Leestekens goed gebruiken

Leestekens goed gebruiken

1 / 28
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNederlandsMiddelbare schoolhavoLeerjaar 3

This lesson contains 28 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Items in this lesson

Leestekens goed gebruiken

Open de les met het idee dat leestekens helpen om betekenis en ritme duidelijk te maken. Deze les zoomt in op vier leestekens: komma, dubbele punt, aanhalingstekens en puntkomma.

Leerdoel

Ik kan komma's, dubbele punten, aanhalingstekens en puntkomma's op de juiste manier gebruiken.

This item has no instructions

Welke leestekens vind jij het lastigst?

Gebruik de antwoorden als startpunt. Verwachte woorden: komma, dubbele punt, aanhalingstekens, puntkomma, citaat, opsomming. Koppel kort terug dat de les precies over deze lastige gevallen gaat.

Komma

Een komma laat zien waar in een zin een rustmoment zit.


Let op drie veelvoorkomende plaatsen:

  • voor of na een aanspreking

  • tussen twee persoonsvormen

  • tussen een hoofdzin en een lange bijzin

Gebruik deze slide als opbouw naar de theorie. Benoem dat leerlingen vaak te weinig of juist te veel komma's plaatsen. Nog geen volledige regels uitleggen; dat gebeurt op de volgende slide.

Komma


  • Bij een aanspreking: Sorry, zouden jullie even stil kunnen zijn, jongens?

  • Tussen twee persoonsvormen: Als je nu al goed geleerd hebt, hoef je volgende week alleen nog alles te herhalen.

Wanneer gebruik je een komma?

  • Tussen hoofdzin en lange bijzin: De herfstvakantie begon precies op tijd, omdat iedereen na acht weken school al behoorlijk moe is.

  • De komma maakt de zin duidelijker en prettiger leesbaar.

  • Let op: de komma staat vóór het woord 'omdat'.

Leg kort uit wat een persoonsvorm is als opfrisser. Benadruk dat de komma niet zomaar op gevoel wordt gezet, maar vaak samenhangt met zinsdelen en leesbaarheid.

Wat is ook alweer het verschil tussen een hoofdzin en een bijzin?


In de hoofdzin staan het onderwerp en de persoonsvorm altijd naast elkaar. Er kunnen geen woorden tussen worden geplaatst. In een bijzin kan dit wel. Kijk maar eens naar de volgende zinnen:

Groen = hoofdzin

Rood = bijzin

  • Joris loopt altijd naar school, terwijl hij een elektrische fiets in de schuur heeft staan.

  • Omdat Joris slechts 5 minuten hoeft te lopen, heeft hij zijn fiets niet nodig.

  • Joris vindt lopen leuk en Joris houdt niet van fietsen.

This item has no instructions

Komma onthouden

Denk bij een komma aan even pauzeren.


Een komma helpt de lezer om:

  • de zin sneller te begrijpen

  • delen van de zin te scheiden

  • een aanspreking meteen te herkennen

Sluit het onderdeel af met de kern: een komma ondersteunt de structuur van de zin. Eventueel extra voorbeelden mondeling geven.

Waar gebruik je een komma?

A

Bij een aanspreking

B

Voor elke opsomming

C

Na elke hoofdzin

D

Voor een uitleg

De juiste keuze sluit aan bij de komma-slide: aanspreking, tussen persoonsvormen en tussen hoofdzin en lange bijzin. 'Voor een uitleg' past juist bij de dubbele punt.

Vul de juiste woorden in

Een komma laat een rustmoment in een zin zien. Je gebruikt een komma bij een aanspreking en soms tussen een hoofdzin en een lange bijzin. Zo wordt een zin duidelijker leesbaar.

rustmoment
aanspreking
bijzin
opsomming
citaat
uitleg
puntkomma

Alle drie de kernwoorden komen letterlijk uit het theorieblok over komma's.

Dubbele punt

Een dubbele punt kondigt iets aan.


Na de dubbele punt verwacht je dus nog iets, bijvoorbeeld:

  • een citaat

  • een gedachte

  • een opsomming

  • een uitleg of toelichting

Gebruik het woord 'aankondigen' steeds opnieuw, zodat leerlingen één duidelijke kapstok hebben voor de dubbele punt.

Dubbele punt

Veelgebruikte situaties

Nog twee situaties

  • Opsomming met aankondiging: Ze verkopen de volgende lekkernijen: brownies, muffins en worteltaart.

  • Uitleg: Iedereen heeft stroopwafels gekocht: ze zijn deze week in de aanbieding.

  • Citaat: De lerares zei: ‘Spelling leer je alleen door veel te oefenen.’

  • Gedachte: De klas dacht: ik hoop dat mevrouw Van Dongen niet de hele les dit soort voorbeeldzinnen gebruikt.

Benadruk dat je bij een gedachte geen aanhalingstekens gebruikt. Laat ook horen dat een gewone opsomming zonder aankondiging geen dubbele punt nodig heeft.

Dubbele punt onthouden

Gebruik een dubbele punt als de eerste zin of zinshelft zegt:


nu komt er iets belangrijks, namelijk ...

Deze onthoudzin helpt goed bij citaat, opsomming en toelichting. Koppel terug aan de vier gevallen van de vorige slide.

Wanneer gebruik je een dubbele punt?

A

Bij een rustmoment

B

Bij letterlijke woorden

C

Als iets wordt aangekondigd

D

Tussen losse zinnen

De kernzin van dit onderdeel is: een dubbele punt kondigt iets aan.

Vul de juiste woorden in

Een dubbele punt kondigt iets aan. Daarna kan een citaat volgen, maar ook een opsomming of een uitleg.

kondigt
citaat
opsomming
rustmoment
aanspreking
puntkomma
bijzin

Laat eventueel ook benoemen dat een gedachte na een dubbele punt geen aanhalingstekens krijgt.

