WATER · WATERMANAGEMENT
Watermanagement Midden-Oosten
Examenstof aardrijkskunde vmbo
WATER · WATERMANAGEMENT
Watermanagement Midden-Oosten
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/V/3, eindterm 24.1 tot en met 24.4 (alleen GL/TL). Image credit: شرف الدين / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
WATER · WATERMANAGEMENT
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen waar grote dammen in het Midden-Oosten liggen, wie er baat bij heeft, welke conflicten ontstaan en wat verschillende keuzes voor watergebruik betekenen.
This item has no instructions
Wat gebeurt er als je een dam in een rivier bouwt?
Verwachte woorden: stroom, meer, elektriciteit, overstroming, vissen, water vasthouden, ruzie, buurland. Groepeer ze in voordelen en nadelen. Noem ook wie het voordeel of nadeel heeft: dat zijn de belangengroepen in dit blok. Deze les hoort bij de casus Watermanagement (AK/V/3) en is alleen examenstof voor GL/TL. De les bouwt voort op Water in het Midden-Oosten (K/6).
Satellietbeeld van de Nijl bij Caïro (Egypte): groen land langs de rivier, woestijn eromheen
WATER · WATERMANAGEMENT
Een waterbouwkundig project
Een waterbouwkundig project is een groot werk om water te sturen, zoals een dam, een stuwmeer of een kanaal.
Een stuwdam houdt het water van een rivier tegen. Zo ontstaat een stuwmeer.
Met dat water maak je stroom, besproei je akkers en bewaar je water voor droge jaren.
In het droge Midden-Oosten zijn zulke projecten belangrijk: er valt weinig regen.
Syllabus 24.1. Begrippen: waterbouwkundig project en stuwdam. Waarom ligt een dam waar hij ligt? Er moet genoeg water in de rivier zijn (vaak uit bergen bovenstrooms) en er moet vraag naar water of stroom zijn. Laat het kaartbeeld van de syllabus (Aswandam en Atatürkdam) in de atlas aanwijzen. Veelgemaakte fout: denken dat een dam alleen voor elektriciteit dient. Image credit: ESA, Copernicus Sentinel-2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 IGO
De Aswandam in de Nijl bij Aswan (Egypte), met de elektriciteitscentrale
WATER · WATERMANAGEMENT
De Aswandam in de Nijl
De Aswandam ligt in het zuiden van Egypte. Hij is in 1970 klaar. Het stuwmeer heet het Nassermeer.
Egypte heeft bijna geen regen. Het land leeft van het water van de Nijl uit het zuiden.
De dam houdt water vast voor droge jaren en wekt elektriciteit op.
Hij ligt in het smalle deel van de Nijl, vóór de grote akkers en steden van Egypte.
Syllabus 24.1. Bron: Wikipedia, Aswan Dam: gebouwd 1960 tot 1970, voltooid in 1970. Verklaring van de ligging: de Nijl krijgt zijn water uit Ethiopië en Oost-Afrika, daarna komt er geen water meer bij. Wie de rivier hier vastzet, kan het water voor heel Egypte regelen. Veelgemaakte fout: denken dat de dam in de delta bij de zee ligt. Image credit: شرف الدين / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
De Atatürkdam in de Eufraat (Turkije)
WATER · WATERMANAGEMENT
De Atatürkdam in de Eufraat
De Atatürkdam ligt in het zuidoosten van Turkije, in de Eufraat.
Hij hoort bij een groot plan van Turkije met meer dammen: het GAP-project.
Het water wekt stroom op en besproeit akkers in het droge zuidoosten van Turkije.
De Eufraat stroomt daarna door Syrië en Irak. Die landen liggen benedenstrooms.
Syllabus 24.1. Bron: Wikipedia, Atatürk Dam: in de Eufraat, onderdeel van het Zuidoost-Anatolië-project (GAP), waterkracht en irrigatie. De ligging is te verklaren: de Eufraat ontspringt in de bergen van Turkije, waar veel regen en smeltwater valt. Wie bovenstrooms zit, bepaalt hoeveel water er verder stroomt. Veelgemaakte fout: Turkije als benedenstrooms land zien. Image credit: Alen Ištoković / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
Waarom ligt de Atatürkdam in Turkije en niet in Irak?
In Irak is geen woestijn en dus geen dam nodig
De Eufraat begint in Irak, net als de Tigris
De Eufraat ontspringt in de bergen van Turkije
Alleen Turkije mag dammen in de Eufraat bouwen
Goed: Turkije ligt bovenstrooms, waar het water de rivier in komt. Verwachte fout: denken dat de rivier in Irak begint, omdat Irak aan zee ligt.
Vul in
Een stuwdam houdt het water van een rivier tegen. Daardoor ontstaat een stuwmeer. De Aswandam ligt in de Nijl.
Antwoord: stuwdam, stuwmeer, Nijl. Verwachte fout: Eufraat invullen, omdat die bij de Atatürkdam hoort.
