Ontwikkeling van de volwassene en oudere
Leerstof 5 Basiszorg en ondersteuning
Leerstofmodule
1
Ontwikkeling van de volwassene en oudere
Leerstof 5 Basiszorg en ondersteuning
Leerstofmodule
1
Overzicht: ontwikkeling stopt niet na de jeugd
De mens blijft veranderen, ook in de volwassenheid en ouderdom
5 Basiszorg en Ondersteuning
4
fysieke top, zelfstandigheid, werk, relaties
Volwassene
geleidelijke achteruitgang, maar ook ervaring en zingeving
Oudere
verlies, eenzaamheid, rouw, levensvragen, palliatieve zorg
Kwetsbare oudere
Let op: dit is geen vaste volgorde voor iedereen. Leeftijd zegt niet alles. Kijk altijd naar de persoon.
DEEL 1
De volwassene
Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.
5 Basiszorg en Ondersteuning
5
Volwassenheid: algemeen beeld
Tijdens volwassenheid blijft de mens zich fysiek, mentaal en emotioneel ontwikkelen
Deel 1 · Volwassene
6
Het lichaam is volgroeid en volledig geslachtsrijp. Organen en systemen functioneren doorgaans optimaal.
Lichamelijk
De hersenen zijn rond 25 jaar volledig ontwikkeld. Volwassenen kunnen zelfstandig keuzes maken en verantwoordelijkheid dragen.
Cognitief
Relaties, werk, gezin, maatschappelijke rol en levenskeuzes krijgen veel aandacht.
Sociaal-emotioneel
Klasvraag: “Welke verantwoordelijkheden horen volgens jullie bij volwassen zijn?”
Lichamelijke ontwikkeling bij volwassenen
Vroege volwassenheid = vaak hoogste fysieke kracht en uithoudingsvermogen
Deel 1 · Volwassene
7
• Jongvolwassenen zijn lichamelijk volledig ontwikkeld en kunnen zich voortplanten.
• Vitaliteit is meestal het hoogst in de vroege volwassenheid.
• Sporters behalen vaak hun topprestaties tussen ongeveer 20 en 30 jaar.
• Vanaf ongeveer 50 jaar nemen bepaalde lichamelijke functies geleidelijk af.
• Veroudering verloopt langzaam en verschilt sterk per persoon.
https://youtu.be/5Xtt8_-_loI?si=S5FZgcxAowof0RSF
Een 28-jarige kan na het werk nog intensief sporten. Een 55-jarige kan dit ook nog, maar merkt soms sneller vermoeidheid of langere hersteltijd.
Voorbeeld in de les
Kijk niet enkel naar leeftijd, maar naar functioneren: wat kan iemand nog zelfstandig en waar is ondersteuning nodig?
Zorglink
Hormonale veranderingen
Belangrijk om termen correct te gebruiken
Deel 1 · Volwassene
8
Overgangsperiode vóór de menopauze. Er is minder oestrogeen en progesteron. Dit kan zorgen voor opvliegers en stemmingswisselingen.
Perimenopauze
Het moment waarop de menstruatie definitief stopt. Dit markeert het einde van de vruchtbare periode.
https://youtu.be/9zu42ft-5T8?si=cOl8tz1SjziKtxjE
Menopauze
Bij mannen kan testosteron dalen. Dit kan invloed hebben op spiermassa, energieniveau en seksuele functies.
Andropauze / penopauze
Motorische en sensorische ontwikkeling bij volwassenen
Wat verandert er in kracht, beweging en zintuigen?
Deel 1 · Volwassene
9
In de vroege volwassenheid zijn kracht, snelheid en coördinatie vaak op hun best. Later kunnen spiermassa afnemen en gewrichten stijver worden.
Motorisch
Zintuigen functioneren meestal optimaal bij jongvolwassenen. Rond 50 jaar kunnen zicht, gehoor, geur en smaak verminderen.
Sensorisch
Een volwassene heeft plots een leesbril nodig of merkt dat gesprekken in een drukke ruimte moeilijker te volgen zijn.
Concreet voorbeeld
Hoe kan minder goed horen invloed hebben op contact met anderen?
Klasvraag
Cognitieve ontwikkeling bij volwassenen
Zelfstandig functioneren en levenslang leren
Deel 1 · Volwassene
10
• De hersenen ontwikkelen zich tot ongeveer het 25e levensjaar.
• Daarna zijn cognitieve functies volledig ontwikkeld.
• Volwassenen kunnen zelfstandig functioneren: werken, geld beheren, relaties aangaan.
• Nieuwe dingen leren blijft mogelijk gedurende het hele leven.
