VERLICHTING · 1813-1900
Politieke stromingen 1813-1900
Examenstof geschiedenis vwo
VERLICHTING · 1813-1900
Politieke stromingen 1813-1900
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: HC Verlichting 1650-1900, leidende vraag 3; KA 31, 32, 34, 35, 36. Image credit: Eugène Delacroix / Wikimedia Commons, publiek domein
VERLICHTING · 1813-1900
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen in welke mate verlichtingsideeën de politieke cultuur in Europa bepaalden in de 19e eeuw (1813-1900), via liberalisme, nationalisme, socialisme en feminisme.
This item has no instructions
Welke -ismen ken je uit de 19e eeuw?
Verwacht: liberalisme, socialisme, nationalisme, feminisme. Gebruik ze als ophaak: eerst de orde na Napoleon, dan liberalisme en nationalisme, tot slot socialisme, feminisme en de tegenstand.
Het Congres van Wenen, gravure van Godefroy naar een tekening van Isabey, 1819
VERLICHTING · 1813-1900
Congres van Wenen: terug naar de orde
In 1814-1815 wilden de overwinnaars van Napoleon op het Congres van Wenen een stabiele orde scheppen
Veel van de situatie van vóór de Franse Revolutie werd hersteld: de restauratie
Er kwam een machtsevenwicht: geen enkele Europese staat mocht te machtig worden
Toch bleef in het Koninkrijk der Nederlanden de Code Napoléon van kracht
KA 31 en 36. Tijdvak 8 behandelde Wenen kort; hier is het het beginpunt van de vraag: in welke mate bleven verlichtingsideeën doorwerken na 1815? Het herstel was dus niet totaal: veel maatregelen uit de Franse tijd bleven. Veelgemaakte fout: restauratie zien als volledige terugkeer naar de tijd van vóór de revolutie. Image credit: Jean Baptiste Isabey en Jean Godefroy / Wikimedia Commons, publiek domein
VERLICHTING · 1813-1900
Waarom ontstonden nieuwe stromingen?
Drie voedingsbodems: de restauratie, de industrialisering en de sociale kwestie
Politiek-bestuurlijk: de oude orde was hersteld, maar veel burgers wilden vrijheid en gelijkheid niet kwijt
Sociaaleconomisch: fabrieken, snel groeiende steden en armoede riepen vragen op over gelijkheid
Cultureel-mentaal: verlichtingsideeën als vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit bleven doorwerken
Elke stroming koos een ander verlicht idee als uitgangspunt: vrijheid, gelijkheid of broederschap
KA 31, 32, 36. Dit is de oorzakenanalyse voor de leidende vraag: de stromingen ontstonden als reactie op de restauratie, maar ook in relatie tot industrialisering en sociale kwestie. Koppel aan de soorten oorzaken uit de vaardigheden. Veelgemaakte fout: de stromingen alleen als reactie op de restauratie zien.
De vrijheid leidt het volk, schilderij van Delacroix over de Julirevolutie in Parijs, 1830
VERLICHTING · 1813-1900
Liberalisme: vrijheid van het individu
Liberalisme: de vrijheid van het individu tegenover de overheid staat centraal
Het bouwde voort op Locke (natuurrechten) en Montesquieu (scheiding der machten)
Liberalen streden voor gelijke burgerrechten en uitbreiding van het kiesrecht
Vooral welgestelde, geschoolde burgers droegen het liberalisme; arbeiders en vrouwen vielen vaak buiten beeld
KA 35 en 36. Het schilderij van Delacroix (1830) toont de Julirevolutie in Parijs: burgers die vrijheden opeisen. Liberalen wilden vrijheid en gelijke burgerrechten, maar niet per se algemeen kiesrecht: uitbreiding van het kiesrecht verliep stapsgewijs. Veelgemaakte fout: liberalisme gelijkstellen aan democratie voor iedereen. Image credit: Eugène Delacroix / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat was een gevolg van de restauratie voor de politieke stromingen?
Zij maakte alle stromingen overbodig
Zij verbood het kiesrecht in heel Europa
Zij bracht alle verlichte denkers aan de macht
Zij riep verzet op dat tot nieuwe stromingen leidde
Als reactie op de restauratie ontstonden liberalisme, socialisme, nationalisme en feminisme. Verwachte fout: denken dat de restauratie de verlichtingsideeën definitief stopte.
Vul in
Dat herstel van de oude orde heet restauratie; in het Koninkrijk der Nederlanden bleef de Code Napoléon toch gelden.