WATER · WATERMANAGEMENT
Belangengroepen en dimensies
Belangengroepen zijn groepen met eigen belangen: boeren, inwoners van steden, energiebedrijven, natuur en landen.
Een dam heeft voordelen en nadelen. Niet iedereen heeft hetzelfde voordeel.
Je bekijkt dat vanuit dimensies: natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel en politiek.
Bijvoorbeeld: stroom en meer oogst is sociaal-economisch. Minder vis en minder slib is natuurlijk.
Syllabus 24.2. Begrippen: belangengroepen en dimensies (natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel, politiek). Voorbeeld cultureel: dorpen en oude plaatsen verdwijnen onder een stuwmeer. Voorbeeld politiek: een land krijgt macht over het water van een ander land. Vraag leerlingen steeds bij een voordeel of nadeel: voor wie, en in welke dimensie? Veelgemaakte fout: de dimensie en de belangengroep door elkaar halen.
De groene Nijlvallei en Nijldelta in Egypte, omgeven door woestijn (satellietbeeld)
WATER · WATERMANAGEMENT
Aswandam: winnaars en verliezers
Voordelen: geen overstromingen meer en genoeg water in droge jaren. De dam wekt stroom op.
Boeren kunnen het hele jaar water krijgen en soms meer oogsten per jaar.
Nadeel: het slib blijft achter in het Nassermeer. Boeren hebben nu kunstmest nodig.
Nadeel: veel Nubiërs moesten verhuizen. De kust van de delta spoelt weg.
Syllabus 24.2. Bron: Wikipedia, Aswan Dam. De dam beschermde Egypte in de droge periodes 1972-1973 en 1983-1987. Aan het begin leverde hij ongeveer de helft van de Egyptische elektriciteit. Nadelen: het Nijlslib, dat vroeger als natuurlijke mest over het land kwam, blijft in het stuwmeer; daardoor is kunstmest nodig en erodeert de kust bij de delta. Het grondwater blijft hoog, daardoor komt er zout in de bodem (verzilting). Er werden 100.000 tot 120.000 mensen verplaatst naar Soedan en Egypte. Dimensies: natuurlijk (slib, kust), sociaal-economisch (oogst, stroom), cultureel (Nubische dorpen). Veelgemaakte fout: de dam alleen als voordeel zien. Image credit: NASA/NOAA / Wikimedia Commons, publiek domein
De Atatürkdam in de Eufraat (Turkije)
WATER · WATERMANAGEMENT
Atatürkdam: wie heeft er baat bij?
Turkije wekt stroom op en kan akkers in het zuidoosten besproeien. Dat is goed voor de boeren daar.
Syrië en Irak krijgen minder water of krijgen het later. Hun boeren en steden zijn afhankelijk.
Rond het stuwmeer verdwijnt land. Mensen die daar wonen moeten soms weg.
Voor Turkije is het ook politiek: wie bovenstrooms zit, heeft invloed.
Syllabus 24.2. Bron: Wikipedia, Atatürk Dam: 2.400 MW opgesteld vermogen en irrigatie van akkers in Zuidoost-Anatolië; ook rond het meer liggen dorpen. In 1990 hield Turkije de Eufraat een maand lang tegen om het stuwmeer te vullen; Syrië en Irak protesteerden. Turkije heeft later toegezegd een minimale hoeveelheid water naar Syrië te laten stromen (500 kubieke meter per seconde, zonder formeel verdrag). Houd de dimensies erbij: sociaal-economisch (stroom, oogst), politiek (macht over water), natuurlijk (minder water benedenstrooms). Veelgemaakte fout: denken dat Turkije het benedenstroomse water nooit mag beïnvloeden. Image credit: Alen Ištoković / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
Wat is een voordeel van de Aswandam voor Egyptische boeren?
Meer natuurlijke mest door het Nijlslib
Meer overstromingen die de akkers vruchtbaar maken
Het hele jaar water, ook in droge jaren
Geen kunstmest meer nodig voor de akkers
Goed: water het hele jaar. De andere opties zijn juist nadelen: het slib blijft achter, overstromingen zijn voorbij en kunstmest is nu nodig. Verwachte fout: overstromingen als voordeel kiezen, omdat leerlingen die van vroeger kennen.
Noem een nadeel van de Aswandam en de dimensie erbij.
Goed: slib blijft achter, kunstmest nodig, kust spoelt weg (natuurlijk en sociaal-economisch); Nubiërs moesten verhuizen (sociaal-economisch of cultureel). Verwachte fout: wel een nadeel noemen maar de dimensie vergeten.
De Atatürkdam in de Eufraat (Turkije)
WATER · WATERMANAGEMENT
Conflict om de Eufraat
Een internationaal conflict is een ruzie tussen landen. Hier gaat het om water.
In 1990 hield Turkije de Eufraat een maand tegen om het stuwmeer te vullen.