• Levenslang leren ondersteunt zelfredzaamheid en persoonlijke groei.
https://youtu.be/cMim0uU1yzA?si=cfKDVlX_NI3WEmfI
Een volwassene leert een nieuw computerprogramma op het werk. Dat vraagt inspanning, maar het blijft mogelijk.
Voorbeeld
Stimuleer zelfredzaamheid: neem niet alles over, maar ondersteun waar nodig.
Zorglink
Taal- en persoonlijkheidsontwikkeling bij volwassenen
Meer woordenschat, meer mening, meer levensvisie
Deel 1 · Volwassene
11
Volwassenen gebruiken taal om feiten, kennis en complexe informatie over te brengen. De woordenschat blijft groeien door ervaringen en opleiding.
Taalontwikkeling
Volwassenen vormen meningen over de wereld en ontwikkelen een kritische blik op maatschappelijke, politieke en levensbeschouwelijke thema’s.
Persoonlijkheidsontwikkeling
Belangrijk voor zorg: respecteer iemands waarden en normen, ook als die verschillen van die van jou.
Sociale ontwikkeling bij volwassenen
Relaties, werk en verantwoordelijkheid
Deel 1 · Volwassene
12
• Volwassenen bouwen relaties op en onderhouden die.
• Ze functioneren in een werkomgeving en bouwen vaak aan een loopbaan.
• Privéleven, werk en gezin moeten vaak gecombineerd worden.
• Sommige volwassenen behoren tot de sandwichgeneratie: zij zorgen voor kinderen én oudere ouders.
• Die combinatie kan extra druk en stress geven.
Een moeder werkt voltijds, helpt haar pubers met school en bezoekt dagelijks haar vader in het woonzorgcentrum.
Klasvoorbeeld
Waarom is het belangrijk om ook aandacht te hebben voor mantelzorgers?
Klasvraag
Emotionele uitdagingen in de volwassenheid
Niet iedereen ervaart dit, maar het komt regelmatig voor
Deel 1 · Volwassene
13
Rond 30 jaar stellen mensen soms vragen over werk, relaties en gemaakte keuzes.
Dertigersdip
Rond 40-50 jaar kan onzekerheid ontstaan over ouder worden, toekomst en betekenis. Soms volgen grote keuzes.
Midlifecrisis
Wanneer kinderen het huis verlaten, kunnen ouders verlies, stilte of eenzaamheid ervaren.
Lege-nestsyndroom
Overgang naar ouder worden
Ouder worden is meer dan lichamelijke achteruitgang
Deel 1 · Volwassene
14
Bij ouderen kijken we naar drie grote domeinen:
lichamelijk • psychologisch/cognitief • sociaal-emotioneel
Veroudering verloopt bij iedereen anders. De ene oudere blijft zeer actief, terwijl een andere veel ondersteuning nodig heeft.
Belangrijke nuance
Vertrek altijd vanuit observatie: wat zie je, wat zegt de zorgvrager, wat verandert er?
Zorglink
DEEL 2
De oudere
Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.
5 Basiszorg en Ondersteuning
15
Ouderen: levensverhaal en zelfbeeld
De oudere heeft een heel leven achter zich
Deel 2 · Oudere
16
• Ouderen zijn gevormd door gebeurtenissen, relaties, keuzes en ervaringen.
• Ze hebben een beeld opgebouwd over de wereld en over zichzelf.
• Verlies van zelfredzaamheid kan het zelfbeeld en zelfvertrouwen aantasten.
• Zorgverleners moeten daarom niet alleen taken uitvoeren, maar ook waardigheid bewaken.
Mevrouw had vroeger de leiding in haar gezin. Nu heeft ze hulp nodig bij wassen. Dat kan aanvoelen als verlies van controle.
Voorbeeld
Spreek mét de oudere, niet over de oudere.
Kernhouding
Drie domeinen bij ouder worden
Veranderingen hangen vaak met elkaar samen
Deel 2 · Oudere
17
Bijvoorbeeld: verminderde spierkracht, slechter zicht, pijn, vermoeidheid.
Lichamelijk welzijn
Bijvoorbeeld: minder zelfstandigheid, onzekerheid, geheugenproblemen, verlieservaringen.
Psychisch welzijn
Bijvoorbeeld: minder bezoek, verlies van partner of leeftijdsgenoten, kleiner netwerk.
Sociaal welzijn
“Wat kan er gebeuren met sociaal welzijn als iemand lichamelijk minder mobiel wordt?”
Lichamelijke ontwikkeling bij ouderen
Het lichaam verandert geleidelijk
Deel 2 · Oudere
18
• Spieren worden zwakker.
