SOR MAGAZINE #2 · KRAUTROCK
Krautrock
De soundtrack van een nieuw Duitsland: van het uur nul en de studenten van 1968 tot Kraftwerk, Bowie en de techno.
A
SOR MAGAZINE #2 · KRAUTROCK
Krautrock
De soundtrack van een nieuw Duitsland: van het uur nul en de studenten van 1968 tot Kraftwerk, Bowie en de techno.
A
Image credit: Ludwig Binder / Stiftung Haus der Geschichte / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen waarom jonge Duitsers rond 1968 een eigen muziek zochten, de kenmerken van krautrock herkennen (eindeloze ritmes, montage, synthesizers) en de invloed ervan volgen tot Bowie, hiphop en techno.
CENTRALE VRAAG
Hoe maak je muziek voor een land dat niet terug wil naar zijn verleden?
This item has no instructions
Welke Duitse muziek of artiest ken je? Alles mag, van Rammstein tot schlager.
Verwacht Rammstein, Kraftwerk, Scorpions, Nena, Tokio Hotel, schlagers en dj’s. Bewaar het woordweb: aan het eind kijken we welke namen in het verhaal van vandaag passen. Image credit: Ludwig Binder / Stiftung Haus der Geschichte / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
INLEIDING · 1945
Het uur nul
In 1945 ligt Duitsland in puin en wordt het verdeeld. De Duitsers spreken van de Stunde Null. Ook de muziek moet opnieuw beginnen: twaalf jaar nazipropaganda hebben het Duitse lied besmet.
De nazi’s noemden jazz ontaard en gebruikten volksliederen voor propaganda. Na de oorlog wilde bijna niemand nog over het vaderland zingen. Image credit: Otto Donath / Bundesarchiv / CC BY-SA 3.0 de, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 01 · 1945-1965 · WEST-DUITSLAND
Schlager en de radio van de bezetter
Populair is de Schlager: vrolijke, sentimentele liedjes over heimwee, liefde en de zee
De Amerikaanse zender AFN en de Britse BFBS draaien jazz, swing en rock-’n-roll voor de soldaten
Rond 1960 spelen de Beatles maandenlang in Hamburg (Mixtape 3)
Duitse beatbands zingen in het Engels en spelen na wat uit Engeland komt
Freddy Quinn
Heimweh (1956)
LUISTERTIP Een zeeman verlangt naar huis. Lief en veilig: precies wat een land wilde horen dat liever niet terugkeek.
This item has no instructions
SIDE A · TRACK 02 · 1963-1968 · FRANKFURT EN WEST-BERLIJN
Wat deed jij in de oorlog, vader?
Veel ouders, leraren en rechters hadden onder Hitler gediend; thuis werd gezwegen
1963-1965: de Auschwitzprocessen in Frankfurt
2 juni 1967: student Benno Ohnesorg doodgeschoten; april 1968: aanslag op Rudi Dutschke
Studenten keren zich tegen de oorlog in Vietnam, en tegen Amerika en de Engels-Amerikaanse pop
De foto toont het Vietnam-congres van studenten in West-Berlijn, februari 1968. Vraag: waarom zou je als Duitse twintiger in 1968 geen Amerikaanse blues meer willen naspelen?
SIDE A · TRACK 03 · 1968-1970 · ESSEN, MÜNCHEN, BERLIJN
Beginnen bij nul
September 1968: de Essener Songtage, het eerste grote popfestival van West-Duitsland
Rolf-Ulrich Kaiser richt het label Ohr op en noemt de nieuwe muziek Kosmische Musik
Amon Düül begint als commune in München; in Berlijn speelt iedereen urenlang in het Zodiak Free Arts Lab
Ton Steine Scherben kiest juist voor Duitse teksten en een duidelijke boodschap
Tangerine Dream
Journey Through a Burning Brain (1970)
Amon Düül II
Archangels Thunderbird (1970)
Ton Steine Scherben
Macht kaputt was euch kaputt macht (1970)
Luistertips:
Tangerine Dream – Journey Through a Burning Brain: Nog zonder synthesizers: orgel, gitaar, drums en cello die langzaam een storm opbouwen. Geen couplet, geen refrein.
Amon Düül II – Archangels Thunderbird: Rock, maar alsof niemand ze ooit had verteld hoe dat hoorde.
Ton Steine Scherben – Macht kaputt was euch kaputt macht: Rauwe rock in het Duits, een strijdkreet van krakers en linkse jongeren.
