het plannen en uitvoeren van de vernietiging van een groep
This item has no instructions
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Begrippen (2/2)
collaboratie: samenwerken met de bezetter
gelijkschakeling: alle organisaties onder controle van de dictatuur brengen
This item has no instructions