• Botmassa neemt af.
• Gewrichten worden stijver.
• De huid verliest elasticiteit: rimpels ontstaan.
• De stofwisseling vertraagt: gewicht kan veranderen.
• Bij vrouwen kan menopauze samenhangen met opvliegers en botontkalking; bij mannen kan dalend testosteron invloed hebben op spiermassa en energie.
Een oudere vrouw die graag wandelde, merkt dat ze sneller moe wordt en vaker moet rusten.
Voorbeeld
Bied hulp aan zonder over te nemen. Veiligheid én zelfredzaamheid zijn beide belangrijk.
Zorglink
Kenmerken van ouderdomsmotoriek
Motoriek beïnvloedt dagelijkse handelingen
Deel 2 · Oudere
19
Minder spiermassa en spiervezels zorgen voor minder kracht.
Voorbeeld: Maria kan haar voeten minder goed opheffen.
Verminderde spierkracht
Artrose kan gewrichten verstijven, vervormen en pijn veroorzaken.
Voorbeeld: Louisa kan haar arm moeilijk heffen om haar haar te kammen.
Minder soepele gewrichten
Ouderen hebben meer tijd nodig om evenwicht te vinden na een houdingverandering.
Voorbeeld: bij rechtstaan moet iemand eerst stabiel worden.
Minder evenwicht
Twee handelingen tegelijk uitvoeren wordt moeilijker.
Voorbeeld: wandelen en praten tegelijk lukt niet goed.
Minder combinatiemotoriek
Ouderdomsmotoriek vraagt meer tijd, duidelijke instructies en aandacht voor veiligheid.
Gevolgen voor de zorgpraktijk
Van lichamelijke verandering naar gepaste ondersteuning
Deel 2 · Oudere
20
Tragere reacties, minder evenwicht en minder spierkracht verhogen het risico op vallen.
Valrisico
Traplopen, fietsen, wassen, aankleden of transfers kunnen meer tijd vragen.
ADL wordt zwaarder
Een rollator, steunbeugels, antislipmateriaal of aangepaste stoel kan zelfstandigheid ondersteunen.
Hulpmiddelen
• Laat de oudere zoveel mogelijk zelf doen wat nog lukt.
• Werk op tempo van de zorgvrager.
• Observeer pijn, vermoeidheid, angst en onzekerheid.
• Zorg voor veiligheid zonder betutteling.
Sensorische ontwikkeling bij ouderen
Zintuigen gaan geleidelijk achteruit
Deel 2 · Oudere
21
Zien vermindert; bril of meer licht nodig
Zien
Gesprekken moeilijker volgen, vooral bij achtergrondlawaai
Horen
Smaak en geur kunnen afnemen; minder eetlust mogelijk
https://youtu.be/oY6V0caRI40?si=6TSdV7Bg_NF8IRq6
Smaak en geur
Minder gevoel in huid; meer risico op verwondingen
Tast
Belangrijk: minder waarnemen kan ook invloed hebben op geheugen, veiligheid, communicatie en sociaal contact.
Omgaan met blinden of slechtzienden
Respectvol begeleiden en duidelijk communiceren
Deel 2 · Oudere
22
• Vraag of hulp gewenst is en hoe de persoon geholpen wil worden.
• Gebruik geen vage woorden zoals “hier” of “daar”.
• Laat de persoon jouw elleboog vasthouden bij begeleiding.
• Waarschuw voor obstakels, trappen en drempels.
• Spreek normaal en stel jezelf voor.
• Gebruik handcontact of de klokmethode om voorwerpen aan te duiden.
https://youtu.be/68lhfqA8n-s?si=Hx84OsEG8bcR8Kol
Leg uit waar iets ligt alsof het bord een klok is: “Het glas staat op 2 uur.”
Klokmethode
Zonder uitleg iemand vastnemen of plots duwen/trekken.
Niet doen
Omgaan met doven of slechthorenden
Maak communicatie haalbaar
Deel 2 · Oudere
23
• Spreek van dichtbij en zorg dat je gezicht zichtbaar is.
• Spreek rustig met normale intonatie.
• Articuleer duidelijk, maar overdrijf niet.
• Herhaal eventueel met andere woorden.
• Vermijd omgevingsgeluiden waar mogelijk.
• Toon respect als de persoon het gesprek niet meer kan volgen.
Waarom werkt roepen vaak niet beter?
Klasvraag
Roepen vervormt woorden, kan onrespectvol overkomen en lost achtergrondlawaai niet op.
