AI, slim bekeken · Havo-vwo 1 · 1. AI om je heen

• New lesson editor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 1

Introduction

Leerlingen ontdekken waar bedrijven, instellingen en de overheid AI gebruiken, uit welke onderdelen een AI-systeem bestaat en waarom het uitmaakt of AI adviseert of zelf beslist.

Instructions

Handleiding Havo-vwo 1 les 1, AI om je heen.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

AI om je heen

Waar zetten bedrijven, ziekenhuizen en de overheid AI in, en wie houdt de regie?

HAVO-VWO 1 · LES 1 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Havo-vwo 1, les 1 van 4 (50 minuten). Lijn: herkennen.

Kerndoel: VO 21D: herkennen van veelvoorkomende AI-systemen en hun toepassingen door bedrijven, instellingen en overheden; 21C, 23C.

AILit: Engage 1, Engage 2, Engage 7.

Voorbereiding: Digibord met internet. Zet algoritmes.overheid.nl (het Algoritmeregister van de overheid) klaar in een tabblad. Leerlingen werken in groepjes met een laptop en de AI-chatbot die de school gebruikt, ingelogd met een schoolaccount. Geen AI-tool beschikbaar? Print per groepje een sectorkaart (zie handleiding, materialen).

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Vitaly Gariev / Unsplash

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Dit ga je leren

• Ik kan uitleggen uit welke drie onderdelen een AI-systeem bestaat.

• Ik kan voorbeelden geven van AI bij bedrijven, instellingen en de overheid.

• Ik kan uitleggen waarom het uitmaakt of AI adviseert of zelf beslist.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Waar ben jij vandaag al AI tegengekomen?

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Zeg: 'Denk een minuut na over alles wat je vandaag al gedaan hebt, vanaf het moment dat je wakker werd. Waar zat AI in?' 2. Laat leerlingen woorden invullen. 3. Lees een paar woorden hardop en vraag bij één woord: 'Waarom denk je dat daar AI in zit?' Verwacht: chatbot, TikTok, YouTube, Spotify, gezichtsontgrendeling, filters, vertaalapp, navigatie, autocorrectie. Misvatting: alles digitaal is AI, zoals een wekker of rekenmachine. Laat die woorden staan en zeg: 'Daar komen we zo op terug.'

Hoe vaak gebruik jij bewust een AI-toepassing?

1

Elke dag

2

Een paar keer per week

3

Soms

4

Bijna nooit

5

Weet ik niet

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat stemmen en toon de uitslag. 2. Zeg: 'Let op het woord bewust. Kijk naar het woordweb: hoeveel van die dingen gebruik je elke dag zonder erbij na te denken?' 3. Vraag: 'Wie koos weet ik niet? Waarom?' Verwacht: 'Ik weet niet in welke apps AI zit.' Zeg: 'Dat is een eerlijk antwoord. AI zit vaak onzichtbaar in apps en systemen. Vandaag gaan we het zichtbaar maken.'

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Wat is AI eigenlijk?

• AI zijn systemen die getraind zijn op slim gedrag: ze analyseren hun omgeving en kiezen acties voor een doel.

• Ze doen dat met enige zelfstandigheid: niet elke stap is vooraf door een mens voorgeschreven.

• Elk AI-systeem bestaat uit drie onderdelen: data, algoritme(n) en hardware.

• Data zijn de voorbeelden, het algoritme is de rekenmethode, de hardware zijn de computers die rekenen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de eerste twee bullets voor. 2. Zeg: 'Neem gezichtsontgrendeling. De data zijn foto's van jouw gezicht. Het algoritme vergelijkt kenmerken, zoals de afstand tussen je ogen. De hardware is de camera en de chip in je telefoon.' 3. Vraag: 'Wat zijn bij een streamingdienst de data?' Verwacht: wat je kijkt, hoe lang, wanneer je stopt, wat je overslaat. 4. Misvatting: AI is een robot. Zeg: 'De meeste AI heeft geen lichaam. Het is software die op servers of in je telefoon draait.'

Image credit: Zoshua Colah / Unsplash

Sleep naar de goede bak

Leert van data

Volgt vaste regels

Gezichtsontgrendeling

Rekenmachine

Vertaalapp

Wekker op je telefoon

Tips van een streamingdienst

Stoplicht met vaste timer

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat leerlingen sorteren en bespreek de uitslag. 2. Zeg: 'Een rekenmachine doet precies wat een programmeur heeft opgeschreven. Hij leert niets. Een vertaalapp is getraind op miljoenen vertaalde zinnen.' 3. Vraag: 'Stel dat een stoplicht met camera's het verkeer telt en zelf de groentijd aanpast. Is dat AI?' Verwacht: 'Misschien wel, als het geleerd heeft uit verkeersdata.' Zeg: 'Precies. De vraag is steeds: heeft het systeem geleerd uit voorbeelden, of volgt het alleen vaste regels?'

