1848-1914 · STROMINGEN
Industrialisatie en stromingen
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
1848-1914 · STROMINGEN
Industrialisatie en stromingen
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 De periode 1848-1914, GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
1848-1914 · STROMINGEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe industrialisatie Nederland veranderde en welke stromingen opkwamen voor de belangen van hun groep.
This item has no instructions
Wat bedenk je bij: fabrieken, arbeiders en politiek in 1890?
Verwachte woorden: fabriek, machine, kinderen, armoede, stemmen, koning, partijen, vakbond, kerk, vrouwen. Groepeer ze met de klas: wat verandert er door de fabrieken (blok 1), welke groepen komen op voor hun belangen (blok 2) en wie mag er stemmen en hoe organiseren groepen zich (blok 3). Dat zijn de drie blokken van deze les.
Arbeiders bij de ovens van een aardewerkfabriek in Maastricht, rond 1900
1848-1914 · STROMINGEN
Industrialisatie
In de 19e eeuw kwamen er in Nederland steeds meer fabrieken met machines.
Een machine maakt producten sneller en goedkoper dan handwerk.
Veel mensen verhuisden van het platteland naar de stad om in een fabriek te werken.
(GL/TL) Ook belangrijk: modern imperialisme (grondstoffen en afzetmarkten) en verstedelijking.
Syllabus: beginnende industrialisatie. In Nederland kwam de industrialisatie later op gang dan in bijvoorbeeld Engeland, in de tweede helft van de 19e eeuw. Bij de foto: arbeiders in een fabriek rond 1900. Alleen voor GL/TL: modern imperialisme betekent dat landen koloniën wilden voor grondstoffen en om hun producten te verkopen (afzetmarkten); verstedelijking is de groei van de steden. Veelgemaakte fout: denken dat de industrialisatie in heel Nederland tegelijk begon. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
Meisje in een spinnerij in de Verenigde Staten, 1908 (ook in Nederland werkten kinderen zo)
1848-1914 · STROMINGEN
Kinderarbeid
Arbeiders verdienden weinig, dus ook kinderen moesten meewerken.
Kinderen werkten lange dagen in fabrieken, vaak onder gevaarlijke omstandigheden.
Fabrikanten betaalden kinderen minder dan volwassenen.
(GL/TL) De problemen van arbeiders heten samen de sociale kwestie.
Syllabus: kinderarbeid en de sociale kwestie (GL/TL). Bij de foto: deze opname komt uit een Amerikaanse spinnerij uit 1908; in Nederland werkten kinderen in de 19e eeuw in vergelijkbare omstandigheden. Gebruik dit als voorbeeld van een bron: zeg erbij dat de foto niet uit Nederland komt. Veelgemaakte fout: denken dat kinderen uit eigen keuze werkten; het gezin had het geld nodig. Image credit: Lewis W. Hine / Wikimedia Commons, publiek domein
Kinderen in de Wijde Gang in de Jordaan, Amsterdam, 1910
1848-1914 · STROMINGEN
Van liefdadigheid naar wetten
Eerst kregen armen alleen hulp van kerken en andere liefdadigheid.
In 1874 kwam het Kinderwetje van Van Houten: kinderen onder de twaalf niet meer in de fabriek.
Dit was een van de eerste voorbeelden van sociale wetgeving: de overheid beschermt zwakkeren.
(GL/TL) Later volgden onder meer de Ongevallenwet en de Woningwet (1901).
Syllabus: kinderarbeid, sociale wetgeving; GL/TL: van liefdadigheid naar sociale wetgeving (Armenwet, Kinderwetje van Van Houten, Ongevallenwet, Woningwet). Het Kinderwetje (1874) verbood fabrieksarbeid voor kinderen onder de twaalf; thuis en op het land mochten kinderen nog wel werken. Samuel van Houten was een liberaal Kamerlid. Alleen GL/TL: de Armenwet (1854) liet armenzorg vooral bij kerken en liefdadige instellingen; de Ongevallenwet en de Woningwet kwamen in 1901. Bij de foto: kinderen in de Jordaan, 1910, een voorbeeld van de armoedige woonomstandigheden van arme gezinnen. Veelgemaakte fout: denken dat het Kinderwetje alle kinderarbeid verbood. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat bepaalde het Kinderwetje van Van Houten in 1874?