Hulpmiddelen bij sensorische achteruitgang
Kleine aanpassingen kunnen veel verschil maken
Deel 2 · Oudere
24
Voelbare markeringen, tactiele labels, gidsstok, voldoende licht.
Zicht
Hoorhulpmiddelen, ondertitels, trilalarmen, rustiger omgeving.
Gehoor
Kruidenmixen, aandacht voor eetlust, rook- en gasmelders met lichtsignalen.
Geur/smaak
Antislipmatten, voelbare knoppen, veilige watertemperatuur.
Tast
Hulpmiddelen zijn er niet om “zwakte” te tonen, maar om zelfstandigheid en veiligheid te vergroten.
Zorglink
Cognitieve ontwikkeling bij ouderen
Vooral snelheid, aandacht en kortetermijngeheugen veranderen
Deel 2 · Oudere
25
• Het kortetermijngeheugen gaat vaker achteruit dan het langetermijngeheugen.
• Minder informatie wordt opgeslagen als iemand minder goed waarneemt.
• Aandacht wisselen wordt moeilijker.
• Memoriseren gaat trager: nieuwe dingen aanleren vraagt meer tijd.
• Oude herinneringen kunnen zeer levendig blijven.
Dré weet niet meer wat hij gisteren at, maar vertelt uitgebreid over zijn trouwfeest van 60 jaar geleden.
Voorbeeld
Geef informatie rustig, stap voor stap en controleer of ze begrepen is.
Zorglink
Dementie
Een ernstige hersenziekte, geen gewone vergeetachtigheid
Deel 2 · Oudere
26
Dementie is een ernstige hersenziekte waarbij geheugen en denkvermogen sterk achteruitgaan.
Wat is het?
In het begin vergeten mensen dingen of raken ze verward. Later worden dagelijkse handelingen steeds moeilijker.
Verloop
Voorbeeld
Een oudere vrouw vergeet waar haar sleutels liggen en raakt in paniek wanneer ze de weg naar huis niet meer vindt.
• Wat is hier meer dan gewone vergeetachtigheid?
• Hoe kan jij rustig en veilig reageren?
Dementie
Een ernstige hersenziekte, geen gewone vergeetachtigheid
Deel 2 · Oudere
26
Kortfilm dementie
https://youtu.be/qVQwidxA8og?si=Lp9Q33bYIiycT4TI
• Wat is hier meer dan gewone vergeetachtigheid?
• Hoe kan jij rustig en veilig reageren?
Taalontwikkeling en afasie
Communicatie kan trager of moeilijker worden
Deel 2 · Oudere
27
Veel ouderen blijven goed communiceren, maar zoeken soms langer naar woorden of nemen meer pauzes.
Gewone taalverandering
Afasie is een taalstoornis, vaak na een beroerte. Iemand kan moeite hebben met spreken of begrijpen.
Afasie
Een vrouw wil “tafel” zeggen maar zegt “stoel”. Ze weet wat ze bedoelt, maar het juiste woord komt niet.
Voorbeeld
Verbeter niet spottend. Geef tijd, blijf rustig en controleer op een respectvolle manier.
Zorglink
Persoonlijkheidsontwikkeling bij ouderen
Terugblikken, betekenis zoeken en nieuwe rollen vinden
Deel 2 · Oudere
28
• Veel ouderen kijken terug op hun leven.
• Ze zoeken naar betekenis: wat heeft mijn leven betekend?
• Sommigen voelen voldoening door familie, hobby’s of vrijwilligerswerk.
• Anderen ervaren zinloosheid wanneer hun maatschappelijke rol verandert.
• Pensioen of verlies van zelfstandigheid kan het zelfbeeld beïnvloeden.
Een man mist zijn werk na pensioen en voelt zich doelloos. Later vindt hij voldoening in vrijwilligerswerk.
Voorbeeld
Hoe kan een zorgverlener iemand helpen om zich opnieuw van betekenis te voelen?
Klasvraag
Pensioen: verlies én winst
Een nieuwe levensfase met kansen en kwetsbaarheden
Deel 2 · Oudere
29
• dagelijkse structuur
• contacten met collega’s
• gevoel van nut
• vaste rol of identiteit
Wat kan men verliezen?
• meer vrije tijd
• meer tijd voor familie en vrienden
• nieuwe hobby’s
• persoonlijke groei
Wat kan men winnen?
Voorbeeld: iemand voelt zich eerst eenzaam, maar ontdekt later schilderen en maakt nieuwe vrienden in een cursus.
DEEL 3
Eenzaamheid bij ouderen
Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.
