AI, slim bekeken · Vmbo 2-3 · 4. Wie bepaalt?

• New lesson editor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 2,3

Introduction

Leerlingen leren in eenvoudige taal wat de Europese AI-verordening regelt, praten over de macht van techbedrijven, AI en werk en het energieverbruik van AI. Ze sluiten af met een debat over een AI-dilemma bij de gemeente.

Instructions

Handleiding Vmbo 2-3 les 4, Wie bepaalt.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Wie bepaalt?

Regels voor AI, de macht van techbedrijven, werk en energie. En wat vind jij?

VMBO 2-3 · LES 4 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 2-3, les 4 van 4 (50 minuten). Lijn: afwegen.

Kerndoel: VO 21D: mogelijkheden en beperkingen van AI; 23C: kansen en risico's, regulering, afhankelijkheid van techbedrijven, ecologie, ethische dilemma's; 21C.

AILit: Engage 5, Engage 7, Manage 3, Shape 4.

Voorbereiding: Digibord met LessonUp. Maak voor het debat twee kanten in het lokaal vrij, of zet tafels in twee groepen. Print eventueel per groepje de dilemmakaart (zie materialen in de handleiding). Optioneel de AI-chatbot van school voor de beroepenopdracht.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Vitaly Gariev / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Dit ga je leren

• Ik kan in eigen woorden uitleggen wat de AI-verordening regelt.

• Ik kan een kans en een risico van AI noemen voor werk en milieu.

• Ik kan met argumenten mijn mening geven over een AI-dilemma.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Wie moet bepalen wat AI wel en niet mag?

1

De bedrijven zelf

2

De overheid en de EU

3

De gebruikers

4

Niemand, gewoon vrij laten

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Start de poll. 2. Toon de uitslag. 3. Vraag aan iemand van elke optie: 'Waarom?' Verwacht: 'De overheid, anders doen bedrijven wat ze willen' of 'Vrij laten, dan komen er meer uitvindingen.' 4. Zeg: 'In Europa is er sinds kort een wet voor. Daar begint de les mee.'

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

De AI-verordening

• De eerste grote wet over AI, voor alle landen van de Europese Unie.

• Het idee: hoe groter het risico voor mensen, hoe strenger de regels.

• Sommige AI is verboden, andere AI moet aan strenge eisen voldoen.

• Het meeste AI-gebruik, zoals een spamfilter of een game, mag gewoon.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Denk aan een verkeerslicht. Rood is verboden, oranje is oppassen met strenge regels, groen mag.' 3. Zeg: 'De wet geldt sinds 2024 en gaat stap voor stap in. De verboden gelden al sinds februari 2025.' 4. Vraag: 'Waarom zou Europa zo'n wet maken?' Verwacht: 'Om mensen te beschermen.' Misvatting: AI is nu verboden in Europa.

Image credit: Alexandre Lallemand / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Risico's in de wet

Verboden

Mensen punten geven voor hun gedrag, of emoties herkennen op school en werk.

Hoog risico

AI bij sollicitaties, toetsen of leningen. Strenge eisen en een mens die toezicht houdt.

Eerlijk zeggen

Chatbots en deepfakes moeten laten weten dat het AI is.

Mag gewoon

Spamfilters, games, filmtips. Geen extra regels.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten een voor een. 2. Zeg bij 'Verboden': 'Punten geven voor gedrag heet social scoring. Stel dat je minder kans op een huis krijgt omdat je vaak door rood fietst.' 3. Zeg bij 'Hoog risico': 'Als AI helpt beslissen of jij een baan of stageplek krijgt, moet het eerlijk en uitlegbaar zijn, en moet er een mens meekijken.' 4. Vraag: 'Vind je dat iets in de verkeerde bak zit?' Verwacht discussie over filmtips: 'Die sturen ook wat je ziet.'

Een school wil met camera's zien of leerlingen zich vervelen. Mag dat?

