Evolutie, Nietzsche, Freud

• Filosofie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5

De mens in verhouding tot andere levensvormen:
Darwin en de evolutietheorie vanuit filosofisch perspectief

Deze week

De centrale kwestie: Maakt de evolutietheorie de mens tot 'gewoon een dier'?

Leerdoelen:

 Je bent in staat te beargumenteren hoe Darwins evolutietheorie het filosofisch denken over de mens als levensvorm (het mensbeeld) en zijn verhouding tot andere levensvormen beïnvloedt

Evolutietheorie:
waar gaat dat over?

Welke van deze woorden horen volgens jullie écht bij de evolutietheorie, en welke zijn misschien misleidend?

De mens stamt af van de apen

Ja

Nee

Weet niet..

Survival of the fittest betekent: de beste soorten overleven

Ja

Nee

Individuen evolueren tijdens hun leven

Ja

Nee

Volgens Darwin heeft de evolutie als doel om steeds betere soorten te maken

Ja

Nee

Wat is evolutie?

De kern = verandering van erfelijke eigenschappen binnen populaties over generaties.

Variatie → erfelijkheid → voortplanting → natuurlijke selectie → verandering van populaties

Evolutie in 3 stappen

1. Variatie

Binnen een populatie verschillen individuen van elkaar.

2. Erfelijkheid + voortplanting

Sommige eigenschappen worden doorgegeven aan nakomelingen.

3. Natuurlijke selectie

Eigenschappen die in bepaalde omstandigheden voordelig zijn, kunnen ervoor zorgen dat organismen zich vaker voortplanten.

→ Over generaties verandert daardoor een populatie.

Stel: in een populatie konijnen zijn sommige konijnen door een erfelijke eigenschap iets beter gecamoufleerd tegen een bepaalde achtergrond. Wat gebeurt er over veel generaties?

Laat leerlingen kort overleggen.

Belangrijk: benadruk hierbij:

Een individueel konijn verandert niet omdat het “probeert” zich aan te passen. De populatie verandert doordat bepaalde erfelijke varianten zich vaker voortplanten.

Uitleg

• Evolutie gaat over soorten, niet over individuen -> organismen zelf veranderen volgens Darwin niet in hun leven
  
• Fittest = best aangepast
• Er is niet zoiets als objectief ‘de beste’ diersoort. Een evolutionair succesvolle soort is een soort die het goed aangepast is aan de omgeving en vruchtbare nakomelingen produceert.
  
• Er bestaat geen doel, evolutie is de naam van een proces

Voorbeeld ijsbeer, bruine beer bv

0

Terug naar de stellingen

1. De mens stamt af van de apen
2. Survival of the fittest betekent: de beste soorten overleven
3. Individuen evolueren tijdens hun leven
4. Volgens Darwin heeft de evolutie als doel om steeds betere soorten te maken

Uitleg

Fundamenteel verschil: twee zaken zijn in essentie verschillend, het zijn echt verschillende soorten dingen.
Een driehoek en een cirkel zijn fundamenteel verschillend! Het zijn andere soorten dingen.

Gradueel verschil: twee zaken verschillen trapsgewijs, of in termen van meer of minder van hetzelfde of iets vergelijkbaars.

Een kleine en grote cirkel zijn gradueel verschillend: een grote cirkel is anders maar enkel in termen van meer.

Als de mens door evolutie is ontstaan.. wat betekent dat voor ons mensbeeld?

De mens als dier?

• De mens is onderdeel van de biologie/het leven op aarde
• Er is geen absolute biologische scheidslijn mens - dier
• De filosofische vraag die daaruit volgt: is de mens 'gewoon een dier'?
• Evolutietheorie: hoe is het leven veranderd?
• Biologisme: de mens kan uiteindelijk uit enkel biologische processen verklaard worden

Wat moet het biologisme verklaren?

• 🧠 menselijke geest
• 💭 denken en redeneren
• 👁 zelfbewustzijn
• 🗣 taal
• 🎭 cultuur
• ❤️ gedrag/moraal
• ...

Als je alles over de biologie van de mens weet, begrijp je dan ook de mens?

Ja

Nee

Invloed van evolutionair denken

• Maar als mens en dier evolutionair verwant zijn, kunnen we menselijk gedrag dan ook op dezelfde manier onderzoeken als dierlijk gedrag?
• Dat is wat met name in de psychologie veel gebeurt/is gebeurd.
• De volgende keer kijken we naar het behaviourisme. 

Deze week

De centrale kwestie: Maakt de evolutietheorie de mens tot 'gewoon een dier'?

