Beeldspraak en uitdrukkingen
Beeldspraak en uitdrukkingen
Items in this lesson
Beeldspraak en uitdrukkingen
Open met het verschil tussen letterlijk en figuurlijk als kapstok voor de hele herhalingsles. De rest van de les draait om vaste uitdrukkingen herkennen en verklaren.
Lesdoel
Ik kan uitdrukkingen en spreekwoorden verklaren en ze herkennen wanneer ik een voorbeeld lees of zie.
This item has no instructions
Welke uitdrukking of welk spreekwoord ken jij al?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Laat leerlingen eventueel ook voorbeelden noemen waarbij ze de uitdrukking al eens hoorden.
Letterlijk en figuurlijk
Letterlijk: woorden betekenen precies wat er staat
Figuurlijk: woorden bedoelen iets anders dan de letterlijke betekenis
Veel uitdrukkingen begrijp je alleen figuurlijk
De context helpt om de juiste betekenis te kiezen
Gebruik een eenvoudig contrast, bv. 'Hij zit in de put' letterlijk versus figuurlijk. Benadruk dat leerlingen niet alleen moeten uitleggen, maar ook moeten herkennen wat bedoeld wordt.
Letterlijk of figuurlijk?
De vakantie staat voor de deur → figuurlijk: de vakantie komt heel dichtbij
Mijn geheugen laat mij in de steek → figuurlijk: ik kan iets niet meer onthouden
Dat kan je op je buik schrijven → figuurlijk: dat is zeker of heel duidelijk
Bij deze zinnen klopt de letterlijke betekenis niet echt in de context
Wijs erop dat figuurlijke taal vaak meteen vreemd klinkt als je ze letterlijk neemt. Dat is een handig herkenningssignaal.
Waarom gebruiken we beeldspraak?
Taal wordt levendiger en duidelijker
Je zegt met weinig woorden veel
Uitdrukkingen komen vaak voor in verhalen en gesprekken
Daarom is herkennen even belangrijk als verklaren
Houd dit functioneel: het doel is niet theorie over stijlfiguren, maar begrijpen waarom zulke vaste formuleringen zo vaak terugkomen.
Zo pak je een uitdrukking aan
Lees de hele zin of bekijk het beeld
Vraag je af: kan dit letterlijk bedoeld zijn?
Zoek naar de verborgen betekenis
Koppel de uitdrukking aan een situatie of gevoel
Deze strategie ondersteunt alle volgende slides. Je kunt leerlingen telkens laten teruggrijpen naar deze vier stappen zonder er een aparte activiteit van te maken.
Welke zin is figuurlijk bedoeld?
De lamp hangt scheef
De deur staat open
Hij zit in de put
Het boek ligt hier
De juiste keuze is figuurlijk omdat iemand niet letterlijk in een put zit, maar zich somber voelt. De andere zinnen kunnen letterlijk kloppen.
Vul de uitdrukkingen aan
Soms begrijp je woorden niet letterlijk. Als iemand zegt dat de vakantie voor de deur staat, betekent dat dat ze bijna begint. En als je iets zeker weet, kan je het op je buik schrijven. De context toont dus of taal letterlijk of figuurlijk bedoeld is.
Alle drie de invullingen sluiten rechtstreeks aan bij de strategie op de vorige slides: context gebruiken en nagaan of letterlijk nemen logisch is.
Moeilijke of lastige situaties
tegen de lamp lopen - betrapt worden
mijn geheugen laat mij in de steek - iets plots niet meer weten
achter het net vissen - naast iets grijpen
in de put zitten - zich somber voelen
dat kan je op je buik schrijven - dat is heel zeker
Benadruk nuance: 'tegen de lamp lopen' is niet zomaar verliezen, maar echt betrapt of ontmaskerd worden.
Voorbeelden bij lastige situaties
Wie spiekt tijdens een toets en betrapt wordt, loopt tegen de lamp
Wie een prijs net niet wint, vist achter het net
Wie verdrietig en zonder moed is, zit in de put
Wie iets zeker weet, kan het op zijn buik schrijven
Koppel telkens voorbeeld aan betekenis. Zo oefenen leerlingen het benoemen op basis van een situatiebeschrijving.
Welke uitdrukking past bij: je wordt betrapt?
tegen de lamp lopen
achter het net vissen
in de put zitten
op je buik schrijven
Let op het onderscheid tussen betrapt worden en naast iets grijpen. Dat verschil veroorzaakt vaak verwarring.
