Lijnen en cirkels (Wiskunde B havo), les 1: Uitleg

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Lijnen en cirkels

Examenstof wiskunde B havo

1 / 24
next
Slide 1: Slide
New lesson editorWiskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

This lesson contains 24 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg over lijnen en cirkels voor havo wiskunde B: loodrechte lijnen, snijpunt en hoek tussen lijnen, de cirkelvergelijking met kwadraat afsplitsen, raaklijnen en snijpunten van lijn en cirkel. Met eigen grafieken en controlevragen.

Items in this lesson

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Lijnen en cirkels

Examenstof wiskunde B havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein C2 Algebraïsche methoden: lijnen en cirkels in een assenstelsel.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Wat ga je kunnen?

Ik kan een lijn, cirkel of raaklijn opstellen en snijpunten, hoeken en afstanden berekenen.

This item has no instructions

Waar denk je aan bij lijnen en cirkels in een assenstelsel?

Verwacht: richtingscoëfficiënt, snijpunt, middelpunt, straal, raaklijn, afstand, loodrecht. Koppel dit aan de drie blokken van de les: lijnen, cirkels, raaklijnen en snijpunten. Laat leerlingen ook zeggen wat ze al kennen uit lineaire functies (y = ax + b).

De lijn 3x + 2y = 12, ofwel y = −1,5x + 6

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Twee vormen van een lijnvergelijking

  • Een lijn schrijf je als y = ax + b of als ax + by = c.

  • Omzetten: 3x + 2y = 12 geeft 2y = −3x + 12, dus y = −1,5x + 6.

  • Hier is a = −1,5 de richtingscoëfficiënt en b = 6 het snijpunt met de y-as.

  • Snijpunt met de x-as: y = 0 geeft x = 4.

Opstap: y = ax + b kennen leerlingen uit lineaire en kwadratische functies. Nieuw is de vorm ax + by = c: laat zien dat je hem altijd kunt omzetten naar y = ax + b door y vrij te maken. Veelgemaakte fout: alleen 3x naar de andere kant brengen en niet door 2 delen (dan krijg je y = −3x + 12). De punten (0, 6) en (4, 0) liggen allebei op de lijn: 3 · 0 + 2 · 6 = 12 en 3 · 4 + 2 · 0 = 12. Image credit: Eigen figuur

l: y = 2x + 1 en de loodlijn m door P(1, 3)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Loodrechte lijnen

  • Staan twee lijnen loodrecht op elkaar, dan is het product van hun richtingscoëfficiënten −1.

  • De loodlijn heeft dus de omgekeerde richtingscoëfficiënt met het andere teken.

  • Loodlijn m door P(1, 3) op l: y = 2x + 1 heeft a = −0,5. Invullen: 3 = −0,5 · 1 + b, dus b = 3,5.

  • Dus m: y = −0,5x + 3,5.

Omgekeerd geldt ook: is het product van de richtingscoëfficiënten −1, dan staan de lijnen loodrecht. De grafiek is met gelijke eenheden op beide assen getekend: alleen dan zie je ook echt een rechte hoek. Veelgemaakte fouten: alleen het teken omdraaien (a = −2) of alleen omkeren (a = 0,5). Controle: 2 · −0,5 = −1 en beide lijnen gaan door P(1, 3). Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Snijpunt en ligging van twee lijnen

  • Snijpunt: stel de twee functievoorschriften aan elkaar gelijk.

  • 2x + 1 = −0,5x + 3,5 geeft 2,5x = 2,5, dus x = 1 en y = 3: het snijpunt is P(1, 3).

  • Verschillende richtingscoëfficiënten: de lijnen snijden elkaar in precies één punt.

  • Dezelfde richtingscoëfficiënt: evenwijdig (ander b) of samenvallend (zelfde b).

Hier ligt de nadruk op de meetkunde: aan de richtingscoëfficiënten zie je al hoeveel punten twee lijnen gemeen hebben. Hetzelfde verband tussen ligging en oplosbaarheid van een stelsel (geen oplossing, één oplossing, oneindig veel oplossingen) komt aan bod in het onderwerp vergelijkingen en ongelijkheden, waar je stelsels ook met substitutie en eliminatie oplost. Het snijpunt van l en de loodlijn m is hier het punt P zelf, omdat P op l ligt.

l: y = x + 1 en m: y = 3x − 2 snijden in S

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

De hoek tussen twee lijnen

  • De hoek van een lijn met de x-as volgt uit tan α = a.

