Aan elkaar of los
Aan elkaar of los
This item has no instructions
Lesdoel
Ik kan uitleggen wanneer je woorden in het Nederlands aan elkaar schrijft en wanneer je ze los schrijft.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat is een samenstelling?
Een samenstelling is een nieuw woord dat gemaakt is van twee of meer woorden.
Voorbeelden:
tennis + racket = tennisracket
vakantie + huisje = vakantiehuisje
terrein + wagen = terreinwagen
Benadruk dat het gaat om één nieuw begrip. Het is niet zomaar een losse combinatie van woorden, maar één woord met één betekenis.
Eén klemtoon: aan elkaar
Samenstellingen schrijf je in het Nederlands aan elkaar.
Je hoort meestal één hoofdklemtoon:
vakantiehuisje
terreinwagen
tennisracket
Spreek de voorbeelden hardop uit. Laat horen dat de nadruk vooral op één deel van het hele woord valt.
Twee klemtonen: los schrijven
Hoor je twee klemtonen? Dan schrijf je de woorden meestal niet aan elkaar.
Voorbeelden:
sfeervol huisje
supermooie wagen
Dit zijn geen samenstellingen, maar een woordgroep.
Leg uit dat hier een bijvoeglijk naamwoord iets zegt over een zelfstandig naamwoord. Daarom blijven de woorden los.
Vergelijk het verschil
vakantiehuisje = één soort huisje
sfeervol huisje = een huisje dat sfeervol is
terreinwagen = één soort wagen
supermooie wagen = een wagen die supermooi is
Laat zien dat samenstellingen vaak een vaste naam geven, terwijl losse woorden meer een beschrijving vormen.
Welke schrijfwijze past bij één klemtoon?
sfeervol huisje
supermooie wagen
vakantiehuisje
mooie stoel
Toetst het verschil tussen samenstelling en woordgroep. De foutopties zijn losse woordgroepen met twee klemtonen.
Aan elkaar of los
Een samenstelling is een nieuw woord van twee of meer woorden. Zo schrijf je tennisracket aan elkaar. Maar bij sfeervol huisje hoor je twee klemtonen, dus schrijf je de woorden los.
Alle drie de ingevulde delen komen letterlijk uit het eerste blok: begrip, voorbeeld van aan elkaar en voorbeeld van los schrijven.
Twee of meer woorden samen
Deze schrijf je aan elkaar:
tuinstoel
verrekijker
halsslagader
Dit zijn samenstellingen van twee of meer woorden.
Noem eventueel kort de delen: tuin + stoel, ver + kijker, hals + slag + ader.
Er-, hier-, daar-, waar-
Woorden met er, hier, daar of waar plus een voorzetsel schrijf je aan elkaar.
Voorbeelden:
hiervoor
ertussendoor
daaronder
Gebruik steeds dezelfde formulering: voornaamwoordelijk bijwoord hoeft hier niet genoemd te worden; focus op de schrijfregel.
Getallen aan elkaar
Getallen met honderd en duizend schrijf je aan elkaar.
Voorbeelden:
zevenhonderd
dertienduizend
Houd het bij de voorbeelden uit het lesdoel. Als leerlingen vragen naar grotere getallen, kun je zeggen dat dezelfde regel vaak doorloopt.
Welk woord schrijf je aan elkaar?
daar onder
zeven honderd
hiervoor
waar tussen
Toetst de regel over er-, hier-, daar-, waar- plus voorzetsel. De andere opties lijken erop, maar zijn expres los geschreven.
Vaste regels
Woorden met hier of daar plus een voorzetsel schrijf je vaak aan elkaar, zoals hiervoor. Ook getallen met honderd en duizend schrijf je aan elkaar, zoals zevenhonderd en dertienduizend.
Controleer of leerlingen de twee regels uit dit blok herkennen: voornaamwoordelijk deel + voorzetsel, en getallen met honderd/duizend.
Samengestelde werkwoorden
Veel samengestelde werkwoorden schrijf je aan elkaar.
Voorbeelden:
opbellen
tegenkomen
koffiedrinken
meewerken
pianospelen
Zeg erbij dat het om het hele werkwoord gaat. Vervoegingen kunnen later andere spelling laten zien, maar hier gaat het om de basisvorm.
Bijvoeglijke naamwoorden
Veel samengestelde bijvoeglijke naamwoorden schrijf je aan elkaar, vooral met een deelwoord als tweede deel.
Voorbeelden:
afleidend
dichtbegroeid
roodgloeiend
Een deelwoord hoeft niet uitgebreid uitgelegd te worden op A2/B1-niveau. Het belangrijkste is dat leerlingen deze woordsoort herkennen als vaste schrijfwijze.
Bij twijfel
Twijfel je of een woord aan elkaar moet?
Kijk dan in een woordenboek.
Dat is slim bij woorden die je niet vaak schrijft of waarbij je de klemtoon lastig hoort.
Benadruk dat spelling soms niet alleen op gevoel kan. Een woordenboek controleren is een normale en goede strategie.
Welk woord is een samengesteld werkwoord?
roodgloeiend
opbellen
woordenboek
sfeervol
Laat leerlingen uitleggen waarom de andere opties andere woordsoorten zijn.
Wat doe je bij twijfel over aan elkaar of los?
Bespreek dat een goed antwoord noemt: bij twijfel controleer je de spelling in een woordenboek, vooral als je de klemtoon niet goed hoort of het woord niet vaak schrijft.
Laatste check
Veel samengestelde werkwoorden schrijf je aan elkaar, zoals opbellen en meewerken. Ook sommige samengestelde bijvoeglijke naamwoorden schrijf je aan elkaar, zoals dichtbegroeid. Bij twijfel kijk je in een woordenboek.
Dit blok herhaalt de laatste regels en de strategie bij twijfel.
Wat is één ding dat je vandaag hebt geleerd?
Vrije reflectie. Mogelijke antwoorden: samenstellingen schrijf je aan elkaar, twee klemtonen vaak los, of een persoonlijke leeropbrengst.
Wat vind je nog lastig aan aan elkaar of los?
Vrije reflectie. Gebruik de antwoorden om te zien of klemtoon, woordsoorten of uitzonderingen nog extra uitleg nodig hebben.
Begrippen
samenstelling - een nieuw woord dat uit twee of meer woorden is gemaakt
klemtoon - de nadruk die je bij het uitspreken op een deel van een woord legt
woordgroep - twee of meer losse woorden die samen horen, maar geen nieuw woord vormen
voorzetsel - een woord zoals in, op, onder, voor of tussen
werkwoord - een woord dat een handeling, gebeurtenis of toestand uitdrukt
bijvoeglijk naamwoord - een woord dat iets zegt over een zelfstandig naamwoord
woordenboek - een boek of website waarin je spelling en betekenis kunt opzoeken
This item has no instructions
This item has no instructions
Gebruik de opbrengst als voorkennis: laat leerlingen voorbeelden noemen en vraag kort waarom zij denken dat een woord aan elkaar moet.