5 Basiszorg en Ondersteuning
30
Eenzaamheid: belangrijk onderscheid
Alleen zijn is niet automatisch eenzaam zijn
Deel 3 · Eenzaamheid
31
Iemand heeft weinig mensen rond zich of kiest bewust voor rust. Dat hoeft niet negatief te zijn.
Alleen zijn
Iemand ervaart een verschil tussen gewenste relaties en de relaties die er zijn. Dat kan pijn doen.
https://youtu.be/fZlbEJbudJE?si=PF_g15nZyCSarvVz
Eenzaam zijn
Eenzaamheid is persoonlijk. Je ziet het niet altijd van buitenaf.
Oorzaken van eenzaamheid bij ouderen
Vaak spelen meerdere factoren tegelijk mee
Deel 3 · Eenzaamheid
32
• verlies van partner, vrienden of familieleden
• mobiliteitsproblemen waardoor iemand minder buiten komt
• verminderde fysieke of mentale gezondheid
• verhuis naar een zorginstelling
• sociale angst of onzekerheid om contact te leggen
• weinig digitale vaardigheden om online contact te houden
Een oudere man verloor zijn vrouw, trekt zich terug en mist dagelijks contact. Aansluiten bij een seniorenclub helpt hem weer verbinding voelen.
Voorbeeld
Signalen van eenzaamheid
Observeer lichamelijk, psychisch, sociaal en gedragsmatig
Deel 3 · Eenzaamheid
33
vermoeidheid, hoofdpijn, stressreacties, onverzorgd uiterlijk
Lichamelijk
negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen, verdriet, gevoel van zinloosheid
Psychisch
weinig contacten, weinig bezoek, gebrek aan sociale steun
Sociaal
minder zelfzorg, activiteiten vermijden, afstandelijk gedrag, soms verslaving
Gedrag
Ken de oudere goed. Dan merk je sneller wanneer gedrag verandert.
Tip
Omgaan met eenzaamheid
Je lost niet alles op, maar je kan wel verbinding ondersteunen
Deel 3 · Eenzaamheid
34
• maak regelmatig een praatje en luister actief
• stimuleer contact met familie en vrienden
• moedig sociale activiteiten aan: hobbyclub, kaartavond, leesclub, wandelgroep
• vrijwilligerswerk kan een gevoel van nut geven
• technologie kan helpen om contact te houden
• huisdieren of buurtinitiatieven kunnen structuur en gezelschap bieden
Jij bent niet de oplossing voor alle eenzaamheid. Bespreek signalen met je team en zoek samen passende ondersteuning.
Professionele grens
Welke activiteit kan voor de ene oudere helpend zijn, maar voor een andere net te druk?
Klasvraag
DEEL 4
Spirituele gezondheid
Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.
5 Basiszorg en Ondersteuning
35
Spirituele gezondheid: waarover gaat het?
Zingeving, waarden, verbondenheid en levensvragen
Deel 4 · Spirituele gezondheid
36
• Spirituele gezondheid gaat niet alleen over geloof of religie.
• Het gaat ook over wat iemand betekenis geeft: familie, herinneringen, rituelen, natuur, waarden, levensverhaal.
• Bij ouderdom, ziekte en verlies komen spirituele vragen vaker naar boven.
• Als zorgverlener hoef je geen antwoorden te geven. Je moet vooral ruimte maken en luisteren.
Soms is “er zijn” belangrijker dan “iets oplossen”.
Kernzin
Verlies: meer dan overlijden
Verlies is het kwijtraken van iets of iemand met grote betekenis
Deel 4 · Spirituele gezondheid
37
Verlies kan tastbaar zijn, zoals overlijden van een geliefde. Het kan ook gaan over verlies van thuis, autonomie, hoop, toekomstperspectief of rol.
Wat is verlies?
Mevrouw De Smet verhuist naar een woonzorgcentrum. Niemand is overleden, maar ze verliest haar vertrouwde thuis en zelfstandigheid.
Voorbeeld
“Welke verliezen kan een oudere ervaren wanneer hij/zij naar een WZC verhuist?”
Verliesaanvaarding
Leren leven met een nieuwe werkelijkheid
Deel 4 · Spirituele gezondheid
38
Het verlies erkennen en integreren in het verdere leven. Verbondenheid met wat verloren is kan blijven bestaan.
Wat is het wél?
Het betekent niet: vergeten, snel loslaten, nooit meer verdriet hebben of een vaste tijdslijn volgen.
Wat is het niet?
Na het overlijden van haar man vindt mevrouw troost in verhalen over hem. Herinneringen helpen haar opnieuw structuur vinden.
Voorbeeld
Hoe omgaan met zorgvragers die verlies ervaren?