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Wie gebruikt AI?

Bedrijven

Banken herkennen verdachte betalingen, supermarkten voorspellen hoeveel brood ze nodig hebben.

Instellingen

Ziekenhuizen laten AI scans nakijken op afwijkingen, een arts beoordeelt de uitkomst.

Overheid

Gemeenten laten scanauto's kentekens lezen, het KNMI verbetert er weersverwachtingen mee.

Jij

Je telefoon sorteert foto's op gezicht, je mail filtert spam, apps kiezen wat je ziet.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Een bedrijf wil winst maken. Een instelling, zoals een ziekenhuis of school, heeft een publieke taak. De overheid maakt en handhaaft regels.' 2. Loop de kaarten langs en vraag bij elke kaart: 'Welke data heeft dit systeem nodig?' Verwacht: bank, al je eerdere betalingen; supermarkt, verkoopcijfers, weer en feestdagen; ziekenhuis, duizenden eerder beoordeelde scans; scanauto, foto's van kentekens en parkeerrechten. 3. Misvatting: AI bij de overheid is sciencefiction. Zeg: 'Het gebeurt al, en je komt het tegen als je auto parkeert.'

Je bank blokkeert een vreemde betaling. Wat doet de AI hier?

A

Het volgt één regel die een medewerker typte

B

Het laat een medewerker elke betaling nakijken

C

Het ziet een patroon dat afwijkt van jouw gedrag

D

Het kijkt alleen of er genoeg geld op staat

1. Laat antwoorden en toon de uitslag. 2. Zeg: 'Fraudedetectie leert wat normaal is voor jou: welke bedragen, op welke tijden, in welke landen. Wijkt een betaling sterk af, dan slaat het systeem alarm.' 3. Misvatting: wie 'één regel' kiest, denkt aan een regelsysteem. Zeg: 'Dat bestaat ook, maar dan zou het voor iedereen hetzelfde werken. Deze AI kijkt naar jouw patroon.' 4. Vraag: 'Wat gebeurt er als je op vakantie gaat?' Verwacht: 'Dan kan de pas ten onrechte geblokkeerd worden.'

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

De overheid moet laten zien wat ze doet

• Overheden gebruiken algoritmes voor beslissingen die grote gevolgen hebben voor burgers.

• Daarom is er het Algoritmeregister: een openbare lijst van algoritmes die overheidsorganisaties gebruiken.

• Je vindt er waarvoor een algoritme dient, welke data het gebruikt en wie verantwoordelijk is.

• Niet alles in het register is AI: veel algoritmes zijn gewone rekenregels.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Open algoritmes.overheid.nl op het digibord. 2. Zoek samen op de naam van jullie gemeente of op 'parkeren'. 3. Open één resultaat en wijs aan: doel, gebruikte data, menselijke tussenkomst. 4. Zeg: 'Het register is nog niet volledig. Niet elke organisatie heeft alles ingevuld.' 5. Vraag: 'Waarom is openheid bij de overheid belangrijker dan bij een bedrijf?' Verwacht: 'Je kunt niet kiezen voor een andere overheid, en de overheid kan je beboeten of geld weigeren.'

Image credit: Fer Troulik / Unsplash

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI-detectives per sector

MET AI

1. Kies met je groepje een sector: zorg, bank, supermarkt, gemeente, school of vervoer.

2. Vraag de AI-chatbot naar drie AI-toepassingen in die sector. Noem geen namen of gegevens.

3. Kies er één en zoek een betrouwbare bron die bevestigt dat het echt gebruikt wordt.

4. Noteer: welke data, welk doel, wie heeft er voordeel van en wat kan er misgaan?

12

minute

00

second

+30 s

12 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Maak groepjes van 3 en verdeel de sectoren, zodat elke sector minstens één keer voorkomt. 2. Zeg: 'Log in met je schoolaccount. Typ geen namen of andere persoonsgegevens.' 3. Loop rond en vraag: 'Hoe weet je dat dit echt gebruikt wordt?' Een bron mag het Algoritmeregister, een nieuwssite of de site van de organisatie zijn. 4. Na 9 minuten laten twee groepjes in één minuut hun voorbeeld zien. Goed resultaat: 'Een bank blokkeert ten onrechte de pas van iemand die net verhuisd is.' Geen AI-tool? Deel de sectorkaarten uit (zie materialen).

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Klopt wat de AI zegt?