SIDE A · TRACK 04 · 1972-1973 · ENGELAND
Een scheldwoord als naam
Engelse muziekbladen noemen de nieuwe Duitse muziek krautrock: kraut (zuurkool) was het scheldwoord van soldaten voor Duitsers
De muzikanten haten de naam: Can, Kraftwerk, Faust en Tangerine Dream klinken totaal verschillend
Faust draait de grap om: op Faust IV staat een stuk van twaalf minuten met de titel Krautrock
Faust
Krautrock (1973)
LUISTERTIP Een muur van gitaargeluid die steeds dichter wordt; pas na een paar minuten zet de drummer in.
The Faust Tapes kostte in 1973 bij Virgin minder dan een halve pond, de prijs van een single, en verkocht meer dan honderdduizend keer.
Waar komt de naam krautrock vandaan?
Van een Duits platenlabel
Van Engelse muziekbladen, half als grap en half als steek
Van een album van Kraftwerk
Van de organisatoren van de Essener Songtage
B. Kraut was het scheldwoord van Engelse en Amerikaanse soldaten voor Duitsers. De Duitsers zelf spraken eerder van Kosmische Musik. Image credit: Ludwig Binder / Stiftung Haus der Geschichte / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #2 · KRAUTROCK
Machines en ritme
Montage met de schaar, een ritme als een lege snelweg en vier mannen in pak met een synthesizer.
B
Image credit: Heinrich Klaffs / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 01 · 1968-1972 · KEULEN
Can: knippen en plakken
Irmin Schmidt en Holger Czukay kregen les van Karlheinz Stockhausen; Jaki Liebezeit kwam uit de jazz
Geen leider, geen liedjes: de band speelt urenlang, Czukay knipt de beste stukken uit de banden (montage)
Zangers: de Amerikaan Malcolm Mooney, daarna Damo Suzuki, die ze in 1970 op straat in München hoorden zingen
Spoon wordt in 1972 een hit als herkenningsmelodie van een tv-misdaadserie
Can
Yoo Doo Right (1969)
Can
Halleluhwah (1971)
Can
Spoon (1972)
Spoon stond op nummer 6 in Duitsland, als muziek bij Das Messer, een serie naar Francis Durbridge.
Luistertips:
Can – Yoo Doo Right: Gemonteerd uit een opname van zes uur. Liebezeit speelt bijna steeds hetzelfde en het wordt nooit saai.
Can – Halleluhwah: Achttien minuten één ritme: funk, maar dan uit Keulen.
Can – Spoon: Het begint met een klein drumapparaatje; daarna spelen mens en machine samen.
Image credit: Heinrich Klaffs / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
Can speelt Halleluhwah in de Beat-Club van Radio Bremen, 1971 (officieel kanaal). Laat de studenten op Jaki Liebezeit letten: zijn armen bewegen bijna niet, en toch drijft hij de hele band vooruit.
SIDE B · TRACK 02 · 1971-1975 · DÜSSELDORF EN HAMBURG
Neu! en de eindeloze rechte lijn
Michael Rother en Klaus Dinger speelden kort bij Kraftwerk en beginnen in 1971 samen Neu!
Producer Conny Plank neemt hun eerste plaat in vier nachten op in Hamburg
Dinger speelt een recht, voortdenderend ritme zonder roffels: de endlose Gerade. Engelse journalisten noemen het motorik
Bowie, Joy Division, Sonic Youth, Stereolab en Radiohead lenen het later
Michael Rother
Neu!
Hallogallo (1972)
Neu!
Hero (1975)
Luistertips:
Neu! – Hallogallo: Luister naar wat hetzelfde blijft: de drums. Daardoor klinkt elke verschuiving in de gitaren als een nieuw landschap.
Neu! – Hero: Dinger schreeuwt meer dan hij zingt: twee jaar later klinkt de punk bijna net zo.
Image credit: Alex Ex / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Luister naar Hallogallo. Beschrijf het ritme: wat doet de drummer wél en wat juist niet?
Goede antwoorden: vaste achtsten op de hihat, de bas op elke tel, geen fills of breaks, geen nadruk op 2 en 4 zoals in rock. Het effect: je zit in het ritme zoals in een trein of een auto. Image credit: Heinrich Klaffs / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 03 · 1970-1981 · DÜSSELDORF
Kraftwerk: de mens-machine
Ralf Hütter en Florian Schneider bouwen in 1970 hun studio Kling Klang
Autobahn (1974): een autorit van 22 minuten met een Minimoog; in Amerika een hit (nr. 25)
Ze zoeken een moderne Duitse cultuur van vóór de nazi’s: het Bauhaus en de film Metropolis
Daarna radiogolven, treinen, robots en computers: Die Mensch-Maschine (1978), Computerwelt (1981)
Kraftwerk
Autobahn (1974)
Kraftwerk
Radioactivity (1975)
Kraftwerk
Die Roboter (1978)
Kraftwerk
Computerliebe (1981)
Luistertips:
Kraftwerk – Autobahn: Een autodeur, een motor die start, banden die zoemen. Daarna rij je.