Aanwezig zijn, luisteren en ruimte geven
Deel 4 · Spirituele gezondheid
39
• luister actief en laat de zorgvrager vertellen
• vat af en toe samen om te tonen dat je luistert
• vermijd clichés zoals “het leven gaat verder”
• respecteer het rouwtempo
• toon oprechte interesse, ook als het verhaal herhaald wordt
• wijs prikkelbaar gedrag niet te snel af: soms zit er verdriet achter
“Ik merk dat dit u raakt. Wilt u er iets meer over vertellen?”
Voorbeeldzin
“Je moet het gewoon een plaats geven.”
Niet helpend
Professionele nabijheid
Empathie tonen zonder je professionele grenzen te verliezen
Deel 4 · Spirituele gezondheid
40
Je erkent gevoelens zonder ze over te nemen. Je blijft rustig en aanwezig.
Emotioneel beschikbaar
Je bent zorgverlener, geen therapeut. Je ondersteunt en signaleert.
Grenzen bewaken
Bij erg diep of langdurig verdriet bespreek je dit met team, mentor of verantwoordelijke.
Signaleren
Voorbeeld: stop even met je handeling, blijf rustig en zeg: “Vertel gerust wat er door u heen gaat.”
Rouw
Rouw is een persoonlijk proces na verlies
Deel 4 · Spirituele gezondheid
41
Het geheel van gevoelens, gedachten en gedragingen na een verlies. Rouw heeft geen vaste volgorde of duur.
Wat is rouw?
verdriet, boosheid, schuldgevoel, angst, eenzaamheid, vermoeidheid, slapeloosheid, minder eetlust
Mogelijke reacties
“Ik voel me leeg en onrustig. Ik slaap slecht en heb geen zin om te eten.”
Voorbeeld
Vormen van rouw
Niet elk rouwproces verloopt op dezelfde manier
Deel 4 · Spirituele gezondheid
42
Een natuurlijk proces waarin iemand geleidelijk leert omgaan met het verlies.
Normale rouw
Het verdriet komt pas later tot uiting.
Uitgestelde rouw
De rouw blijft zeer lang aanwezig en belemmert het dagelijks functioneren.
Chronische rouw
Iemand loopt vast en heeft professionele hulp nodig.
Gecompliceerde rouw
Rouw bij ouderen
Vaak meerdere verliezen tegelijk
Deel 4 · Spirituele gezondheid
43
• verlies van partner, vrienden of familieleden
• verlies van gezondheid of zelfstandigheid
• verlies van vertrouwde omgeving
• verlies van toekomstperspectief
• rouw kan bij ouderen soms lijken op depressieve klachten
Meneer verliest kort na elkaar zijn echtgenote en twee vrienden. Hij sluit zich af en zegt dat “het allemaal niet meer hoeft”.
Voorbeeld
Bij maandenlange hopeloosheid, lusteloosheid of doodswens: signaleer en verwijs door via het team.
Let op
Omgaan met ouderen die rouwen
Herken verdriet en durf luisteren
Deel 4 · Spirituele gezondheid
44
• stimuleer herinneringen: foto’s, verhalen, muziek, voorwerpen
• wees geduldig als iemand hetzelfde verlies herhaalt
• let op signalen van isolement
• respecteer geloof, levensvisie en rituelen
• bespreek moeilijke situaties in team
• schakel extra hulp in wanneer nodig: psycholoog, pastoraal medewerker, familie
Een veilige aanwezigheid zijn. Je hoeft niet altijd iets te zeggen.
Jouw rol
Levensvragen bij ouderen
Vragen over zin, dood, schuld, verbondenheid en betekenis
Deel 4 · Spirituele gezondheid
45
• Heb ik mijn leven goed geleefd?
• Kan ik nog iets goedmaken?
• Wat gebeurt er na mijn dood?
• Waarom heb ik zoveel geleden?
• Ben ik nog van betekenis?
Voorbeelden
Bij ziekte, verlies, ouderdom, eenzaamheid of wanneer het levenseinde dichterbij komt.
Wanneer komen ze op?
Je hoeft geen antwoorden te hebben. Je biedt ruimte, erkenning en een luisterend oor.
Belangrijk
Levensvragen herkennen
Ze worden niet altijd letterlijk uitgesproken
Deel 4 · Spirituele gezondheid
46
• terugkerende verhalen over vroeger
• schuldgevoelens of spijt
• angst voor sterven of vergeten worden
• neerslachtigheid of gevoel van overbodigheid
• uitspraken over betekenis: “Wat heeft het allemaal nog voor zin?”