  • l: y = x + 1 geeft α = 45°. m: y = 3x − 2 geeft β = tan⁻¹(3) ≈ 71,6°.

  • De hoek tussen l en m is β − α ≈ 26,6°.

  • Rond pas aan het eind af en neem de scherpe hoek.

De hoek van een lijn met de positieve x-as is tan⁻¹(a). Bij een negatieve richtingscoëfficiënt komt daar een hoek groter dan 90° uit (y = −x + 4 geeft 135°): trek de twee hoeken van elkaar af en neem, als het verschil groter is dan 90°, 180° min dat verschil, want de hoek tussen twee lijnen is de scherpe hoek. Hier: 71,565° − 45° = 26,565°, afgerond 26,6°. Veelgemaakte fout: de richtingscoëfficiënten zelf van elkaar aftrekken (3 − 1 = 2) in plaats van de hoeken. Image credit: Eigen figuur

Wat is de loodlijn op l: y = 4x − 3 door het punt (2, 5) op l?

A

y = 0,25x + 4,5

B

y = −0,25x + 5,5

C

y = −4x + 13

D

y = −0,25x − 3

Het punt (2, 5) ligt op l: 4 · 2 − 3 = 5. De loodlijn heeft a = −1/4. Invullen: 5 = −0,25 · 2 + b geeft b = 5,5. y = 0,25x + 4,5 vergeet het minteken; y = −4x + 13 draait alleen het teken om en keert niet om; y = −0,25x − 3 neemt het b van l over.

Wat zijn de coördinaten van het snijpunt van l: y = 3x − 4 en m: x + y = 12?

A

(−4, −16)

B

(8, 4)

C

(4, 16)

D

(4, 8)

Schrijf m als y = −x + 12. Gelijkstellen: 3x − 4 = −x + 12 geeft 4x = 16, dus x = 4 en y = 3 · 4 − 4 = 8. (−4, −16) komt uit een tekenfout bij m (y = x − 12); (8, 4) verwisselt x en y; (4, 16) vult x = 4 in bij y = 3x + 4.

De cirkel met M(3, −1) en r = 5

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

De vergelijking van een cirkel

  • Een cirkel met middelpunt M(a, b) en straal r heeft de vergelijking (x − a)² + (y − b)² = r².

  • Elk punt (x, y) op de cirkel ligt op afstand r van M.

  • (x − 3)² + (y + 1)² = 25 is de cirkel met M(3, −1) en r = 5.

  • Let op de tekens: y + 1 hoort bij b = −1.

Ter controle: A(7, 2) ligt op de cirkel, want (7 − 3)² + (2 + 1)² = 16 + 9 = 25. De straal MA is dan de afstand van (3, −1) tot (7, 2): √(4² + 3²) = 5. De grafiek is met gelijke eenheden getekend (anders zou de cirkel een ellips lijken) en bestaat uit een bovenste en een onderste halve cirkel. Veelgemaakte fouten: het middelpunt met de verkeerde tekens aflezen (M(−3, 1)) en r² aanzien voor r (straal 25). Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Middelpunt en straal door kwadraat afsplitsen

  • Staat de cirkel als x² + y² + ax + by + c = 0? Splits bij x en bij y het kwadraat af.

  • x² − 4x = (x − 2)² − 4 en y² + 6y = (y + 3)² − 9.

  • Neem de getallen mee naar rechts en lees M en r af.

Uitwerking: (x − 2)² − 4 + (y + 3)² − 9 − 3 = 0 geeft (x − 2)² + (y + 3)² = 4 + 9 + 3 = 16. Dus M(2, −3) en r = 4. Controle door uitwerken: (x − 2)² + (y + 3)² − 16 = x² − 4x + 4 + y² + 6y + 9 − 16 = x² + y² − 4x + 6y − 3. Veelgemaakte fouten: het getal c vergeten mee te nemen, de tekens van het middelpunt verkeerd om en r = 16 (r² aanzien voor r).

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Een cirkel opstellen

  • Gegeven: middelpunt M(1, 2) en een punt P(4, 6) op de cirkel. De straal is de afstand MP.

  • MP = √((4 − 1)² + (6 − 2)²) = √25 = 5 (stelling van Pythagoras).

  • De cirkel is (x − 1)² + (y − 2)² = 25.

  • Een punt ligt op de cirkel als het de vergelijking waar maakt: (4 − 1)² + (6 − 2)² = 25.

