De Kwestie · Thema 2 · Alles op een rij

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

AFSLUITING

Alles op een rij

De rechtsstaat herhaald: grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straffen.

Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal, Groningen.

1 / 15
next
Slide 1: Slide
New lesson editorMaatschappijleerMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 4,5

This lesson contains 15 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 40 min
Report this lesson

Introduction

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 2 (Rechtsstaat), afsluitende les: Hoe beschermt de rechtsstaat burgers tegen de overheid en tegen elkaar? Alle begrippen van het thema op een rij, oefenvragen en een examenachtige casus. Les van 40 minuten.

Items in this lesson

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

AFSLUITING

Alles op een rij

De rechtsstaat herhaald: grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straffen.

Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal, Groningen.

Afsluitende les van thema 2, Rechtsstaat. Eerst de begrippen, dan oefenvragen door elkaar, en tot slot een examenachtige casus met een open vraag. De omslag toont Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal: het zwaard staat voor de macht om te straffen, de weegschaal voor het eerlijk afwegen van beide kanten. Image credit: ZanderZ / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

DE KWESTIE

Hoe beschermt de rechtsstaat burgers tegen de overheid en tegen elkaar?

NA DEZE LES KUN JE

  • de belangrijkste begrippen van het thema rechtsstaat herhalen

  • oefenen met vragen over grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straf

  • een casus analyseren met begrippen uit het thema

Thema 2 Afsluiting

This item has no instructions

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

BEGRIPPEN

Rechtsstaat en grondrechten

Rechtsstaat: de macht van de overheid is door wetten beperkt en grondrechten worden beschermd

Grondwet: hoogste wet: inrichting van de staat en grondrechten

Klassieke grondrechten: vrijheidsrechten die je beschermen tegen de overheid

Sociale grondrechten: de overheid moet zorgen voor voorzieningen, zoals onderwijs

Legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen optreden op grond van een wet

Trias politica: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht

Machtenspreiding: de machten werken samen en controleren elkaar

Onafhankelijke rechter: oordeelt zonder invloed van de politiek, benoemd voor het leven

Thema 2 Afsluiting

This item has no instructions

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

BEGRIPPEN

Recht, criminaliteit en straf

Privaatrecht: conflict tussen burgers of bedrijven

Strafrecht: de staat vervolgt een verdachte van een strafbaar feit

Bestuursrecht: conflict tussen burger en overheid

Hoger beroep, cassatie: de zaak naar het gerechtshof, daarna naar de Hoge Raad

Onschuldpresumptie: je bent onschuldig tot de rechter anders beslist

Openbaar Ministerie: leidt de opsporing en beslist over vervolging

Doelen van straffen: vergelding, afschrikking, resocialisatie en bescherming

EHRM: Europees Hof in Straatsburg: burger tegen staat, op grond van het EVRM

Thema 2 Afsluiting

This item has no instructions

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Welk recht is een sociaal grondrecht?

A

De overheid zorgt voor voldoende woongelegenheid

B

Iedereen mag zijn mening uiten zonder toestemming vooraf

C

Iedereen mag zelf kiezen welk geloof hij heeft

D

Niemand mag zonder reden jouw brieven openen

Een sociaal grondrecht vraagt de overheid iets te doen: zorgen voor woongelegenheid (artikel 22 Grondwet). De andere drie zijn klassieke grondrechten: de overheid moet zich erbuiten houden.

Maak de zinnen af

Dat de overheid alleen mag optreden op grond van een wet, heet het legaliteitsbeginsel. De verdeling van de macht over drie machten heet de trias politica. Omdat rechters voor het leven benoemd worden, kunnen ze vrij oordelen, ook als de regering het er niet mee eens is.

legaliteitsbeginsel
trias politica
voor het leven
opportuniteitsbeginsel
machtenspreiding
door de minister

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Herhaling uit 2.1 tot en met 2.3. Het opportuniteitsbeginsel (het OM mag zelf beslissen of vervolgen zinvol is) wordt vaak verward met het legaliteitsbeginsel. Machtenspreiding is de Nederlandse uitwerking van de trias politica, niet de naam van de leer zelf.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Een webshop levert je bestelde telefoon niet en geeft je geld niet terug. Welk soort recht speelt hier?

A

Strafrecht

B

Bestuursrecht

C

Staatsrecht

D

Privaatrecht

Een conflict tussen een burger en een bedrijf: privaatrecht (civiel recht). Strafrecht speelt pas als de webshop bewust oplicht en de officier van justitie vervolgt. Staatsrecht gaat over de inrichting van de staat, zoals de Grondwet.

1

Beroep bij de rechtbank

2

Bezwaar maken bij de gemeente

3

Hoger beroep bij de Raad van State

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Je bent het niet eens met een besluit van de gemeente. Zet de stappen in de goede volgorde

In het bestuursrecht maak je eerst bezwaar bij de overheid zelf. Pas daarna ga je naar de rechtbank. Bij veel zaken, zoals vergunningen, is de Raad van State de hoger-beroepsrechter. Veelgemaakte fout: denken dat je meteen naar de rechter kunt, of dat de Hoge Raad hier de hoogste rechter is.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Tim (16) werkt, voetbalt en heeft goed contact thuis. Welke theorie verklaart dat hij geen misdaad pleegt?