A

Ja, als de school het belangrijk vindt

B

Nee, emotieherkenning op school is verboden

C

Ja, als de camera's in elk lokaal hangen

D

Nee, want camera's zijn op school verboden

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: nee, AI die emoties herkent op school is verboden door de AI-verordening (behalve om medische of veiligheidsredenen). 3. Zeg bij 'camera's verboden': 'Beveiligingscamera's mogen op school wel, onder voorwaarden. Het gaat om AI die je emoties leest.' 4. Vraag: 'Waarom zou dit verboden zijn?' Verwacht: 'Het is eng, het klopt niet altijd, je wordt de hele tijd bekeken.'

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

De macht van techbedrijven

• De grootste AI wordt gemaakt door een paar grote bedrijven, vooral uit de VS en China.

• Zij hebben de meeste data, computers en geld.

• Wat zij kiezen, geldt voor miljoenen gebruikers, ook voor jou.

• Gratis apps verdienen vaak aan jouw data en aandacht.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Vraag: 'Van welke bedrijven gebruik jij elke dag een app?' Verwacht: Google (YouTube), Meta (Instagram, WhatsApp), Snap, TikTok (ByteDance), Apple, Microsoft. 3. Zeg: 'Als zo'n bedrijf de regels of de AI verandert, heb jij daar weinig over te zeggen. Daarom maakt Europa wetten.' 4. Vraag: 'Wat betekent: je betaalt met je data?' Verwacht: 'Ze gebruiken wat je doet om reclame te verkopen.'

Image credit: Alban / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

AI en werk

Winkel

Zelfscan en voorraad-AI. Minder kassawerk, meer klanten helpen.

Garage

AI helpt storingen zoeken. De monteur repareert en beslist.

Zorg

AI typt verslagen uit. Meer tijd voor de patiënt.

Kantoor

AI plant en schrijft simpele teksten. Sommige taken verdwijnen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten. 2. Zeg: 'Meestal verdwijnt niet een heel beroep, maar veranderen de taken. Saai en herhalend werk gaat vaker naar de computer.' 3. Vraag: 'Welke taken blijven echt mensenwerk?' Verwacht: iets met je handen maken of repareren, mensen verzorgen en troosten, beslissen, creatief zijn. 4. Misvatting: 'AI pakt alle banen af.' Reageer: 'Sommige banen veranderen flink, maar er komen ook nieuwe bij, zoals mensen die AI-systemen controleren en onderhouden.'

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Jouw beroep in 2035

TWEETALLEN

1. Kies een beroep dat je later misschien wilt doen.

2. Schrijf 3 taken op die AI in 2035 kan helpen of overnemen.

3. Schrijf 3 taken op die altijd mensenwerk blijven. Waarom?

4. Wat moet jij leren om goed met AI te kunnen werken in dit beroep?

7

minute

00

second

+30 s

7 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Kies een beroep dat bij jou past. Het mag ook een droombaan zijn.' 2. Loop rond en help met vragen: 'Wat doe je op een gewone werkdag in dit beroep?' 3. Als het goed gaat schrijven leerlingen bijvoorbeeld bij kapper: AI kan afspraken plannen en kapsels laten zien op een foto; mensenwerk is knippen, adviseren en gezellig praten; leren: de app goed gebruiken en klanten eerlijk adviseren. 4. Met AI-tool: tweetallen mogen de chatbot om ideeën vragen en moeten dan kritisch kiezen wat klopt. 5. Laat drie tweetallen hun beroep en één mensentaak noemen.

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

AI kost energie

• AI draait in datacenters: hallen vol computers die dag en nacht aanstaan.

• Ze gebruiken veel stroom, en water om te koelen. Ook in Nederland, bijvoorbeeld in de Eemshaven.

• Een vraag aan een chatbot kost meer stroom dan een gewone zoekopdracht.

• Een AI-plaatje of AI-video maken kost nog veel meer.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Hoeveel precies verschilt per model en per onderzoek, dus ik noem geen exact getal. Wel duidelijk: hoe meer AI we gebruiken, hoe meer datacenters er nodig zijn.' 3. Vraag: 'Wat kun jij doen?' Verwacht: 'Niet voor elke kleine vraag AI gebruiken', 'Geen tien plaatjes laten maken voor de lol.' Misvatting: online dingen kosten geen energie. Reageer: 'Alles wat online is, draait ergens op een computer die stroom gebruikt.'