De afstand tussen twee punten is de lengte van de schuine zijde van een rechthoekige driehoek met rechthoekszijden Δx = 4 − 1 en Δy = 6 − 2. Veelgemaakte fouten: de wortel niet nemen (25 als straal) en r = 3 + 4 = 7 rekenen. Binnen een cirkel geldt (x − a)² + (y − b)² < r², buiten de cirkel >.

Hieronder een cirkel met middelpunt M. Welke vergelijking hoort erbij?

A

(x + 2)² + (y − 1)² = 9

B

(x − 2)² + (y + 1)² = 3

C

(x − 1)² + (y + 2)² = 9

D

(x − 2)² + (y + 1)² = 9

M is (2, −1) en de cirkel gaat door (5, −1) en (−1, −1): de straal is 3, dus r² = 9. (x + 2)² + (y − 1)² = 9 heeft de tekens van M verkeerd om; ... = 3 is de wortel van r² in plaats van r²; (x − 1)² + (y + 2)² = 9 verwisselt x en y bij het middelpunt. Image credit: Eigen figuur

Bereken de straal van de cirkel x² + y² + 8x − 6y + 9 = 0.

Kwadraat afsplitsen: (x + 4)² − 16 + (y − 3)² − 9 + 9 = 0 geeft (x + 4)² + (y − 3)² = 16, dus M(−4, 3) en r = √16 = 4. Verwachte fouten: r² = 16 als straal opgeven (16), of het getal 9 niet van teken laten wisselen (r² = 9 + 16 + 9 = 34).

Raaklijn in A aan de cirkel met M(3, −1)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

De raaklijn aan een cirkel

  • De raaklijn aan een cirkel staat loodrecht op de straal naar het raakpunt.

  • Cirkel (x − 3)² + (y + 1)² = 25, raakpunt A(6, 3): de straal MA heeft a = 4/3.

  • De raaklijn heeft dus a = −3/4 en gaat door A: y − 3 = −0,75(x − 6).

  • Dus y = −0,75x + 7,5, ofwel 3x + 4y = 30.

Stappen: 1. controleer dat A op de cirkel ligt: 3² + 4² = 25. 2. richtingscoëfficiënt van MA: (3 + 1)/(6 − 3) = 4/3. 3. raaklijn: a = −3/4 (product −1). 4. b uit A: 3 = −0,75 · 6 + b geeft b = 7,5. In ax + by = c-vorm: vermenigvuldig met 4: 4y = −3x + 30, dus 3x + 4y = 30. De grafiek is met gelijke eenheden getekend, zodat de rechte hoek bij A te zien is. Veelgemaakte fout: de richtingscoëfficiënt van de straal als die van de raaklijn gebruiken (a = 4/3). Image credit: Eigen figuur

De cirkel en de lijn y = x + 2

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Snijpunten van een lijn en een cirkel

  • Vul het voorschrift van de lijn in de cirkelvergelijking in: dan krijg je één vergelijking met alleen x.

  • Cirkel (x − 1)² + (y − 2)² = 25 en lijn y = x + 2 geeft (x − 1)² + x² = 25.

  • Herleid: x² − x − 12 = 0, dus x = 4 of x = −3.

  • Bereken y met de lijn: de snijpunten zijn (4, 6) en (−3, −1).

Bij y = x + 2 is y − 2 = x, vandaar (x − 1)² + x² = 25. Uitwerken: x² − 2x + 1 + x² = 25 geeft 2x² − 2x − 24 = 0, delen door 2 geeft x² − x − 12 = 0, dus (x − 4)(x + 3) = 0. Controle: beide punten maken de cirkelvergelijking waar: 3² + 4² = 25 en (−4)² + (−3)² = 25. Veelgemaakte fout: na het oplossen van x het y-getal vergeten te berekenen en alleen x opgeven. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Hoeveel gemeenschappelijke punten?

  • Vul de lijn in de cirkel in en kijk naar de discriminant D van de kwadratische vergelijking.

  • D > 0: twee snijpunten. D = 0: één punt, de lijn raakt de cirkel. D < 0: geen gemeenschappelijk punt.

  • Voorbeeld: cirkel x² + y² = 25 en lijn y = x + p geeft 2x² + 2px + p² − 25 = 0, met D = 200 − 4p².

  • p = 8: D = −56, geen punten. p = 5: D = 100, twee punten. p = 5√2: D = 0, de lijn is een raaklijn.

