Plattegrond h4d
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Plattegrond h4d
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Plattegrond h4e
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Programma
1. Binnenkomst en startvraag
2. Theorie: herhaling en rijm
3. Rijmschema's herkennen
4. Korte uitlegvideo en quiz
5. Zelfstandig gedicht analyseren
6. Afsluiting
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
4.4 Bouwstenen: versregels en strofen
POËZIE • RIJM • RIJMSCHEMA'S • METRUM EN RITME
Wat maakt losse versregels samen tot één gedicht?
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Lesdoelen – ik kan …
• uitleggen hoe herhaling samenhang in een gedicht schept.
• volrijm, alliteratie en assonantie herkennen.
• eindrijm en rijmschema's benoemen (aabb, abab, abba).
• uitleggen wat metrum, jambe, antimetrie en ritme zijn.
• rijm analyseren en het effect ervan uitleggen.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Startvraag
Wat zorgt ervoor dat een gedicht als één geheel klinkt?
Denk aan terugkerende woorden, beelden, klanken en klemtonen.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Samenhang door herhaling
Inhoudelijke herhaling: woorden, beelden of situaties keren terug, soms met variatie.
Klankherhaling: overeenkomstige klanken verbinden woorden en versregels.
Rijm is een vorm van klankherhaling.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Volrijm en halfrijm
VOLRIJM: de beklemtoonde klinker én de klanken daarna komen overeen.
Voorbeelden: nacht – zacht; lopen – hopen.
HALFRIJM: slechts een deel van de klanken komt overeen.
Twee vormen: alliteratie en assonantie.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Alliteratie en assonantie
ALLITERATIE: dezelfde beginmedeklinkerklank van beklemtoonde woorden.
Voorbeeld: wilde wolven; witte wanten.
ASSONANTIE: dezelfde beklemtoonde klinker, maar andere medeklinkers.
Voorbeeld: maan – vaas; zwarte panter.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Controleer je begrip
1. nacht – zacht
2. wilde wolven
3. maan – vaas
4. lopen – hopen
5. zoele zomer
Noteer per voorbeeld: volrijm, alliteratie of assonantie.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Antwoorden – rijmsoorten
1. volrijm
2. alliteratie
3. assonantie
4. volrijm
5. alliteratie
Let op: bij rijm kijk je naar de klank, niet alleen naar de spelling.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Eindrijm en rijmschema
Bij eindrijm rijmen de laatste woorden van versregels.
Elke nieuwe eindklank krijgt een nieuwe letter: a, b, c …
Gelijke eindklanken krijgen dezelfde letter.
Drie belangrijke schema's: aabb, abab, abba.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Gepaard rijm – aabb
De nacht is stil
Ik kijk naar wat ik wil
De maan staat hoog
Een ster valt in mijn oog
De regels rijmen twee aan twee.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
a
a
b
b
Gekruist rijm – abab
Ik wandel door de nacht
De sterren geven licht
De wind beweegt heel zacht
Ik zie een mooi gezicht
De rijmklanken wisselen elkaar af.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
a
b
a
b
Omarmend rijm – abba
a Ik droom van verre zee
b De nacht is stil en zacht
b Ik wacht de hele nacht
a De wind neemt dromen mee
De buitenste regels ‘omarmen’ de binnenste.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
a
b
b
a
Antwoord: bepaal het rijmschema
1. De maan verschijnt vannacht
De sterren geven licht
De wind beweegt heel zacht
Een wolk verdwijnt uit zicht
2. De vogels vliegen over zee
De avond valt zo stil en zacht
De sterren stralen in de nacht
De wind neemt onze dromen mee
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
a
b
a
b
Oefening: bepaal het rijmschema
1. De maan verschijnt vannacht
De sterren geven licht
De wind beweegt heel zacht
Een wolk verdwijnt uit zicht
2. De vogels vliegen over zee
De avond valt zo stil en zacht
De sterren stralen in de nacht
De wind neemt onze dromen mee
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
a
b
a
b
gekruist rijm
a
b
b
a
omarmd rijm
Metrum, jambe en ritme
METRUM: vaste, regelmatige afwisseling van zwak en sterk beklemtoonde lettergrepen.
JAMBE: onbeklemtoond → beklemtoond (∪ —).
Bijvoorbeeld: ge-DICHT.
RITME: afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen, zonder noodzakelijk vast patroon.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Antimetrie
ANTIMETRIE: een bewuste afwijking van het bestaande metrum.
Waarom zou een dichter dat doen?
Bijvoorbeeld om een woord extra nadruk te geven of een verwachting te doorbreken.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Kennistoets – vragen 1 t/m 5
1. nacht – zacht: welke rijmsoort?
2. wilde wolven: welke rijmsoort?
3. maan – vaas: welke rijmsoort?
4. Welk paar heeft volrijm? boom–brood / lopen–hopen / kleine–kijken
5. Gekruist rijm: aabb / abab / abba
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Kennistoets – vragen 6 t/m 10
6. Omarmend rijm: aabb / abab / abba
7. nacht – licht – zacht – zicht: welk schema?
8. straat – laat – grijs – ijs: welk schema?
9. zee – zacht – nacht – mee: welk schema?
10. Waarom gebruiken dichters rijm?
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Kennistoets – antwoorden
1 volrijm
2 alliteratie
3 assonantie
4 lopen – hopen
5 abab
6 abba
7 abab
8 aabb
9 abba
10 Rijm creëert klanksamenhang en kan nadruk geven.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Verdiepingsopdracht – Herinnering
De oude bomen fluisteren zacht,
Ik denk aan jou in deze nacht.
De stille straten zijn verlaten,
Ik hoor de regen op de ruiten praten.
De wilde wind waait door mijn haar,
Ik denk aan vroeger, aan elkaar.
De maan beschijnt het stille plein,
Ik wou dat wij weer samen zijn.
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Verdiepingsopdracht – vragen
Noteer het volledige rijmschema.
Welke vorm van eindrijm komt in beide strofen voor?
Zoek een voorbeeld van alliteratie.
Waarom is haar – elkaar volrijm?
Wat is het effect van rijm op ritme en samenhang?
Herschrijf strofe 1 met gekruist rijm (abab).
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND
Antwoorden verdieping
aabb ccdd (per strofe gepaard rijm).
Gepaard eindrijm.
‘wilde wind waait’ of ‘stille straten’.
De beklemtoonde klinker en daaropvolgende klanken komen overeen.
Rijm verbindt regels, versterkt klank en maakt de tekst makkelijker te onthouden.
Eigen uitwerking; controleer abab.
DOCENTDIA • ANTWOORDEN
Afsluiting – exit-ticket
Wat is het verschil tussen alliteratie en assonantie?
Welk rijmschema hoort bij omarmend rijm?
Wat is een jambe?
4 HAVO • NEDERLANDS • LAAGLAND