Kraftwerk – Radioactivity: Het tikken aan het begin is een geigerteller.
Kraftwerk – Die Roboter: De stem gaat door een vocoder. De Russische zin betekent: ik ben je dienaar, ik ben je arbeider.
Kraftwerk – Computerliebe: Coldplay leende deze melodie in 2005 voor Talk, met toestemming.
Image credit: Ueli Frey / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
“
Wij zijn de kinderen van Fritz Lang en Wernher von Braun.
RALF HÜTTER, KRAFTWERK
Fritz Lang maakte Metropolis (1927), Wernher von Braun bouwde de V2 voor Hitler en daarna de maanraket voor Amerika. Bespreek: is dit een provocatie, of een manier om de Duitse geschiedenis van techniek terug te nemen? Image credit: Andréas Hagström / Public domain, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 04 · 1974 · WEST-BERLIJN
Tangerine Dream en de sequencer
Een synthesizer maakt geluid met elektriciteit: een stroom die trilt en die je vormt met knoppen
Tangerine Dream gebruikt een sequencer: een apparaat dat een reeks tonen onthoudt en eindeloos herhaalt
Phaedra (1974) komt zonder één zin tekst in de Engelse top twintig
Het borrelende sequencergeluid wordt het geluid van de toekomst in films en games
Tangerine Dream
Phaedra (1974)
LUISTERTIP Na een paar minuten borrelt de sequencer en schuift de toonhoogte langzaam weg: de Moog was nog aan het opwarmen.
This item has no instructions
SIDE B · TRACK 05 · 1977 · SONGTEKSTANALYSE
Trans Europa Express
De TEE verbond vanaf 1957 de grote steden van West-Europa met snelle luxetreinen
Het ritme klinkt als wielen over de rails; de melodie is laag, plechtig en herhaalt zich
De tekst somt op wat je door het raam ziet en noemt Europa eindeloos, terwijl het in 1977 door de Muur gedeeld was
In Düsseldorf ontmoet de zanger Iggy Pop en David Bowie: een groet naar Berlijn
Kraftwerk
Trans Europa Express (1977)
LUISTERTIP Let op drie dingen: wanneer verandert het ritme, welke geluiden doen aan een trein denken, en welk gevoel geeft het je?
De volledige analyse staat in SoR Magazine #2. Kraftwerk nam de plaat op in een Duitse en een Engelse versie. Station to Station is de titel van Bowies plaat uit 1976. Image credit: Joachim Seyferth / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
Wat doet een sequencer?
Hij vervormt een stem tot een robotstem
Hij onthoudt een reeks tonen en speelt die steeds opnieuw af
Hij knipt bandopnames aan elkaar
Hij versterkt een elektrische gitaar
B. A is een vocoder (Die Roboter), C is wat Czukay bij Can met de schaar deed. Image credit: Heinrich Klaffs / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #2 · KRAUTROCK
Van Berlijn naar Detroit
Bowie vlucht naar Berlijn, een dj in de Bronx leent een Duitse trein en in Detroit ontstaat de techno.
C
Image credit: In3s / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE C · TRACK 01 · 1976-1977 · WEST-BERLIJN
Bowie in Berlijn
Uitgeput en verslaafd verhuist David Bowie in 1976 met Iggy Pop naar de Hauptstraße in Schöneberg
Hij luistert al jaren naar Neu!, Kraftwerk, Harmonia en Tangerine Dream
Met Brian Eno en Tony Visconti maakt hij Low en “Heroes”, deels in de Hansa-studio bij de Muur
V-2 Schneider is een groet aan Florian Schneider van Kraftwerk
Iggy Pop
Nightclubbing (1977)
David Bowie
Warszawa (1977)
David Bowie
V-2 Schneider (1977)
Via Bowie vonden Joy Division, Ultravox, Gary Numan, The Human League en Depeche Mode hun weg naar de Duitse muziek (Mixtape 7).
Luistertips:
Iggy Pop – Nightclubbing: Een simpele drumcomputer en een slepende piano: koud en mechanisch.