A

De gelegenheidstheorie

B

De labelingtheorie

C

De sociale bindingstheorie

D

De afschrikkingstheorie

Tim is sterk verbonden met zijn bijbaan, sport en familie: hij heeft veel te verliezen. Dat is de sociale bindingstheorie van Hirschi. De gelegenheidstheorie kijkt naar de situatie (doelwit, toezicht), niet naar de binding van de persoon.

Maak de zinnen af

Ziet de officier van justitie af van vervolging, dan gaat hij seponeren. Legt hij zelf een boete op, dan is dat een strafbeschikking. Behandeling in een kliniek voor een gevaarlijke dader met een stoornis heet tbs. Dat is geen straf maar een maatregel.

seponeren
strafbeschikking
tbs
dagvaarden
vonnis
taakstraf

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Herhaling uit 2.5. Dagvaarden is juist het tegenovergestelde van seponeren: de zaak gaat dan naar de rechter. Een vonnis is de uitspraak van de rechter, niet van de officier.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Een rechter zegt: "Deze dader moet uit de samenleving, zodat hij niemand meer iets aandoet." Welk doel noemt hij?

A

Vergelding

B

Bescherming

C

Resocialisatie

D

Afschrikking

De samenleving veilig houden door de dader vast te zetten: bescherming (ook wel beveiliging). Vergelding gaat over wat de dader verdient, afschrikking over het tegenhouden van anderen of van hemzelf in de toekomst.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Een burger vindt dat Nederland zijn privacy schendt en is bij alle Nederlandse rechters geweest. Waar kan hij heen?

A

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

B

Het Internationaal Strafhof

C

Het Internationaal Gerechtshof

D

De Hoge Raad

Een burger tegen een staat, over een mensenrecht uit het EVRM (artikel 8, privacy): het EHRM in Straatsburg. Het Internationaal Strafhof berecht personen voor de zwaarste misdrijven; het Internationaal Gerechtshof beslecht geschillen tussen staten; de Hoge Raad heeft hij al gehad.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

EXAMENCASUS

Gefouilleerd zonder verdenking

In de stad van Amira (17) zijn de afgelopen maanden meerdere steekincidenten geweest. De burgemeester wijst het uitgaansgebied aan als veiligheidsrisicogebied. De politie mag daar mensen fouilleren op wapens, ook als ze nergens van verdacht worden.

Amira's vriend Daan wordt op één avond twee keer gefouilleerd. Hij vindt dat hij als verdachte wordt behandeld, terwijl hij niets gedaan heeft. De burgemeester zegt: "Liever tien keer onnodig fouilleren dan één mes op straat."

Thema 2 Afsluiting

Preventief fouilleren is geregeld in de Gemeentewet en de Wet wapens en munitie: de gemeenteraad geeft de bevoegdheid, de burgemeester wijst het gebied aan en de officier van justitie beslist wanneer er gefouilleerd wordt. Er is dus een wettelijke basis (legaliteitsbeginsel), maar het raakt het grondrecht op onaantastbaarheid van het lichaam (artikel 11 Grondwet) en de privacy. Er is ook discussie over etnisch profileren. Het citaat van de burgemeester is verzonnen, bij de casus.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

Past preventief fouilleren in een rechtsstaat? Leg uit met twee begrippen uit dit thema.

Examenachtige vraag. Een goed antwoord gebruikt twee begrippen correct, bijvoorbeeld: het legaliteitsbeginsel (er is een wet die het toestaat, dus het kan passen), grondrechten (onaantastbaarheid van het lichaam en privacy worden beperkt), de onschuldpresumptie (Daan wordt behandeld alsof hij verdacht is), machtenspreiding (gemeenteraad, burgemeester en officier van justitie beslissen samen; de rechter kan achteraf toetsen). Beide standpunten zijn goed, als ze onderbouwd zijn met waarden: veiligheid tegen vrijheid.

De Kwestie

THEMA 2 · RECHTSSTAAT

TERUG NAAR DE KWESTIE

Hoe beschermt de rechtsstaat burgers tegen de overheid en tegen elkaar?

WAT JE NU WEET

  • Tegen de overheid: grondrechten, het legaliteitsbeginsel, machtenspreiding en een onafhankelijke rechter beperken de macht van de staat.

  • Tegen elkaar: de politie en het OM sporen criminaliteit op en de rechter straft, met vergelding, afschrikking, resocialisatie en bescherming als doelen.

  • Ook een verdachte heeft rechten, want hij is onschuldig tot de rechter anders beslist.

  • Over de grens bewaken het Europees Hof en het Internationaal Strafhof de mensenrechten.

Thema 2 Afsluiting

This item has no instructions