Maak de voorbeelden compleet
Wie spiekt tijdens een toets en betrapt wordt, loopt tegen de lamp. Wie een prijs net niet wint, vist achter het net. Wie zich erg somber voelt, zit in de put.
Alle drie zijn vaste combinaties uit de voorbeelden van deze subtopic. Laat leerlingen ook kort uitleggen waarom de andere opties niet passen.
Gedrag en houding
met de deur in huis vallen - meteen zeggen waar het op staat
een tandje bijsteken - harder of sneller werken
zijn tanden laten zien - tonen dat je sterk of fel reageert
zet je tanden op elkaar - hou vol, geef niet op
Let op het verschil tussen 'zijn tanden laten zien' en 'zet je tanden op elkaar': het eerste gaat om felheid of kracht tonen, het tweede om doorzetten.
Voorbeelden bij gedrag
Iemand zegt meteen zijn klacht zonder omweg: met de deur in huis vallen
Een ploeg werkt sneller om op tijd klaar te zijn: een tandje bijsteken
Iemand laat merken dat hij zich niet laat doen: zijn tanden laten zien
Bij moeilijk werk blijf je volhouden: zet je tanden op elkaar
This item has no instructions
Welke uitdrukking betekent: meteen zeggen waar het op staat?
zijn tanden laten zien
een tandje bijsteken
met de deur in huis vallen
zet je tanden op elkaar
De afleiders horen allemaal bij gedrag en houding, maar betekenen iets anders: fel reageren, sneller werken of volhouden.
Wanneer zeg je: zet je tanden op elkaar?
Verwachte elementen: leerling benoemt een passende situatie van doorzetten of volhouden en koppelt die aan de betekenis van de uitdrukking 'zet je tanden op elkaar'.
Gevoelens en relaties
in de wolken zijn - heel blij zijn
iemand de bons geven - een relatie beëindigen of iemand afwijzen
iemand een hart onder de riem steken - iemand moed geven
de show stelen - alle aandacht naar zich toe trekken
Bij 'de show stelen' hoeft het niet negatief te zijn; vaak gaat het om opvallend veel aandacht krijgen.
Voorbeelden bij gevoelens
Na goed nieuws is iemand in de wolken
Wie een vriend troost na een mislukking, steekt hem een hart onder de riem
Wie op een feest alle aandacht krijgt, steelt de show
Wie een relatie stopzet, geeft iemand de bons
This item has no instructions
Welke uitdrukking past bij iemand troosten?
de show stelen
in de wolken zijn
de bons geven
een hart onder de riem steken
De juiste optie draait om moed geven. De andere opties gaan over aandacht krijgen, blij zijn of een relatie beëindigen.
Vul de juiste uitdrukkingen in
Na goed nieuws is iemand in de wolken. Op een feest kan één persoon de show stelen. En wie een relatie stopzet, geeft iemand de bons.
Deze invulling controleert of leerlingen zowel de betekenis als de vaste vorm van de uitdrukking kennen.
Keuzes, kansen en geld
een vis aan de haak slaan - iemand of iets binnenhalen
de kat uit de boom kijken - eerst afwachten
iets uit je duim zuigen - iets verzinnen zonder waarheid
een gat in je hand hebben - geld te snel uitgeven
Bij 'een vis aan de haak slaan' kan het gaan om een persoon, een klant, een kans of een prijs: het draait om succes bij het binnenhalen.
Voorbeelden bij kansen en geld
Een winkel haalt een nieuwe klant binnen: een vis aan de haak slaan
Iemand wacht eerst rustig af: de kat uit de boom kijken
Een verhaal zonder waarheid bedenken: iets uit je duim zuigen
Al je zakgeld meteen opmaken: een gat in je hand hebben
This item has no instructions
Welke uitdrukking betekent: eerst afwachten?
een gat in je hand hebben
iets uit je duim zuigen
een vis aan de haak slaan
de kat uit de boom kijken
Een veelgemaakte fout is verwarring met 'een vis aan de haak slaan', maar dat betekent juist iets of iemand binnenhalen.
Kansen en geld
Een winkel die een nieuwe klant binnenhaalt, slaat een vis aan de haak. Iemand die zomaar een verhaal bedenkt, zuigt iets uit zijn duim. Wie al zijn zakgeld meteen uitgeeft, heeft een gat in zijn hand.