PROBEER HET ZELF

Noem drie manieren waarop Nederlandse ziekenhuizen AI gebruiken. Zeg per voorbeeld welke data het systeem nodig heeft.

1. Beeldherkenning bij scans: AI markeert mogelijke afwijkingen op röntgenfoto's of mammografieën. Data: duizenden beoordeelde scans.

2. Planning: AI voorspelt hoeveel bedden nodig zijn. Data: opnames uit eerdere jaren.

3. Vroege waarschuwing: AI signaleert dat een patiënt achteruitgaat. Data: hartslag, bloeddruk en labwaarden.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Welke bewering zou jij willen controleren, en waar zoek je dat op?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ de prompt live in de AI-chatbot op het digibord, of toon dit voorbeeldantwoord als er geen internet is. 2. Zeg: 'Deze voorbeelden zijn realistisch, ziekenhuizen werken hiermee, vaak nog als proef. Maar kijk goed: welke bronnen noemt de chatbot?' Verwacht: geen. 3. Vraag: 'Hoe controleer je dit?' Verwacht: 'Zoeken op de site van een ziekenhuis of in het nieuws.' 4. Zeg: 'Let op: de arts beslist, de AI adviseert. Dat verschil gaan we nu sorteren.'

Adviseert de AI of beslist hij zelf?

AI adviseert

AI beslist zelf

Arts ziet markering op scan

Spamfilter verplaatst mail

Navigatie stelt route voor

Noodrem van een auto

Bank blokkeert pas meteen

Docent krijgt leesadvies

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat sorteren en bespreek. 2. Zeg: 'Bij adviseren is er een mens in de lus die kan ingrijpen. Bij zelf beslissen niet, of pas achteraf.' 3. Vraag: 'Waarom beslist de noodrem zelf?' Verwacht: 'Er is geen tijd, het moet in een fractie van een seconde.' 4. Vraag: 'Bij welke beslissingen wil jij altijd een mens in de lus?' Verwacht: straf, geld, zorg, toelating tot een school. Misvatting: een mens in de lus maakt het altijd veilig. Zeg: 'Alleen als die mens ook echt durft af te wijken van de AI.'

Stelling: De overheid mag AI alleen gebruiken als burgers kunnen zien hoe het werkt.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat leerlingen kiezen: eens of oneens. 2. Vraag twee leerlingen van elke kant om één argument. Voor: je kunt niet kiezen voor een andere overheid, dus moet je kunnen controleren of het eerlijk gaat; fouten worden sneller ontdekt. Tegen: als fraudeurs weten hoe controle werkt, omzeilen ze die; sommige AI is zo ingewikkeld dat zelfs makers het niet helemaal kunnen uitleggen. 3. Zeg tot slot: 'Je kunt onderscheid maken tussen hoe het werkt, de code, en waarvoor en met welke data. Dat laatste laat het Algoritmeregister zien.'

Kies een AI-toepassing van vandaag. Wat moet er gebeuren als die zich vergist?

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat leerlingen alleen schrijven. 2. Lees twee antwoorden voor. Een goed antwoord noemt een concrete toepassing, wie last heeft van de fout en een oplossing: een mens die controleert, een manier om bezwaar te maken, uitleg waarom het systeem zo besliste. Sterk antwoord: 'Bij de parkeerscanauto moet je bezwaar kunnen maken bij een mens, omdat de camera een kenteken verkeerd kan lezen.'

Uit welke drie onderdelen bestaat elk AI-systeem?

A

Data, algoritme(n) en hardware

B

Internet, een scherm en software

C

Sensoren, regels en een app

D

Code, gebruikers en een robot

1. Exit-vraag: laat iedereen zelfstandig antwoorden. 2. Misvatting: wie 'sensoren, regels en een app' kiest, denkt aan apparaten en regelsystemen. Wie 'code, gebruikers en een robot' kiest, ziet AI nog als robot. 3. Zeg: 'Data zijn de voorbeelden, het algoritme is de rekenmethode, de hardware doet het rekenwerk. Volgende les kijken we naar het verschil tussen regels en leren.'

HAVO-VWO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Woorden van vandaag

AI-systeem Systeem dat getraind is om slim gedrag te vertonen en met enige zelfstandigheid acties kiest.

data Gegevens waarvan een AI-systeem leert en waarmee het werkt.

algoritme Stappenplan of rekenmethode die een computer volgt.

hardware De computers, chips en servers die het rekenwerk doen.

Algoritmeregister Openbare lijst van algoritmes die de Nederlandse overheid gebruikt.

mens in de lus Een mens controleert of neemt de beslissing die de AI voorstelt.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.