Leerdoelen:

 Je bent in staat te beargumenteren hoe Darwins evolutietheorie het filosofisch denken over de mens als levensvorm (het mensbeeld) en zijn verhouding tot andere levensvormen beïnvloedt

Exitvraag: Stel dat biologisme gelijk heeft. Leg uit wat er dan overblijft van het idee dat de mens uniek is?

Schrijf de antwoorden op deze vragen in je schrift:

• Leg de betekenis uit van de begrippen evolutie en natuurlijke selectie.
  
• Wat betekent survival of the fittest?
  
• Geloof jij in evolutie? Beargumenteer en leg uit of je dit een zinnige vraag vindt.
  
• Beschrijf de mensvisie van een evolutionair denker.

Friedrich Nietzsche

• Sluit aan bij de evolutieleer van Darwin
  
• Goed is: de mens die de eigen waarden schept, de Übermensch
  
• De mens is een onbepaald (nicht festgesteltes) dier, een Mangelwesen, een kuddedier
  

Friedrich Nietzsche

"God is dood"

"Wat mij niet doodt, maakt mij sterker"

"Het denken van de mens is het zwakste en meest feilbare orgaan dat de natuur hem heeft meegegeven."

Volgens veel filosofen en wetenschappers maakt het denkvermogen ons superieur t.o.v. andere soorten. Maar het denkvermogen kan ook als een last worden ervaren. Leg dit uit aan de hand van een voorbeeld.

Nietzsche

• De mens is een onbepaald dier: i.t.t. andere soorten komen wij onaf ter wereld en gebruiken het denken, techniek en cultuur om dat te compenseren
  
• De mens is een Mangelwesen: we zijn een dier met een gebrek, een ziek dier, we lijden aan twijfel en onzekerheid
  
• De mens is een kuddedier: we zijn bang zelf keuzes te maken, we vluchten we in de groep (religie houdt ons klein)
  

Hoe zou Nietzsche reageren op Aristoteles' idee dat de mens een zoon logon echon (een dier met rede) is?

Aristoteles en Nietzsche: Schrijf de antwoorden op de volgende vragen in je schrift

• De mens is een zoon logon echo volgens Aristoteles. Leg dit uit aan de hand van de drie delen van de ziel die hij onderscheidt
  
• Hoe zou Nietzsche reageren op Aristoteles' idee dat de mens een dier met rede is?
  
•  Beargumenteer of jij onze rede/ons denkvermogen ons superieur maakt aan andere dieren. Verwijs in je antwoord naar Aristoteles en Nietzsche

Freud

• Heeft een heel eigen visie op de menselijke geest..
  
• Past totaal niet bij behaviourisme, functionalisme, maar ook niet bij traditionele ideeën
• Freud wordt ook wel de 'derde copernicaanse wending' genoemd..
  

De aarde is het middelpunt van het heelal

Eens

Oneens

Copernicaanse wending

1. Egocentrisme -> heliocentrische: onze aarde is niet het middelpunt
   
2. Evolutieleer van Darwin: onze soort is niet het middelpunt
   
3. Psychoanalyse van Freud: in onszelf zijn wij niet het middelpunt; wij zijn niet rationeler dan dieren

Denk jij dat je jezelf volledig kent?

Ja

Nee

Denk je dat jouw kindertijd heeft beïnvloed wie je vandaag de dag bent?

Ja

Nee

Waarom denk je dat mensen soms irrationeel of anders reageren dan ze zelf zouden willen?

Mens volgens Freud

Veel van onze drijfveren kennen we niet. Deze zijn onbewuste.

De geest bestaat uit drie delen:

Ich/ego – (bewuste) persoonlijkheid

Es/id – onze dierlijke driften

Über-Ich/superego – geweten door opvoeding

De mens wordt grotendeels gedreven door het Es (het onbewuste). 

Freud

Stel je voor dat iemand als kind altijd werd bekritiseerd door zijn ouders, wat leidde tot een diep gevoel van onzekerheid. Later in zijn volwassen leven merkt deze persoon dat hij steeds extreem perfectionistisch is, en angstig wordt als hij niet alles perfect doet. Hoe zou Freud dit perfectionistische gedrag verklaren vanuit zijn theorie over het id, ego, superego en het onbewuste?

Discussie

Er zijn mensen die zeggen dat de bescherming van zwakkere mensen in onze samenleving, bijvoorbeeld door sociale voorzieningen zoals uitkeringen, tegennatuurlijk en daarom verkeerd is.

Hoe zou een evolutiebioloog dit uitleggen?

En Nietzsche?

Wat vind je hiervan? En waarom?