Mevrouw zegt vaak: “Ik heb zoveel verkeerde keuzes gemaakt. Wat zou mijn man daarvan denken?”
Voorbeeld
“Dat klinkt als iets wat u erg bezighoudt. Wilt u er meer over vertellen?”
Reageren
Omgaan met levensvragen
Respectvol luisteren zonder oordeel
Deel 4 · Spirituele gezondheid
47
• stel open vragen: “Wat houdt u bezig?”
• luister zonder oordeel en laat emoties toe
• moedig levensverhalen aan
• maak tijd en toon dat de oudere ertoe doet
• werk samen met geestelijke verzorgers, psychologen, maatschappelijk werkers of familie
• zorg ook voor jezelf: bespreek wat emotioneel zwaar is
Ik hoef het niet op te lossen. Ik mag wel aanwezig zijn.
Kernhouding
Levensmoeheid bij ouderen
Diepe uitputting of leegte: het leven voelt als een last
Deel 4 · Spirituele gezondheid
48
Levensmoeheid betekent dat iemand weinig betekenis of vreugde ervaart. Het is niet altijd een acute wens om te sterven.
Wat is het?
“Ik ben het beu. Elke dag is hetzelfde. Mijn vrienden zijn weg en ik heb niets meer om naar uit te kijken.”
Voorbeeld
Belangrijk: neem zulke uitspraken altijd ernstig en bespreek ze met een verantwoordelijke.
Oorzaken en signalen van levensmoeheid
Vaak een combinatie van lichamelijke, sociale en psychische factoren
Deel 4 · Spirituele gezondheid
49
chronische pijn of ziekte
verlieservaringen
sociaal isolement
gevoel van zinloosheid
depressie of angst
Oorzaken / risicofactoren
“Voor mij hoeft het niet meer”
terugtrekken
verminderde eetlust
slaapstoornissen
verlies van interesse
praten over dood zonder concrete doodswens
Signalen
Omgaan met levensmoeheid
Nabijheid, begrip, structuur en tijdig doorverwijzen
Deel 4 · Spirituele gezondheid
50
• luister zonder oordeel en minimaliseer gevoelens niet
• erken wat de persoon zegt: “Dat moet zwaar zijn”
• help kleine haalbare doelen en dagstructuur zoeken
• stimuleer sociaal contact op maat
• zoek naar zinvolle activiteiten: wat gaf vroeger voldoening?
• bij ernstige uitspraken of doodswens: verwittig verantwoordelijke/arts
“Ik denk er vaak aan om er een einde aan te maken.”
Alarmzin
Blijf rustig, toon begrip en verwittig onmiddellijk een verantwoordelijke of hulpverlener.
Actie
DEEL 5
Palliatieve zorg
Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.
https://youtu.be/lveoDdSzzaQ?si=SQ7HOn5uHZliRtHK
5 Basiszorg en Ondersteuning
51
Wat is palliatieve zorg?
Zorg gericht op kwaliteit van leven bij ernstige, ongeneeslijke ziekte
Deel 5 · Palliatieve zorg
52
Niet genezen, maar klachten verlichten, lijden verminderen en het leven zo goed mogelijk laten verlopen tot het einde.
Doel
Palliatieve zorg kijkt naar lichamelijke, emotionele, sociale en spirituele behoeften van zorgvrager én naasten.
Totaalzorg
Pijnbestrijding bij meneer De Smet, maar ook gesprekken over angst, afscheid en praktische zorgen.
Voorbeeld
Kenmerken van palliatieve zorg
Wat maakt deze zorg anders?
Deel 5 · Palliatieve zorg
53
Aandacht voor lichaam, emoties, sociale situatie en zingeving.
Multidimensionaal
Artsen, verpleegkundigen, zorgkundigen, sociaal werkers en geestelijke verzorgers werken samen.
Teamwerk
De zorgvrager krijgt inspraak. Persoonlijke waarden en keuzes zijn belangrijk.
Wensen centraal
Familie en vrienden krijgen ook ondersteuning en begeleiding.
Naasten
De zorg wordt aangepast aan het verloop van ziekte en behoeften.
Continuïteit
Omgaan met zorgvragers in palliatieve zorg
Warme, respectvolle en open houding
Deel 5 · Palliatieve zorg
54
• luister naar wensen: “Wat is voor u belangrijk?”
• meld pijn of ongemakken aan de verantwoordelijke
• erken emoties zoals angst, verdriet of boosheid
• bied rust en nabijheid: soms is aanwezig zijn genoeg
• ondersteun praktisch waar mogelijk
• help eigen regie behouden: keuzes laten waar het kan
“Wat zou u vandaag graag zelf willen beslissen of doen?”