Alle kinderen moeten verplicht naar school
Kinderen mogen alleen nog halve dagen werken
Kinderen onder de twaalf mogen niet in fabrieken werken
Arbeiders krijgen een ongevallenverzekering
Goed: fabrieksarbeid voor kinderen onder de twaalf werd verboden. Verwachte fout: dat alle kinderarbeid verboden werd; werken thuis en op het land mocht nog.
Vul in
Door de industrialisatie kwamen er fabrieken met machines. Het Kinderwetje van Van Houten beschermde daarna kinderen.
Antwoord: industrialisatie, Kinderwetje. Verwachte fout: liefdadigheid, omdat dat bij hulp aan armen hoort; dat is geen wet.
Pieter Jelles Troelstra, voorman van de SDAP, 1909
1848-1914 · STROMINGEN
Liberalen en socialisten
Liberalen (Liberale Unie): vooral hogere burgerij, voor vrijheid en weinig overheidsbemoeienis.
Zij speelden een rol bij de grondwetsherziening van 1848.
Socialisten (SDAP): arbeiders, voor betere lonen en werk, ook met hulp van de overheid.
Een bekende voorman van de SDAP was Troelstra.
Syllabus: liberalen / Liberale Unie / hogere burgerij / rol in grondwetsherziening 1848 / houding t.o.v. overheidsbemoeienis; socialisten / SDAP / arbeiders / verbetering sociaaleconomische positie / houding t.o.v. overheidsbemoeienis. De Liberale Unie werd in 1885 opgericht, de SDAP in 1894 (bron: Parlement.com). Houd het neutraal: liberalen zagen vrijheid van het individu als uitgangspunt en wilden weinig overheidsbemoeienis; socialisten wilden juist dat de overheid de positie van arbeiders hielp verbeteren. Er waren ook liberalen die beperkte sociale wetten steunden, zoals Van Houten. KB, GL/TL: leg uit waarom hogere burgers zich tot het liberalisme en arbeiders zich tot het socialisme aangetrokken voelden: het ging om hun eigen belangen en idealen. Veelgemaakte fout: de SDAP en de Liberale Unie verwisselen. Image credit: Helene Goude / Wikimedia Commons, publiek domein
Abraham Kuyper, oprichter van de ARP, tussen 1910 en 1920
1848-1914 · STROMINGEN
Protestanten en de ARP
Protestanten hadden de ARP (1879), met Kuyper als voorman.
Kuyper sprak over de kleine luyden: gewone gelovige mensen met weinig geld.
Zij wilden dat christelijk denken ook in de wetgeving terug te zien was.
Protestanten en katholieken samen heten confessionelen.
Syllabus: protestanten / Antirevolutionaire Partij (ARP) / kleine luyden / confessionelen / christelijk denken in wetgeving. De ARP werd in 1879 opgericht (bron: Parlement.com). Abraham Kuyper was oprichter van de ARP en later minister-president (1901-1905). Bij de foto: portret van Kuyper tussen 1910 en 1920. Confessioneel betekent: gebaseerd op een geloofsbelijdenis. Veelgemaakte fout: denken dat de kleine luyden alleen arbeiders waren; het ging om gewone, gelovige mensen. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein
Herman Schaepman (1844-1903), priester en politicus
1848-1914 · STROMINGEN
Katholieken en de RKSP
Rooms-katholieken (RKSP) streefden naar emancipatie: een gelijke plaats in de samenleving.
Katholieken voelden zich lang achtergesteld.
