De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
AFSLUITING
Alles op een rij
De rechtsstaat herhaald: grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straffen.
Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal, Groningen.
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
AFSLUITING
Alles op een rij
De rechtsstaat herhaald: grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straffen.
Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal, Groningen.
Afsluitende les van thema 2, Rechtsstaat. Eerst de begrippen, dan oefenvragen door elkaar, en tot slot een examenachtige casus met een open vraag. De omslag toont Vrouwe Justitia met zwaard en weegschaal: het zwaard staat voor de macht om te straffen, de weegschaal voor het eerlijk afwegen van beide kanten. Image credit: ZanderZ / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE KWESTIE
Hoe beschermt de rechtsstaat burgers tegen de overheid en tegen elkaar?
NA DEZE LES KUN JE
de belangrijkste begrippen van het thema rechtsstaat herhalen
oefenen met vragen over grondrechten, rechtspraak, criminaliteit en straf
een casus analyseren met begrippen uit het thema
Thema 2 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Rechtsstaat en grondrechten
Rechtsstaat: de macht van de overheid is door wetten beperkt en grondrechten worden beschermd
Grondwet: hoogste wet: inrichting van de staat en grondrechten
Klassieke grondrechten: vrijheidsrechten die je beschermen tegen de overheid
Sociale grondrechten: de overheid moet zorgen voor voorzieningen, zoals onderwijs
Legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen optreden op grond van een wet
Trias politica: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht
Machtenspreiding: de machten werken samen en controleren elkaar
Onafhankelijke rechter: oordeelt zonder invloed van de politiek, benoemd voor het leven
Thema 2 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Recht, criminaliteit en straf
Privaatrecht: conflict tussen burgers of bedrijven
Strafrecht: de staat vervolgt een verdachte van een strafbaar feit
Bestuursrecht: conflict tussen burger en overheid
Hoger beroep, cassatie: de zaak naar het gerechtshof, daarna naar de Hoge Raad
Onschuldpresumptie: je bent onschuldig tot de rechter anders beslist
Openbaar Ministerie: leidt de opsporing en beslist over vervolging
Doelen van straffen: vergelding, afschrikking, resocialisatie en bescherming
EHRM: Europees Hof in Straatsburg: burger tegen staat, op grond van het EVRM
Thema 2 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Welk recht is een sociaal grondrecht?
De overheid zorgt voor voldoende woongelegenheid
Iedereen mag zijn mening uiten zonder toestemming vooraf
Iedereen mag zelf kiezen welk geloof hij heeft
Niemand mag zonder reden jouw brieven openen
Een sociaal grondrecht vraagt de overheid iets te doen: zorgen voor woongelegenheid (artikel 22 Grondwet). De andere drie zijn klassieke grondrechten: de overheid moet zich erbuiten houden.
Maak de zinnen af
Dat de overheid alleen mag optreden op grond van een wet, heet het legaliteitsbeginsel. De verdeling van de macht over drie machten heet de trias politica. Omdat rechters voor het leven benoemd worden, kunnen ze vrij oordelen, ook als de regering het er niet mee eens is.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Herhaling uit 2.1 tot en met 2.3. Het opportuniteitsbeginsel (het OM mag zelf beslissen of vervolgen zinvol is) wordt vaak verward met het legaliteitsbeginsel. Machtenspreiding is de Nederlandse uitwerking van de trias politica, niet de naam van de leer zelf.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een webshop levert je bestelde telefoon niet en geeft je geld niet terug. Welk soort recht speelt hier?
Strafrecht
Bestuursrecht
Staatsrecht
Privaatrecht
Een conflict tussen een burger en een bedrijf: privaatrecht (civiel recht). Strafrecht speelt pas als de webshop bewust oplicht en de officier van justitie vervolgt. Staatsrecht gaat over de inrichting van de staat, zoals de Grondwet.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Je bent het niet eens met een besluit van de gemeente. Zet de stappen in de goede volgorde
In het bestuursrecht maak je eerst bezwaar bij de overheid zelf. Pas daarna ga je naar de rechtbank. Bij veel zaken, zoals vergunningen, is de Raad van State de hoger-beroepsrechter. Veelgemaakte fout: denken dat je meteen naar de rechter kunt, of dat de Hoge Raad hier de hoogste rechter is.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Tim (16) werkt, voetbalt en heeft goed contact thuis. Welke theorie verklaart dat hij geen misdaad pleegt?