De context maakt elke invulling uniek. Let ook op de vaste woordgroepen.
Spreekwoorden over ervaring
de appel valt niet ver van de boom - kinderen lijken vaak op hun ouders
jong geleerd is oud gedaan - wat je vroeg leert, blijft vaak hangen
vele handen maken licht werk - samen gaat werk sneller en makkelijker
na regen komt zonneschijn - na een moeilijke tijd komt vaak iets beters
Maak het onderscheid duidelijk: dit zijn spreekwoorden met een algemene levensles, niet alleen uitdrukkingen voor één concrete situatie.
Spreekwoorden in situaties
Een kind lijkt sterk op een ouder: de appel valt niet ver van de boom
Wie vroeg goede gewoonten leert, toont: jong geleerd is oud gedaan
Een groep helpt samen opruimen: vele handen maken licht werk
Na pech komt weer hoop: na regen komt zonneschijn
This item has no instructions
Welk spreekwoord past bij samen opruimen?
na regen komt zonneschijn
vele handen maken licht werk
jong geleerd is oud gedaan
de appel valt niet ver van de boom
Hier testen we of leerlingen spreekwoorden als algemene levensles herkennen, niet als losse concrete uitdrukking.
Wat maakt een spreekwoord anders dan een uitdrukking?
Verwachte elementen: leerlingen leggen uit dat spreekwoorden algemener zijn en een levensles uitdrukken, bijvoorbeeld in tegenstelling tot één concrete situatie of handeling.
Nog twee vaste uitdrukkingen
de vakantie staat voor de deur - de vakantie is bijna begonnen
de kat uit de boom kijken - nog niet meteen handelen, maar eerst observeren
Beide uitdrukkingen herken je door de context
Letterlijk nemen geeft hier geen logische betekenis
Hoewel 'de kat uit de boom kijken' al eerder voorkwam, krijgt ze hier nog een extra anker omdat leerlingen deze vaak letterlijk interpreteren.
Welke uitdrukking betekent: iets is bijna begonnen?
de kat uit de boom kijken
de show stelen
de vakantie staat voor de deur
achter het net vissen
Deze check sluit aan bij de herhaling dat context nodig is om de figuurlijke betekenis te herkennen.
Wat helpt jou het meest om een uitdrukking te begrijpen?
de context
een afbeelding
een voorbeeldzin
de uitleg
This item has no instructions
Welke uitdrukking onthoud jij het best?
Vrije reflectie. Mogelijke elementen: een uitdrukking die is blijven hangen, verschil tussen letterlijk en figuurlijk, of een strategie zoals context gebruiken.
Wat vond je vandaag het moeilijkst?
Vrije reflectie over het leerproces. Laat leerlingen benoemen wat nog moeilijk blijft, bijvoorbeeld gelijkaardige uitdrukkingen uit elkaar houden.
Begrippenlijst
letterlijk - precies volgens de woorden zelf
figuurlijk - bedoeld in overdrachtelijke betekenis
tegen de lamp lopen - betrapt worden
de show stelen - alle aandacht krijgen
een vis aan de haak slaan - iemand of iets binnenhalen
zijn tanden laten zien - tonen dat je sterk of fel bent
in de wolken zijn - heel blij zijn
This item has no instructions
Begrippenlijst
de vakantie staat voor de deur - de vakantie is bijna begonnen
mijn geheugen laat mij in de steek - ik kan iets niet onthouden
met de deur in huis vallen - meteen zeggen waar het op staat
een tandje bijsteken - harder of sneller werken
iemand de bons geven - een relatie beëindigen of iemand afwijzen
iemand een hart onder de riem steken - iemand moed inspreken
iets uit je duim zuigen - iets verzinnen
This item has no instructions
Begrippenlijst
achter het net vissen - naast iets grijpen
een gat in je hand hebben - geld te snel uitgeven
in de put zitten - zich somber voelen
dat kan je op je buik schrijven - dat is zeker
de appel valt niet ver van de boom - kinderen lijken vaak op hun ouders
de kat uit de boom kijken - eerst afwachten
jong geleerd is oud gedaan - wat je vroeg leert, blijft hangen
This item has no instructions
Begrippenlijst
na regen komt zonneschijn - na een moeilijke tijd komt iets beters
vele handen maken licht werk - samen gaat werk makkelijker
zet je tanden op elkaar - hou vol en geef niet op
This item has no instructions
