Tijdvak 9 havo, les 1: Uitleg

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Tijd van wereldoorlogen

Examenstof geschiedenis havo

1 / 21
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGeschiedenisMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

This lesson contains 21 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Examenstof geschiedenis havo: tijdvak 9, de tijd van de wereldoorlogen (1900-1950). De acht kenmerkende aspecten uitgelegd met jaartallen, voorbeelden en bronnen, met woordweb, controlevragen per blok, exitvraag en begrippenlijst. Les 1 van 3.

Items in this lesson

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Tijd van wereldoorlogen

Examenstof geschiedenis havo

Dit is les 1 van 3: uitleg. Les 2 is examentraining, les 3 is de terugblik met quiz. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan de acht kenmerkende aspecten van tijdvak 9 uitleggen met jaartallen en voorbeelden.

This item has no instructions

Welk woord denk je bij de oorlogsjaren 1900-1950?

Activering: geen goed of fout. Verwacht: Hitler, Anne Frank, loopgraven, bommen, Holocaust. Bespreek na: wat hoort hier wel en niet bij het examen? Gebruik de woorden later bij de kenmerkende aspecten.

Loopgraaf bij Armentières, 1916

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Het voeren van twee wereldoorlogen

  • Eerste Wereldoorlog (1914-1918): begint na de moord op Frans Ferdinand in Sarajevo, bondgenootschappen slepen heel Europa mee

  • Jarenlange loopgravenoorlog aan het westfront met enorme verliezen

  • Tweede Wereldoorlog (1939-1945): begint met de Duitse inval in Polen en wordt wereldoorlog na de aanval op de Sovjet-Unie en Pearl Harbor (1941)

  • Verschil: WO II wordt in Europa en Azië tegelijk gevochten en kost veel meer burgers het leven

Laat leerlingen een tijdbalk tekenen: 1914, 1918, 1939, 1945. Veelgemaakte fout: WO I en WO II verwisselen of denken dat Nederland meevocht in WO I (Nederland bleef neutraal). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)

Menigte voor de beurs van New York, oktober 1929

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

De crisis van het wereldkapitalisme

  • Oktober 1929: beurskrach op Wall Street, aandelenkoersen storten in

  • Banken gaan failliet en de VS vraagt leningen terug, ook bij Europese landen

  • Wereldwijd massawerkloosheid en armoede: in Duitsland meer dan 5 miljoen werklozen

  • Regeringen grijpen in, zoals Roosevelt met de New Deal (1933); veel kiezers stappen over naar extremisten

Belangrijk verband voor het examen: crisis, werkloosheid, steun voor extremisten. Leerlingen vergeten vaak dat de crisis uit Amerika komt en zich via leningen naar Europa verspreidt. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Associated Press)

Partijdag van de nazi's in Neurenberg, 1935

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Totalitaire ideologieën in de praktijk

  • Communisme in de Sovjet-Unie (Stalin): één partij, staatsbezit, vijfjarenplannen, Gulag

  • Nationaalsocialisme in Duitsland: na crisis en onvrede over Versailles wordt Hitler op 30 januari 1933 kanselier; rassenleer en Führerprinzip

  • Fascisme in Italië (Mussolini, vanaf 1922) is verwant

  • Gemeenschappelijk: één partij, terreur, censuur, leiderscultus; het individu telt niet

Vraag na: wat hebben communisme en nationaalsocialisme gemeen (totalitair), en waarin verschillen ze (klassen tegenover ras). Italië en het fascisme horen hier als derde voorbeeld. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Robert Sennecke, Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Welke gebeurtenis zette de wereldwijde economische crisis in gang?

A

De Duitse inval in Polen in 1939

B

De beurskrach op Wall Street in 1929

C

Het Verdrag van Versailles in 1919

D

De Russische Revolutie van 1917

Verwachte fout: Versailles. Dat verdrag hoort bij de gevolgen van WO I en voedt wel de wrok in Duitsland, maar het is niet het begin van de crisis.

Vul in

In een totalitaire staat bepaalt één partij alles. In de Sovjet-Unie regeerde Stalin, in Duitsland werd in 1933 Hitler kanselier.

partij
Stalin
1933
Mussolini
1939

Mussolini is een geloofwaardige afleider: hij was de fascistische leider van Italië, niet van de Sovjet-Unie of Duitsland.

Duitse volksontvanger (VE301), 1936

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Propaganda en massaorganisatie

  • Goebbels stuurt radio, film, pers en posters aan: één boodschap voor heel Duitsland

  • De goedkope volksontvanger brengt Hitlers stem in bijna elk huishouden

  • Jeugd: Hitlerjugend en Bund Deutscher Mädel; in de Sovjet-Unie de Komsomol

  • Nederland: verzuiling, eigen organisaties en omroepen, maar vrijwillig en democratisch

Laat een nazi-poster zien en vraag: wie maakte dit, voor wie, en wat wil het bereiken. Dat is precies de bronvraag van het examen. Image credit: Sailko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Gandhi en zijn volgelingen op de Zoutmars, 1930

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Verzet tegen West-Europees imperialisme

  • Imperialisme: West-Europese landen beheersen kolonies, zoals Brits-Indië en Nederlands-Indië

  • Brits-Indië: Gandhi voert geweldloos verzet, bijvoorbeeld de Zoutmars (1930)