De gelegenheidstheorie
De labelingtheorie
De sociale bindingstheorie
De afschrikkingstheorie
Tim is sterk verbonden met zijn bijbaan, sport en familie: hij heeft veel te verliezen. Dat is de sociale bindingstheorie van Hirschi. De gelegenheidstheorie kijkt naar de situatie (doelwit, toezicht), niet naar de binding van de persoon.
Maak de zinnen af
Ziet de officier van justitie af van vervolging, dan gaat hij seponeren. Legt hij zelf een boete op, dan is dat een strafbeschikking. Behandeling in een kliniek voor een gevaarlijke dader met een stoornis heet tbs. Dat is geen straf maar een maatregel.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Herhaling uit 2.5. Dagvaarden is juist het tegenovergestelde van seponeren: de zaak gaat dan naar de rechter. Een vonnis is de uitspraak van de rechter, niet van de officier.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een rechter zegt: "Deze dader moet uit de samenleving, zodat hij niemand meer iets aandoet." Welk doel noemt hij?
Vergelding
Bescherming
Resocialisatie
Afschrikking
De samenleving veilig houden door de dader vast te zetten: bescherming (ook wel beveiliging). Vergelding gaat over wat de dader verdient, afschrikking over het tegenhouden van anderen of van hemzelf in de toekomst.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een burger vindt dat Nederland zijn privacy schendt en is bij alle Nederlandse rechters geweest. Waar kan hij heen?
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Het Internationaal Strafhof
Het Internationaal Gerechtshof
De Hoge Raad
Een burger tegen een staat, over een mensenrecht uit het EVRM (artikel 8, privacy): het EHRM in Straatsburg. Het Internationaal Strafhof berecht personen voor de zwaarste misdrijven; het Internationaal Gerechtshof beslecht geschillen tussen staten; de Hoge Raad heeft hij al gehad.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
EXAMENCASUS
Gefouilleerd zonder verdenking
In de stad van Amira (17) zijn de afgelopen maanden meerdere steekincidenten geweest. De burgemeester wijst het uitgaansgebied aan als veiligheidsrisicogebied. De politie mag daar mensen fouilleren op wapens, ook als ze nergens van verdacht worden.
Amira's vriend Daan wordt op één avond twee keer gefouilleerd. Hij vindt dat hij als verdachte wordt behandeld, terwijl hij niets gedaan heeft. De burgemeester zegt: "Liever tien keer onnodig fouilleren dan één mes op straat."
Thema 2 Afsluiting
Preventief fouilleren is geregeld in de Gemeentewet en de Wet wapens en munitie: de gemeenteraad geeft de bevoegdheid, de burgemeester wijst het gebied aan en de officier van justitie beslist wanneer er gefouilleerd wordt. Er is dus een wettelijke basis (legaliteitsbeginsel), maar het raakt het grondrecht op onaantastbaarheid van het lichaam (artikel 11 Grondwet) en de privacy. Er is ook discussie over etnisch profileren. Het citaat van de burgemeester is verzonnen, bij de casus.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Past preventief fouilleren in een rechtsstaat? Leg uit met twee begrippen uit dit thema.
Examenachtige vraag. Een goed antwoord gebruikt twee begrippen correct, bijvoorbeeld: het legaliteitsbeginsel (er is een wet die het toestaat, dus het kan passen), grondrechten (onaantastbaarheid van het lichaam en privacy worden beperkt), de onschuldpresumptie (Daan wordt behandeld alsof hij verdacht is), machtenspreiding (gemeenteraad, burgemeester en officier van justitie beslissen samen; de rechter kan achteraf toetsen). Beide standpunten zijn goed, als ze onderbouwd zijn met waarden: veiligheid tegen vrijheid.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Hoe beschermt de rechtsstaat burgers tegen de overheid en tegen elkaar?
WAT JE NU WEET
Tegen de overheid: grondrechten, het legaliteitsbeginsel, machtenspreiding en een onafhankelijke rechter beperken de macht van de staat.
Tegen elkaar: de politie en het OM sporen criminaliteit op en de rechter straft, met vergelding, afschrikking, resocialisatie en bescherming als doelen.
Ook een verdachte heeft rechten, want hij is onschuldig tot de rechter anders beslist.
Over de grens bewaken het Europees Hof en het Internationaal Strafhof de mensenrechten.
Thema 2 Afsluiting
This item has no instructions