Wat kost waarschijnlijk de meeste energie?

A

Een appje sturen naar een vriend

B

Een woord opzoeken in een zoekmachine

C

Een filmpje laten maken door AI

D

Een foto bekijken op je telefoon

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: een AI-video laten maken. Daarvoor moeten krachtige computers veel rekenen. 3. Zeg: 'De andere dingen kosten ook stroom, maar veel minder.' 4. Vraag: 'Moet je dan nooit AI gebruiken?' Verwacht: 'Wel, maar bewust, als het echt helpt.'

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Debat: het dilemma

GROEPJES

1. Lees de dilemmakaart over de gemeente en de jongeren.

2. Je groepje krijgt een kant: voor of tegen. Bedenk 3 argumenten.

3. Denk ook na: wat zal de andere kant zeggen? Wat zeg jij dan terug?

4. Kies één spreker. Die krijgt 1 minuut in het debat.

9

minute

00

second

+30 s

9 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de dilemmakaart voor (zie materialen). 2. Verdeel de klas in groepjes en geef de helft 'voor' en de helft 'tegen', los van hun eigen mening. Zeg: 'Je oefent met argumenten, niet met je eigen mening.' 3. Na 5 minuten: de sprekers om de beurt, maximaal 1 minuut. 4. Verwachte argumenten voor: jongeren krijgen eerder hulp, Tegen: wijk en gezin zijn oneerlijke kenmerken (denk aan de toeslagenaffaire), jongeren krijgen een stempel, privacy, de AI kan zich vergissen. 5. Zeg tot slot: 'Volgens de AI-verordening zou dit waarschijnlijk hoog risico zijn: dan moet er een mens beslissen en moet het uitgelegd kunnen worden.'

Stelling: De gemeente mag AI gebruiken om te voorspellen welke jongeren hulp nodig hebben.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Lees de stelling. Zeg: 'Nu stem je met je eigen mening, niet met de kant van je groepje.' 2. Laat leerlingen gaan staan (eens) of blijven zitten (oneens). 3. Vraag: 'Wie is van mening veranderd door het debat? Door welk argument?' 4. Een sterk antwoord noemt een voorwaarde, zoals: 'Alleen als een mens beslist, er geen oneerlijke kenmerken in zitten en je bezwaar kunt maken.'

Wat moet een mens altijd zelf beslissen, en niet de AI? Waarom?

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Laat iedereen het antwoord zelf typen. 2. Een goed antwoord noemt een concrete beslissing en een reden. Bijvoorbeeld: 'Of iemand een straf of boete krijgt, want AI kan zich vergissen en kan niet uitleggen waarom.' Of: 'Wie een stageplek krijgt, want AI kan oneerlijk zijn door scheve data.' 3. Lees er een paar voor.

Waarom heeft de EU de AI-verordening gemaakt?

A

Om mensen te beschermen tegen risico's van AI

B

Om alle AI-apps in Europa te verbieden

C

Om Europese bedrijven meer geld te geven

D

Om leerlingen te leren programmeren

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: om mensen te beschermen tegen de risico's van AI. 3. Zeg bij 'alle AI-apps verbieden': 'Nee, de meeste AI mag gewoon. Alleen gevaarlijke toepassingen zijn verboden.' 4. Sluit af: 'AI kan veel goeds doen. Maar mensen moeten blijven bepalen hoe het gebruikt wordt, en dat geldt ook voor jou.'

VMBO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Woorden van vandaag

AI-verordening Europese wet met regels voor AI: hoe riskanter, hoe strenger.

Hoog risico AI die grote gevolgen voor mensen kan hebben, zoals bij sollicitaties. Daarvoor gelden strenge eisen.

Social scoring Mensen punten geven op basis van hun gedrag. Verboden in de EU.

Techbedrijf Groot bedrijf dat apps, software en AI maakt, zoals Google of Meta.

Datacenter Hal vol computers waar apps en AI op draaien. Gebruikt veel stroom en water.

Dilemma Een lastige keuze waarbij beide kanten goede argumenten hebben.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.