Voorbeeldzin
Zorg voor de naaste omgeving
Ook familie en mantelzorgers hebben steun nodig
Deel 5 · Palliatieve zorg
55
• leg eenvoudig uit wat palliatieve zorg inhoudt
• toon begrip voor verdriet, stress en vermoeidheid
• betrek naasten bij zorg wanneer de zorgvrager dit wil
• vraag hoe zij het best ondersteund kunnen worden
• bespreek overbelasting of nood aan rust met het team
• respijtzorg kan mantelzorgers tijdelijk ontlasten
Mevrouw Janssens zorgt voor haar zieke man en raakt uitgeput. De verpleegkundige bespreekt mogelijkheden voor respijtzorg.
Voorbeeld
Sterven in een multireligieuze context
Vraag altijd naar persoonlijke wensen
Deel 5 · Palliatieve zorg
56
• Mensen hebben diverse geloofsovertuigingen en culturele achtergronden.
• Ken basisprincipes, maar vul nooit in voor iemand.
• Vraag naar persoonlijke voorkeuren rond gebed, rituelen, voeding, verzorging en afscheid.
• Respecteer rituelen waar mogelijk.
• Werk flexibel en stem af met familie, team en geestelijke zorg.
Bij een moslimzorgvrager kan de aanwezigheid van een imam belangrijk zijn. De zorgverlener helpt dit mogelijk maken.
Voorbeeld
Eigen gevoelens als zorgverlener
Palliatieve zorg kan emotioneel zwaar zijn
Deel 5 · Palliatieve zorg
57
Praat met collega’s, leidinggevende, mentor of vertrouwenspersoon.
Bespreek gevoelens
Sta stil bij wat situaties met jou doen en hoe je ermee omgaat.
Reflecteer
Wees duidelijk over wat je aankunt en vraag hulp wanneer nodig.
Stel grenzen
Zelfzorg is professioneel. Je kan pas goed zorgen voor anderen als je ook zorg draagt voor jezelf.
Samenvattend kader
Wat moeten leerlingen kunnen toepassen?
Samenvatting
58
Wat verandert lichamelijk, cognitief, sociaal-emotioneel of spiritueel?
1. Observeren
Wat betekent deze verandering voor de zorgvrager?
2. Betekenis zoeken
Welke ondersteuning past bij deze persoon?
3. Gepast handelen
Wanneer moet ik iets doorgeven aan verantwoordelijke, team of hulpverlener?
4. Signaleren
Hoe bewaak ik waardigheid, autonomie, privacy en levensvisie?
5. Respecteren
Toepassingscasus 1: motoriek en veiligheid
Laat leerlingen denken als zorgverlener
Toepassing
59
Casus
Maria is 83 jaar. Ze stapt trager, heft haar voeten minder goed op en houdt zich vaak vast aan meubels. Ze zegt dat ze geen rollator wil, want “dat is voor oude mensen”.
• Welke lichamelijke/motorische veranderingen herken je?
• Welke risico’s zie je?
• Hoe kan je Maria ondersteunen zonder haar te betuttelen?
• Wat bespreek je met het team?
Toepassingscasus 2: eenzaamheid en rouw
Van signalen naar warme ondersteuning
Toepassing
60
Casus
Meneer Van den Broeck verloor vorig jaar zijn vrouw. Hij komt minder naar activiteiten, eet vaak alleen en zegt regelmatig: “Voor mij hoeft het allemaal niet meer.”
• Welke signalen herken je?
• Gaat dit enkel over alleen zijn? Leg uit.
• Welke helpende zin kan je gebruiken?
• Wanneer moet je dit doorgeven?
Toepassingscasus 3: palliatieve zorg
Kwaliteit van leven centraal
Toepassing
61
Casus
Mevrouw De Smet is palliatief. Ze heeft pijn, is soms bang en wil graag dat haar dochter aanwezig is wanneer er belangrijke beslissingen worden genomen.
• Welke dimensies van palliatieve zorg herken je?
• Wat kan jij als zorgverlener doen?
• Wat geef je door aan de verantwoordelijke?
• Hoe respecteer je de eigen regie van mevrouw?
Exit ticket
Korte afsluiter of herhaling
Afsluiting
62
Noem één lichamelijke verandering bij ouderen en één gevolg voor de zorg.
Vraag 1
Leg uit waarom “alleen zijn” niet hetzelfde is als “eenzaam zijn”.
Vraag 2
Geef één helpende reactie op een zorgvrager die rouwt.
Vraag 3
Wat is het doel van palliatieve zorg?
Vraag 4