David Bowie – Warszawa: Bowie zingt in een taal die niet bestaat, als een koor in een kerk.
David Bowie – V-2 Schneider: De titel is een woordgrap: de V2-raket en de fluitist van Kraftwerk.
Image credit: Detmar Owen / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE C · TRACK 02 · 1982-1988 · DE BRONX EN DETROIT
Een Duitse trein in Amerika
1982: Afrika Bambaataa zet in Planet Rock de melodie van Trans Europa Express onder een rap: de electro
In Detroit draait radiomaker The Electrifying Mojo Kraftwerk naast Prince en George Clinton
Juan Atkins, Derrick May en Kevin Saunderson (The Belleville Three) maken funk met machines: techno
Na de val van de Muur keert de techno terug naar Berlijn (Mixtape 8)
Afrika Bambaataa & The Soulsonic Force
Planet Rock (1982)
Cybotron
Clear (1983)
Rhythim Is Rhythim
Strings of Life (1987)
Het Michigan Central Station op de foto stond jarenlang leeg: een symbool van Detroit in verval, de stad waarin de techno ontstond.
Luistertips:
Afrika Bambaataa & The Soulsonic Force – Planet Rock: Hoor je de trein uit Düsseldorf? Het ritme komt uit Nummern, ook van Kraftwerk.
Cybotron – Clear: Kraftwerk met funk in de baslijn. Later gesampled door Missy Elliott.
Rhythim Is Rhythim – Strings of Life: Strijkers en piano op een opzwepend ritme: een volkslied van de dansvloer.
Image credit: Bartosz Brzezinski / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
“
Techno is als George Clinton en Kraftwerk, samen vast in een lift, met alleen een sequencer als gezelschap.
DERRICK MAY
Vraag: welke twee werelden komen hier samen? Zwarte Amerikaanse funk (P-Funk) en Duitse elektronische pop, verbonden door een machine. Image credit: Bartosz Brzezinski / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
SIDE C · TRACK 03 · 2000 · OXFORD
Hipper dan ooit
Radiohead verrast zijn fans met Kid A: bijna geen gitaren, wel machines
De band noemt Can als invloed; op The National Anthem draait één baslijn eindeloos rond
Krautrock wordt opnieuw uitgebracht en Kraftwerk speelt zijn hele werk in het MoMA (2012) en de Tate (2013)
De muziek over de toekomst uit 1970 klinkt nu als het heden
Radiohead
The National Anthem (2000)
LUISTERTIP Hoor hoe het nummer uit elkaar valt als de blazers erbij komen, als een bigband die de weg kwijt is.
This item has no instructions
Zet deze gebeurtenissen in de goede volgorde.
1968, 1972, 1974, 1976, 1982, 1987. Image credit: In3s / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Vul in
Na 1945 spraken de Duitsers van het uur nul. Engelse bladen noemden de nieuwe Duitse muziek spottend krautrock. Het rechte ritme van Neu! heet motorik. Kraftwerk maakte Autobahn met een Minimoog. In Detroit groeide uit Kraftwerk en funk de techno.
Image credit: In3s / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Kraftwerk zong niet over het verleden maar over de toekomst. Waarom paste dat bij West-Duitsland na de oorlog? Gebruik een voorbeeld uit de les.
Slotopdracht. Goede antwoorden verbinden de generatiekloof en het zwijgen over de oorlog met de keuze voor techniek en moderniteit (snelweg, trein, computer), en noemen dat de groepen bewust niet terug wilden naar Duitse volksmuziek en ook geen Amerikaanse rock wilden naspelen. Kijk terug naar het woordweb van het begin. Image credit: In3s / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · BEGRIPPEN
Begrippen
Stunde Null: het uur nul: Duitsland in 1945, toen alles opnieuw moest beginnen
Schlager: sentimenteel Duits populair lied
Krautrock: Engelse spotnaam voor Duitse experimentele rock rond 1970
Kosmische Musik: de Duitse naam voor dezelfde muziek, van het label Ohr
Montage: stukken opname knippen en aan elkaar plakken, zoals bij Can
Motorik: recht, voortdenderend ritme zonder roffels, van Klaus Dinger (Neu!)
Synthesizer: instrument dat geluid maakt met elektrische trillingen
Sequencer: apparaat dat een reeks tonen onthoudt en herhaalt
Vocoder: apparaat dat een stem laat klinken als een machine
Electro: elektronische hiphop- en dansmuziek uit New York, begin jaren 80
Techno: elektronische dansmuziek uit Detroit, midden jaren 80
This item has no instructions