  • Nederlands-Indië: nationalisten zoals Soekarno (PNI, 1927)

  • 17 augustus 1945: Soekarno roept de onafhankelijkheid uit; Nederland erkent die pas op 27 december 1949

Let op het verschil tussen India (Brits, Gandhi) en Indonesië (Nederlands, Soekarno). De uitspraak "Indië is verloren, rampspoed geboren" past bij het Nederlandse perspectief; bespreek wiens perspectief dat is. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein

Hiroshima na de atoombom, augustus 1945

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Massavernietiging en burgers in de oorlog

  • WO I: gifgas (Ieper, 1915), machinegeweren, tanks en vliegtuigen

  • WO II: luchtbombardementen op steden, zoals Rotterdam (14 mei 1940), Londen en Dresden (1945)

  • Augustus 1945: atoombommen op Hiroshima (6 augustus) en Nagasaki (9 augustus)

  • Totale oorlog: burgers zijn werkkracht, doelwit en slachtoffer

Bespreek Rotterdam (14 mei 1940) als Nederlands voorbeeld. Leerlingen verwarren Hiroshima en Nagasaki niet met Pearl Harbor: Pearl Harbor is de Japanse aanval op de VS (7 december 1941). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (US Navy)

Waarom was de volksontvanger belangrijk voor Hitler?

A

Duitsers konden er vrij buitenlandse zenders mee kiezen

B

Alleen het leger mocht hem gebruiken

C

Hij verving de kranten die waren verboden

D

Bijna elk huishouden kon zijn boodschap horen

De goedkope radio bereikte de hele massa tegelijk. Dat is het kernidee bij propaganda en massacommunicatie.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Zoutmars van Gandhi (1930)

2

Bombardement op Rotterdam (1940)

3

Atoombom op Hiroshima (1945)

4

Gifgas bij Ieper (1915)

Leerlingen zetten de Zoutmars vaak na de oorlog; koppel 1930 aan de crisisjaren.

De ingang van Auschwitz I

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Racisme en genocide: de Holocaust

  • Rassenleer: nazi's zien joden als zondebok; Neurenberger wetten (1935), Kristallnacht (november 1938)

  • Vanaf 1941 massamoord; op de Wannseeconferentie (januari 1942) wordt de Endlösung georganiseerd

  • Vernietigingskampen zoals Auschwitz en Sobibor: ongeveer 6 miljoen joden vermoord

  • Ook Sinti en Roma, homoseksuelen, mensen met een beperking en politieke tegenstanders worden vervolgd

Ga zorgvuldig en respectvol met dit onderwerp om. Laat leerlingen de stappen benoemen (uitsluiten, opsluiten, deporteren, vermoorden) in plaats van alleen de kampen. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein

Februaristaking, Amsterdam, 25 februari 1941

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

De Duitse bezetting van Nederland

  • 10 mei 1940: Duitse inval; 14 mei bombardement op Rotterdam; 15 mei capitulatie

  • Rijkscommissaris Seyss-Inquart bestuurt, Nederlandse ambtenaren werken meestal door

  • Jodenvervolging: ongeveer 102.000 van de 140.000 joden in Nederland worden vermoord

  • Verzet en bevrijding: Februaristaking (1941), Dolle Dinsdag (1944), Hongerwinter, bevrijding 5 mei 1945

Dit is het onderdeel dat het vaakst in examenvragen terugkomt. Vraag na: wat is het verschil tussen collaboratie, aanpassing en verzet. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Keimpe Sikkema)

Welke gebeurtenis in de bezetting van Nederland kwam het eerst?

A

De Februaristaking (1941)

B

Dolle Dinsdag (1944)

C

De Hongerwinter (1944-1945)

D

De bevrijding van heel Nederland (mei 1945)

Februaristaking: 25 en 26 februari 1941, uit protest tegen de razzia's op joodse Amsterdammers.

Waarom paste de meeste bevolking zich aan?

Goede antwoorden: angst voor straf, dagelijkse zorgen om eten en werk, vertrouwen op ambtenaren, weinig zicht op wat er met joden gebeurde. Fout dat vaak voorkomt: "iedereen was fout of iedereen zat in het verzet". Gebruik twee antwoorden voor een klassengesprek over aanpassing, collaboratie en verzet.

Welk onderwerp vind je nog het moeilijkst?

1

Crisis en ideologieën

2

Propaganda en imperialisme

3

Oorlogsvoering en genocide

4

De Duitse bezetting

Gebruik de uitslag om te kiezen wat je in de training extra doet.

Wat wil je voor het examen nog oefenen?

Reflectievraag zonder goed antwoord. Noteer onderwerpen die vaak terugkomen en gebruik ze bij les 2.

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Begrippen (1/2)

  • totale oorlog: oorlog waarbij een land alle middelen en de hele bevolking inzet

  • totalitair: een staat die alle terreinen van het leven wil beheersen

  • propaganda: het sturen van meningen met eenzijdige berichten

  • imperialisme: het uitbreiden van macht over andere landen of gebieden

  • genocide: het plannen en uitvoeren van de vernietiging van een groep

This item has no instructions

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Begrippen (2/2)

  • collaboratie: samenwerken met de bezetter

  • gelijkschakeling: alle organisaties onder controle van de dictatuur brengen

This item has no instructions