Restauratie en Code Napoléon. Verwachte fout: Staten-Generaal, dat is van 1789.
Johan Rudolf Thorbecke, fotoreproductie van een getekend portret, tweede helft 19e eeuw
VERLICHTING · 1813-1900
Liberale daden: België 1830, Thorbecke 1848
In 1830 maakte België zich los van het Koninkrijk der Nederlanden; burgers eisten meer vrijheid en inspraak
Dat past meer bij het liberalisme: burgers eisten vrijheden tegenover het gezag
In 1848 herzag Thorbecke de grondwet: ministers werden verantwoordelijk, de Tweede Kamer rechtstreeks gekozen
Het parlement kreeg meer macht tegenover de koning; algemeen kiesrecht kwam er nog niet
KA 36. De afscheiding van België (1830) en de grondwetsherziening van Thorbecke (1848) passen volgens de syllabus meer bij het liberalisme. De opstand in Brussel was ook nationaal gekleurd; beperk je op het examen tot wat de syllabus noemt. In 1848 kwam de ministeriële verantwoordelijkheid en kwamen directe verkiezingen voor de Tweede Kamer; het kiesrecht bleef beperkt tot welgestelde mannen. Veelgemaakte fout: 1848 zien als invoering van algemeen kiesrecht. Image credit: Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0
De wandelaar boven de nevelzee, schilderij van Caspar David Friedrich, omstreeks 1818
VERLICHTING · 1813-1900
Nationalisme en Romantiek
Nationalisme: broederschap binnen één volk of staat
Rousseau: volkssoevereiniteit en algemene wil maakten van het volk een politieke eenheid
Napoleons veroveringen wekten in veroverde gebieden een eigen identiteit en verzet
De Romantiek legde nadruk op gevoel, geschiedenis, taal en cultuur van een volk
KA 36. Het nationalisme groeide onder invloed van drie dingen: Rousseau, de veroveringen van Napoleon en de Romantiek. Het schilderij van Friedrich is een bekend voorbeeld van de Romantiek: gevoel en natuur boven nuchtere rede. Veelgemaakte fout: de Romantiek zien als voortzetting van de Verlichting; ze legde juist ander accent. Image credit: Caspar David Friedrich / Wikimedia Commons, publiek domein
De uitroeping van het Duitse keizerrijk in Versailles, 1871, schilderij van Anton von Werner (versie 1885)
VERLICHTING · 1813-1900
Nationalisme: eenwording en nieuwe landen
Nationalisme dreef de eenwording van Italië (1861) en Duitsland (1871)
In 1871 werd de Duitse keizer uitgeroepen in Versailles
Het leidde ook tot de onafhankelijkheid van verschillende nieuwe landen
Het aantal volkeren binnen de grenzen bepaalde of nationalisme een staat samenbond of verdeelde
KA 36. In 1861 werd het Koninkrijk Italië uitgeroepen; Rome en Venetië volgden later. Op 18 januari 1871 werd de Pruisische koning Wilhelm I in Versailles tot Duits keizer uitgeroepen. Voor staten met veel volkeren (zoals het Habsburgse rijk) werkte nationalisme verdelend. Veelgemaakte fout: nationalisme alleen als eenmakend zien. Image credit: Anton von Werner / Wikimedia Commons, publiek domein
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1814-1815, 1830, 1848, 1861, 1871. Verwachte fout: 1848 en 1830 omdraaien.
Wat kenmerkt nationalisme?
Trouw aan de vorst vanwege het droit divin
Broederschap binnen één volk of staat
Gelijkheid van arbeiders over alle grenzen heen
Vrijheid van het individu tegenover de overheid
Nationalisme gaat uit van broederschap binnen één volk. Verwachte fout: de definitie van liberalisme kiezen.