D = b² − 4ac met a = 2, b = 2p, c = p² − 25: D = 4p² − 8p² + 200 = 200 − 4p². D = 0 geeft p² = 50, dus p = 5√2 of p = −5√2 (twee raaklijnen met richtingscoëfficiënt 1). Controle bij p = 8: de afstand van O tot de lijn is 8/√2 ≈ 5,66 en dat is groter dan de straal 5, dus geen snijpunten. Veelgemaakte fout: D = 0 opvatten als 'geen oplossing'.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Afstanden: punt, lijn en cirkel

  • Punt tot punt: Pythagoras. De afstand van A(1, 2) tot B(4, 6) is √(3² + 4²) = 5.

  • Punt tot lijn: stel de loodlijn door het punt op, bepaal het snijpunt en bereken de afstand tussen de twee punten.

  • Voorbeeld: O(0, 0) en y = x + 4. Loodlijn y = −x, snijpunt (−2, 2), afstand √8 = 2√2.

  • Punt tot cirkel: MP − r als P buiten de cirkel ligt, r − MP als P erbinnen ligt.

  • Lijn buiten de cirkel: afstand van M tot de lijn min r. Twee cirkels buiten elkaar: afstand van de middelpunten min beide stralen.

Het snijpunt van y = x + 4 en de loodlijn y = −x: x + 4 = −x geeft x = −2 en y = 2. Afstand van (0, 0) tot (−2, 2): √(4 + 4) = √8 = 2√2. Dit is bij 'exact' het antwoord; benaderd 2,83. Kort: de afstand van P tot de cirkel is |MP − r|. Snijdt een lijn de cirkel, dan is de afstand 0. Veelgemaakte fout: de afstand van het punt tot een willekeurig punt van de lijn nemen, bijvoorbeeld het snijpunt met de y-as, in plaats van het voetpunt van de loodlijn.

Wat is de richtingscoëfficiënt van de raaklijn aan de cirkel in B?

De getekende cirkel heeft middelpunt M(2, 1) en gaat door B(5, 5). De straal MB heeft a = (5 − 1)/(5 − 2) = 4/3. De raaklijn staat loodrecht op MB: a = −3/4 = −0,75. Verwachte fouten: 4/3 (de richtingscoëfficiënt van de straal) en 3/4 (alleen omgekeerd, teken vergeten). Image credit: Eigen figuur

Hoeveel gemeenschappelijke punten hebben de lijn y = 2x + 10 en de cirkel x² + y² = 20?

A

geen

B

één

C

twee

D

oneindig veel

Invullen: x² + (2x + 10)² = 20 geeft 5x² + 40x + 80 = 0, dus x² + 8x + 16 = 0 met D = 64 − 64 = 0: één gemeenschappelijk punt, (−4, 2). De lijn raakt de cirkel. 'Geen' kiest wie D = 0 leest als 'geen oplossing'; 'twee' wie denkt dat een kwadratische vergelijking altijd twee oplossingen heeft; 'oneindig veel' hoort bij samenvallende lijnen.

Wat vind je nu het lastigst?

1

Loodlijn en hoek tussen lijnen

2

Kwadraat afsplitsen bij een cirkel

3

De raaklijn aan een cirkel

4

Snijpunten en afstanden

Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.

Leg uit hoe je de vergelijking van de raaklijn in een punt A van een cirkel vindt.

Een goed antwoord: bepaal de richtingscoëfficiënt van de straal MA, neem het omgekeerde met het andere teken (loodrecht) en vul het punt A in om b te vinden. Verwachte fout: de richtingscoëfficiënt van MA zelf gebruiken.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Begrippen (1/2)

  • richtingscoëfficiënt: het getal a in y = ax + b: de helling van de lijn

  • loodlijn: een lijn die loodrecht staat op een andere lijn: het product van de richtingscoëfficiënten is −1

  • evenwijdig: lijnen met dezelfde richtingscoëfficiënt

  • snijpunt: het punt waar twee lijnen elkaar ontmoeten: stel de voorschriften gelijk

  • middelpunt: het punt M(a, b) in (x − a)² + (y − b)² = r²

This item has no instructions

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · LIJNEN EN CIRKELS

Begrippen (2/2)

  • straal: de afstand r van het middelpunt tot elk punt van de cirkel

  • kwadraat afsplitsen: x² + ax schrijven als (x + a/2)² − (a/2)²

  • raaklijn: de lijn die de cirkel in één punt raakt, loodrecht op de straal naar dat punt

  • raakpunt: het ene gemeenschappelijke punt van een raaklijn en de cirkel

  • discriminant: D = b² − 4ac: bepaalt hoeveel gemeenschappelijke punten een lijn en cirkel hebben

This item has no instructions