Aanhalingstekens

Aanhalingstekens gebruik je als je woorden letterlijk weergeeft of extra nadruk geeft.


Ze komen vaak voor bij:

  • citaten

  • woorden die je als woord bedoelt

  • woorden die je spottend of opvallend gebruikt

Benoem dat aanhalingstekens meer doen dan alleen 'iemand praat'. Ze kunnen ook laten zien dat je een woord bijzonder gebruikt.

Aanhalingstekens

Bij citaten

Bij woorden zelf

  • Woord als woord: Het begrip ‘Triple T’ verslaat '67' misschien in populariteit.

  • Spottend of bijzonder: Zo 'fijn' dat de wekker weer ging deze ochtend.

  • Roos zei: ‘Wat ga jij morgen doen?’

  • ‘Ik ga morgen naar de film’, zei Tessa.

  • 'Leuk,' zei Roos, 'ik denk dat ik meega.'

Wijs op de plaats van komma, vraagteken en uitroepteken bij citaten. Je hoeft niet alle varianten uit het bronmateriaal op de slide te zetten; noem ze eventueel mondeling als extra voorbeelden.

Aanhalingstekens onthouden

Vraag jezelf af:


  • Zijn dit iemands letterlijke woorden?

  • Of bedoel ik het woord zelf?

  • Of gebruik ik het woord op een speciale manier?

Deze drie controlevragen geven leerlingen een praktisch besliskader bij schrijven.

Wanneer gebruik je aanhalingstekens?

A

Bij een lange bijzin

B

Bij letterlijke woorden

C

Bij elke uitleg

D

Bij twee hoofdzinnen

De juiste keuze verwijst naar citaten. De andere opties horen bij komma, dubbele punt of puntkomma.

Vul de juiste woorden in

Aanhalingstekens gebruik je bij citaten, maar ook als je een woord als woord bedoelt. Soms laat je er ook mee zien dat een woord spottend is gebruikt.

citaten
woord
spottend
uitleg
opsomming
bijzin
aanspreking

Deze invuloefening vat de drie toepassingen van aanhalingstekens samen.

Puntkomma

Een puntkomma zit tussen komma en punt in.


Je gebruikt hem:

  • tussen hoofdzinnen die sterk samenhangen

  • aan het einde van onderdelen in een lange opsomming onder elkaar

Leerlingen kennen dit leesteken vaak minder goed. Leg daarom vooral de functie uit: sterker verbonden dan twee losse zinnen, maar toch duidelijk gescheiden.

Puntkomma

  • Isaac nam een grote slok cola en liet daarna een boer; dat vond ik niet zo chic.

  • Beide delen zijn hoofdzinnen.

  • De inhoud hoort duidelijk bij elkaar.

In een lange opsomming

  • Onderdelen onder elkaar eindigen met een puntkomma.

  • Het laatste onderdeel eindigt met een punt.

  • Zo blijft een lange opsomming overzichtelijk.

Tussen hoofdzinnen

Noem eventueel mondeling het voorbeeld met meerdere leestekens uit de bron. Het belangrijkste is dat leerlingen het verschil tussen punt en puntkomma begrijpen.

Waarvoor gebruik je een puntkomma?

A

Voor een vraag

B

Voor een citaat

C

Tussen samenhangende hoofdzinnen

D

Na een aanspreking

Controleer of leerlingen het verschil zien tussen komma, punt en puntkomma.

Vul de juiste woorden in

Een puntkomma zit tussen komma en punt in. Je gebruikt hem tussen hoofdzinnen die sterk samenhangen. In een lange opsomming krijgt het laatste onderdeel een punt.

punt
hoofdzinnen
punt
vraagteken
bijzinnen
komma
aanhalingstekens

Twee keer hetzelfde antwoord is hier functioneel: beide keren gaat het om de relatie tussen punt en puntkomma.

Wat is één regel die jij nu beter begrijpt?

Bespreek kort welke regel of welk ezelsbruggetje leerlingen echt meenemen, bijvoorbeeld: komma = rustmoment, dubbele punt = aankondigen, aanhalingstekens = letterlijke woorden, puntkomma = samenhangende hoofdzinnen.

Welk leesteken vind jij nu nog het lastigst?

Laat leerlingen benoemen welk onderdeel nog onzeker voelt. Mogelijke thema's: komma tussen persoonsvormen, dubbele punt bij opsomming, plaats van leestekens bij citaten, verschil tussen punt en puntkomma.

Huiswerk voor donderdag:

Maak opdracht 1 t/m 4 op bladzijde 253.

Geef eventueel aan wanneer het huiswerk af moet zijn en of leerlingen hun boek of schrift nodig hebben.

Samenvatting

  • Komma: geeft een rustmoment aan.

  • Dubbele punt: kondigt iets aan.

  • Aanhalingstekens: geven letterlijke woorden of bijzonder gebruik aan.

  • Puntkomma: verbindt hoofdzinnen of sluit lange opsommingen af.

Gebruik deze slide als afronding van de centrale vraag: hoe gebruik je deze vier leestekens op de juiste manier? Laat zien dat elk leesteken een eigen functie heeft.

Nog een keer de toetsstof:

Spelling §6: komma, dubbele punt, aanhalingstekens, puntkomma (blz. 252)

Spelling §9: herhaling werkwoordspelling (alleen online)

Spelling §10: Engelse werkwoorden (blz. 254)

Spelling §11: Homofone werkwoorden (blz. 257)


leer de theorie

maak de oefeningen uit je boek

oefen online (op NN online)



This item has no instructions