Karl Marx, foto van John Mayall, omstreeks 1875
VERLICHTING · 1813-1900
Socialisme: gelijkheid en sociale revolutie
Socialisme: gelijkheid van mensen die gemeenschap of staat ook materieel kan garanderen
Door grote ongelijkheid organiseerden arbeiders coöperaties, vakbonden en politieke partijen
Anarchisten en communisten wilden een sociale revolutie zoals Karl Marx voorspelde (Manifest, 1848)
Sociaaldemocraten wilden geleidelijke verandering via verkiezingen; in 1894 ontstond de SDAP
KA 32, 34, 36. De sociale kwestie uit tijdvak 8 is de voedingsbodem. De SDAP (1894) is de Nederlandse sociaaldemocratische partij. Veelgemaakte fout: socialisme en communisme als hetzelfde zien; sociaaldemocraten wilden juist geen revolutie. Image credit: John Jabez Edwin Mayall / Wikimedia Commons, publiek domein
Aletta Jacobs, foto van Julius Oppenheim, omstreeks 1900
VERLICHTING · 1813-1900
Feminisme: gelijke rechten voor vrouwen
Feminisme: strijd voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen
Het burgerlijk gezinsideaal (man kostwinner, vrouw thuis) gaf het feminisme weinig aanhang
Pas in de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden feministische bewegingen, vooral onder welgestelden
Aletta Jacobs streed voor kiesrecht en ontwikkelkansen, en tegen prostitutie en drankmisbruik
KA 34, 35, 36. Aletta Jacobs was in 1871 de eerste vrouw die in Nederland aan een universiteit studeerde en werd arts. Naast kiesrecht en onderwijs ging het ook om opvoeding en maatschappelijke thema's als prostitutie en drankmisbruik. Veelgemaakte fout: feminisme in de 19e eeuw gelijkstellen aan alleen vrouwenkiesrecht. Image credit: Julius Oppenheim / Wikimedia Commons, publiek domein
Abraham Kuyper, schilderij van Jan Veth, 1899
VERLICHTING · 1813-1900
Tegenstand: confessionalisme en conservatisme
Religieuze en aristocratische kringen verzetten zich tegen de nieuwe stromingen
Met meer kiesrecht organiseerden zij zich in conservatieve en confessionele partijen
Abraham Kuyper richtte in 1879 de Anti-Revolutionaire Partij op
Zij vormden religieuze arbeidersbewegingen en christelijk-sociale politiek (Rerum Novarum, 1891)
KA 35, 36. Confessionalisme is politiek op basis van geloof. Geconfronteerd met de sociale kwestie ontwikkelden confessionelen eind 19e eeuw ideeën over christelijk-sociale politiek; de pauselijke encycliek Rerum Novarum (1891) is daarvan een voorbeeld. Veelgemaakte fout: denken dat confessionele partijen buiten de democratisering stonden; juist het uitgebreide kiesrecht dwong hen tot organisatie. Image credit: Jan Veth / Wikimedia Commons, publiek domein
Feminisme: noem een thema naast kiesrecht.
Goed: prostitutie, drankmisbruik, opvoeding of ontwikkelmogelijkheden voor vrouwen (Aletta Jacobs). Verwachte fout: alleen kiesrecht herhalen.
Waarom organiseerden religieuze kringen zich in partijen?
Met meer kiezers moesten zij zich organiseren
Het Congres van Wenen schreef partijvorming voor
Zij sloten zich aan bij de liberale partijen
Het socialisme was in heel Europa verboden
Met het uitbreiden van het kiesrecht organiseerden confessionelen en conservatieven zich in partijen. Verwachte fout: denken dat zij zich bij liberalen aansloten.
Welk deel vond je het lastigst?
Congres van Wenen en restauratie
Liberalisme en nationalisme
Socialisme en sociale kwestie
Feminisme en confessionalisme
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.
Welk verlicht idee werkte het sterkst door?
Open antwoord met onderbouwing: bijvoorbeeld vrijheid (liberalisme), gelijkheid (socialisme, feminisme) of broederschap (nationalisme). Verwachte fout: alleen een stroming noemen zonder het verlichte idee.
VERLICHTING · 1813-1900
Begrippen (1/2)
restauratie: Herstel van veel van de situatie van vóór de Franse Revolutie, na het Congres van Wenen
machtsevenwicht: Verdeling van macht zodat geen enkele Europese staat te sterk wordt
liberalisme: Stroming die de vrijheid van het individu tegenover de overheid centraal stelt
nationalisme: Stroming die uitgaat van broederschap binnen één volk of staat
Romantiek: Stroming die gevoel, geschiedenis en cultuur van een volk benadrukt
This item has no instructions
VERLICHTING · 1813-1900
Begrippen (2/2)
socialisme: Stroming die gelijkheid benadrukt, ook materieel gegarandeerd door gemeenschap of staat
feminisme: Strijd voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen
burgerlijk gezinsideaal: Idee dat de man kostwinner is en de vrouw zorgt voor gezin en huishouden
confessionalisme: Politiek op basis van geloof, tegenover liberalisme en socialisme
sociale kwestie: Discussie over de ongelijkheid en armoede door de industrialisering
This item has no instructions