Een bekende voorman was Schaepman, priester en politicus.
Ook katholieken zijn confessionelen.
Syllabus: rooms-katholieken / Rooms-Katholieke Staatspartij (RKSP) / confessionelen / emancipatie. De RKSP kreeg haar naam later (1926); Schaepman (1844-1903) wordt gezien als een van de grondleggers van de katholieke politiek. Emancipatie betekent dat een groep zich bevrijdt uit een achtergestelde positie en gelijke rechten en kansen krijgt. Veelgemaakte fout: emancipatie alleen met vrouwen verbinden; ook katholieken en arbeiders emancipeerden. Image credit: Onbekende maker / Nationaal Archief (Anefo) / Wikimedia Commons, CC0
Een arbeider wil hogere lonen en betere werktijden. Wat past het best?
Socialisten (SDAP)
Liberalen (Liberale Unie)
Protestanten (ARP)
Rooms-katholieken (RKSP)
Goed: de SDAP kwam op voor arbeiders en hun sociaaleconomische positie. Verwachte fout: de liberalen, omdat zij ook voor vrijheid stonden.
Vul in
Voor de SDAP stond Troelstra voorop, voor de ARP Kuyper en voor de katholieken Schaepman, allemaal in de 19e eeuw.
Antwoord: Troelstra, Kuyper, Schaepman. Verwachte fout: Thorbecke; hij hoort bij de grondwet van 1848 en de liberalen.
Aletta Jacobs, tussen 1895 en 1905
1848-1914 · STROMINGEN
Feministen
Feministen streden voor gelijke rechten voor vrouwen, onder meer het kiesrecht.
Aletta Jacobs was de eerste Nederlandse vrouw die arts werd en streed voor vrouwenkiesrecht.
(KB, GL/TL) Wilhelmina Drucker richtte in 1889 de Vrije Vrouwenvereniging op.
(KB, GL/TL) Deze beweging heet de Eerste Feministische Golf.
Syllabus: feministen; KB en GL/TL: Wilhelmina Drucker, Vrije Vrouwenvereniging, Vereniging voor Vrouwenkiesrecht, Eerste Feministische Golf. Aletta Jacobs (1854-1929) was arts en later voorzitter van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht. Drucker richtte in 1889 de Vrije Vrouwen Vereeniging op, die zich later ontwikkelde tot de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (bronnen: Atria, KB). De Eerste Feministische Golf is de beweging rond 1900 voor gelijke rechten van vrouwen. Bij de foto: portret van Aletta Jacobs tussen 1895 en 1905. Veelgemaakte fout: Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker verwisselen, of denken dat vrouwen al in 1900 mochten stemmen. Image credit: Max Büttinghausen / Wikimedia Commons, publiek domein
Optocht voor vrouwenkiesrecht tijdens 1 mei in Amsterdam, 1914
1848-1914 · STROMINGEN
Streven naar kiesrecht
Eerst mochten alleen rijke mannen stemmen: dat heet censuskiesrecht.
Alle stromingen wilden dat meer mensen mochten stemmen: algemeen kiesrecht.
Pas in 1917 mochten alle mannen stemmen, vrouwen volgden in 1919.
(GL/TL) Het Caoutchouc-artikel (1887) liet het kiesrecht steeds verder uitbreiden.
Syllabus: streven naar uitbreiding van kiesrecht / algemeen kiesrecht; GL/TL: geleidelijke uitbreiding van het kiesrecht via het Caoutchouc-artikel (1887). In 1887 kwam in de grondwet dat kiesrecht werd verleend aan wie kentekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand had. Omdat dat niet precies was omschreven, kon het kiesrecht rekbaar (caoutchouc is rubber) steeds verder worden uitgebreid zonder de grondwet te veranderen. In 1917 kregen alle mannen kiesrecht en in 1919 de vrouwen (bron: Parlement.com). Bij de foto: vrouwen demonstreren voor vrouwenkiesrecht in de 1 mei-optocht in Amsterdam, 1914. Veelgemaakte fout: denken dat algemeen kiesrecht al in 1848 kwam. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein
1848-1914 · STROMINGEN
Emancipatie en verzuiling
Burgerij, protestanten, katholieken, arbeiders en vrouwen werden zich bewust van hun eigen identiteit.