Syrië en Irak protesteerden: ze kregen veel minder water. Hun boeren hadden daar last van.
Mogelijke gevolgen: spanningen, onderhandelingen of afspraken over water, soms dreiging.
Syllabus 24.3. Bron: Wikipedia, Atatürk Dam: de Eufraat werd in januari 1990 een maand volledig tegengehouden; Syrië en Irak protesteerden. Verklaring: de landen delen één rivier, maar bovenstrooms heeft het meeste macht. Mogelijke gevolgen: slechtere relaties, bevolking benedenstrooms raakt in problemen, onderhandelingen, afspraken over de hoeveelheid water. Veelgemaakte fout: denken dat landen alleen om olie strijden. Image credit: Alen Ištoković / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
WATER · WATERMANAGEMENT
Conflict om de Nijl
Ethiopië bouwde een nieuwe dam in de Blauwe Nijl, de Renaissancedam. In 2025 is hij geopend.
Ethiopië wil stroom. Egypte is voor ongeveer 90 procent van zijn water afhankelijk van de Nijl.
Egypte is bang voor minder water in droge jaren. Soedan zit ertussen.
Onderhandelingen lopen vast. Dat geeft spanning tussen de landen.
Syllabus 24.3. Bron: Wikipedia, Grand Ethiopian Renaissance Dam: gebouwd in de Blauwe Nijl, bouw gestart in 2011, geopend in september 2025, doel: elektriciteit voor Ethiopië en export. Egypte haalt ongeveer 90 procent van zijn water uit de Nijl. Meningsverschil over de vultijd van het stuwmeer. Ethiopië zegt dat benedenstrooms geen water verloren gaat. Dit voorbeeld hoort niet bij het kaartbeeld, maar laat het patroon van 24.3 zien. Veelgemaakte fout: denken dat Egypte bovenstrooms ligt.
Druppelirrigatie op een boerderij in Rishpon (Israël)
WATER · WATERMANAGEMENT
Scenario's van watergebruik
Een scenario is een mogelijke toekomst: wat gebeurt er als we kiezen voor optie A of B?
Scenario meer irrigatie: meer akkers en meer oogst, maar het water en het grondwater raken op.
Scenario zuiniger water gebruiken: druppelirrigatie, minder verspilling. Dat kost eerst geld.
Scenario afspraken tussen landen: een eerlijker verdeling, maar landen moeten macht delen.
Syllabus 24.4. Begrip: scenario. Laat per scenario de belangengroepen noemen: boeren, steden, energiebedrijven, natuur en de landen boven- en benedenstrooms. Weeg voor- en nadelen af vanuit de dimensies. Meer irrigatie: sociaal-economisch voordeel op korte termijn, natuurlijk nadeel op lange termijn. Zuiniger: duurder in het begin, maar beter vol te houden. Afspraken: politiek lastig, maar voorkomt conflict. Veelgemaakte fout: er is niet één goed scenario; de afweging hangt af van de belangengroep. Image credit: Juandev / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zet op volgorde: zo ontstaat een conflict om water
Juiste volgorde zoals getoond. Verwachte fout: protest te vroeg zetten, voordat het water minder wordt.
Wat is een scenario van watergebruik?
Een mogelijke keuze en wat die later oplevert
Een dam die al jaren in gebruik is
Een ruzie tussen twee buurlanden
Een kaart met rivieren en stuwmeren
Goed: een mogelijke toekomst of keuze met de gevolgen. Verwachte fout: conflict kiezen, omdat het woord dreigend klinkt.
Wat vond je het lastigst van deze les?
Verklaren waar een dam ligt
Voor- en nadelen per belangengroep
De dimensies herkennen
Scenario's van watergebruik afwegen
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: herhaal eerst het onderdeel met de meeste stemmen.
Wie wint en wie verliest bij een grote dam? Leg uit met een voorbeeld.
Reflectievraag. Goed: noemt een belangengroep met voordeel en een met nadeel, bijvoorbeeld boeren benedenstrooms. Let op antwoorden waarin leerlingen alleen 'het land' noemen zonder groep.
WATER · WATERMANAGEMENT
Begrippen (1/2)
waterbouwkundig project: Groot werk om water te sturen, zoals een dam of kanaal
stuwdam: Dam die het water van een rivier tegenhoudt
stuwmeer: Meer dat achter een stuwdam ontstaat
bovenstrooms: Het deel van de rivier dichter bij de bron
benedenstrooms: Het deel van de rivier dichter bij de zee
This item has no instructions
WATER · WATERMANAGEMENT
Begrippen (2/2)
belangengroepen: Groepen met eigen belangen, zoals boeren of inwoners
dimensies: Invalshoeken: natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel, politiek
internationaal conflict: Ruzie tussen landen, hier om water
scenario: Een mogelijke toekomst als je een bepaalde keuze maakt
This item has no instructions