Ze streden voor meer rechten: emancipatie.
(KB, GL/TL) Zo ontstond verzuiling: elke groep had eigen partijen, kranten, scholen en verenigingen.
(KB, GL/TL) Ook vakbonden waren verzuild: er waren bijvoorbeeld katholieke en socialistische vakbonden.
Syllabus: de toenemende politieke en maatschappelijke participatie leidde tot bewustwording van eigen identiteit en (verdere) emancipatie; KB en GL/TL: het ontstaan van de verzuiling in partijen, media, onderwijs, verenigingsleven en vakbonden. Een zuil is een groep met een eigen levensovertuiging: de katholieke, protestantse, socialistische en liberale zuil. Een katholiek had bijvoorbeeld een katholieke partij, school, krant en vereniging. De volledige verzuiling kwam vooral in de 20e eeuw tot ontwikkeling; in dit tijdvak ontstaat ze. Veelgemaakte fout: verzuiling zien als ruzie tussen groepen; het gaat om aparte organisaties naast elkaar.
Wat is algemeen kiesrecht?
Alleen mensen met veel geld mogen stemmen
Alleen mannen mogen stemmen
Alleen leden van een partij mogen stemmen
Iedereen vanaf een bepaalde leeftijd mag stemmen
Goed: algemeen kiesrecht is stemrecht voor alle volwassenen. Verwachte fout: alleen mannen, omdat algemeen kiesrecht voor mannen (1917) eerder kwam dan voor vrouwen (1919).
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Juiste volgorde: Kinderwetje (1874), ARP (1879), Liberale Unie (1885), SDAP (1894), algemeen mannenkiesrecht (1917). Verwachte fout: de SDAP te vroeg zetten.
Wat vond je het lastigst van deze les?
Industrialisatie en sociale wetten
Liberalen en socialisten
Protestanten en katholieken
Vrouwen, kiesrecht en verzuiling
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: herhaal eerst het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Welke groep had in 1890 volgens jou de meeste reden om te strijden?
Er is geen goed of fout: kijk of de leerling een groep noemt (arbeiders, katholieken, vrouwen, protestanten) en een reden geeft uit de les, zoals lage lonen, achterstelling of geen kiesrecht. Let op antwoorden die alleen een mening geven zonder reden.
1848-1914 · STROMINGEN
Begrippen (1/2)
industrialisatie: werk verschuift van handwerk naar fabrieken met machines
kinderarbeid: kinderen die werkten, vaak lange dagen in fabrieken
sociale wetgeving: wetten waarmee de overheid zwakkeren beschermt, zoals het Kinderwetje van Van Houten (1874)
sociale kwestie (GL/TL): de problemen van arbeiders: lage lonen, kinderarbeid en slechte woningen
liberalen: vrijheid voorop, weinig overheidsbemoeienis; Liberale Unie, vooral hogere burgerij
This item has no instructions
1848-1914 · STROMINGEN
Begrippen (2/2)
socialisten: komen op voor arbeiders met hulp van de overheid; SDAP, voorman Troelstra
confessionelen: christelijke stromingen: protestanten (ARP, Kuyper) en katholieken (RKSP, Schaepman)
emancipatie: een groep krijgt een gelijke plaats en gelijke rechten; ook voor vrouwen (feministen)
algemeen kiesrecht: iedereen vanaf een bepaalde leeftijd mag stemmen
verzuiling (KB, GL/TL): elke groep heeft eigen partijen, kranten, scholen, verenigingen en vakbonden
This item has no instructions