Toetstraining Nederlands
Toetstraining Nederlands
Open met de kern van de les: niet alleen het goede antwoord telt, maar vooral het kunnen uitleggen en bewijzen van dat antwoord.
Dit kan ik aan het einde
Ik kan bij vragen over lezen en taal het juiste antwoord kiezen én mijn antwoord met kenmerken uit de tekst onderbouwen.
De input noemt meerdere doelen. Voor deze les is de overkoepelende vaardigheid: antwoord geven én bewijzen met tekstkenmerken. Verbind daar tijdens de les steeds alle onderdelen aan.
Welke woorden passen bij slim lezen voor een toets?
Gebruik de woordenwolk als start: laat leerlingen voorkennis noemen zoals leesstrategie, signaalwoord, tekstdoel, bewijs, hoofdgedachte, alinea of beeldspraak.
Leesstrategieën
Een leesstrategie kies je op basis van je leesdoel
Je leest niet elke tekst op dezelfde manier
Bij toetsen helpt de juiste strategie om sneller en beter te begrijpen
Belangrijk: kies niet op gevoel, maar op wat je moet vinden of begrijpen
This item has no instructions
Oriënterend lezen
Gebruik je als je wilt weten waar een tekst ongeveer over gaat
Je leest nog niet alles precies
Je bekijkt vooral: titel, tussenkopjes, afbeeldingen, bron, eerste en laatste alinea
Koppel dit aan de situatie van een lange tekst van drie pagina's. Benadruk dat oriënterend lezen bedoeld is voor een snelle eerste indruk.
Zoekend lezen
Gebruik je als je één specifiek gegeven zoekt
Je leest niet de hele tekst aandachtig
Je speurt naar een naam, datum, plaats of begrip
Voorbeeld: In welk jaar werd de eerste iPhone uitgebracht?
This item has no instructions
Intensief lezen
Je kiest voor intensief lezen als je de tekst nauwkeurig en volledig moet begrijpen. Dat past bij toetsvragen waarbij je niet alleen een antwoord geeft, maar ook moet uitleggen waarom dat antwoord klopt.
Leg het verschil uit met oriënterend en zoekend lezen: hier gaat het niet om globaal begrijpen of één detail vinden, maar om precies lezen en bewijs uit de tekst halen.
Welke leesstrategie past bij: één datum of naam zoeken?
intensief lezen
zoekend lezen
oriënterend lezen
studerend lezen
De juiste keuze is zoekend lezen: je speurt naar één specifiek gegeven. Oriënterend lezen is voor een eerste indruk; intensief lezen is voor volledig begrijpen.
Kies de juiste leesstrategieën
Als je snel wilt weten waar een tekst ongeveer over gaat, kies je voor oriënterend lezen. Zoek je één naam of datum, dan gebruik je zoekend lezen. Moet je een tekst nauwkeurig begrijpen en je antwoord bewijzen, dan past intensief lezen het best.
Alle drie de strategieën komen letterlijk uit het blok. Let erop dat leerlingen het leesdoel koppelen aan de strategie.
Waarom kies je soms voor intensief lezen?
Goed antwoord bevat: intensief lezen past als je de tekst nauwkeurig en volledig moet begrijpen en bewijs uit de tekst nodig hebt voor je antwoord.
Herhaling en overdrijving
Schrijvers gebruiken taal soms extra opvallend om iets sterker te laten overkomen
Twee veelvoorkomende middelen zijn herhaling en overdrijving
Bij toetsvragen moet je niet alleen herkennen wat het is, maar ook wat het effect is
This item has no instructions
Overdrijving
Voorbeeld: Ik heb je al honderd keer gezegd...
Dat is meestal niet letterlijk waar
De schrijver of spreker maakt iets groter of sterker dan het echt is
Effect: nadruk op irritatie, emotie of ernst
This item has no instructions
Herhaling
Voorbeeld: Nooit, nooit, nooit geef ik op!
Een woord of zinsdeel komt expres terug
Effect: benadrukken
Het kan een tekst sterker, duidelijker of emotioneler maken
This item has no instructions
Verschil tussen beide
Herhaling = iets wordt opnieuw gezegd.
Overdrijving = iets wordt expres groter gemaakt dan het letterlijk is.
Voorbeeld: Ik was zó moe dat ik wel duizend uur had kunnen slapen is overdrijving, omdat duizend uur niet letterlijk bedoeld is.
Laat steeds de redenering horen: wat zie je in de zin, en waarom past dat beter bij herhaling of overdrijving?
Wat is dit: Ik had wel duizend uur kunnen slapen.
beeldspraak
herhaling
woordspeling
overdrijving
Overdrijving, omdat duizend uur niet letterlijk bedoeld is. Laat leerlingen ook het effect noemen: extra nadruk op hoe moe iemand is.
Wat is het verschil tussen herhaling en overdrijving?
Verwachte elementen: herhaling benadrukt iets door woorden terug te laten komen; overdrijving maakt iets groter of sterker dan letterlijk bedoeld.
Tekstdoelen
Informeren = informatie geven
Overtuigen = je mening beïnvloeden
Activeren = je iets laten doen
Amuseren = je vermaken
This item has no instructions
Informeren herkennen
Een informerende tekst geeft vooral feitelijke informatie. Je ziet vaak uitleg, gegevens, onderzoek of neutrale mededelingen. Bij een toets bewijs je dit door aan te wijzen dat de schrijver vooral feiten noemt en geen duidelijke mening probeert op te dringen.
Gebruik het voorbeeld over slaap en jongeren. Wijs op woorden als 'volgens onderzoekers' en concrete informatie over slaap.
Overtuigen herkennen
Een overtuigende tekst wil dat jij een standpunt gaat overnemen. De schrijver geeft redenen en probeert jouw mening te beïnvloeden. Zinnen als Kies liever... of een duidelijk oordeel laten zien dat het niet alleen om informatie gaat.
Bij het voorbeeld over energiedrank kan discussie ontstaan met activeren. Benadruk dat de kern hier is: de schrijver wil je overtuigen dat energiedrank een slecht idee is, en gebruikt daarvoor argumenten.
Tekstdoel bewijzen
Noem het tekstdoel
Wijs woorden of zinnen aan die daarbij passen
Leg uit waarom die kenmerken bij dat tekstdoel horen
Kies dus niet alleen het antwoord, maar bewijs het
This item has no instructions
Welk tekstdoel past bij feiten en uitleg zonder duidelijke mening?
activeren
amuseren
informeren
overtuigen
Informeren herken je aan feitelijke informatie, uitleg, gegevens of onderzoek. Overtuigen bevat juist een standpunt en argumenten.
Vul de tekstdoelen aan
Een tekst die vooral feiten en uitleg geeft, wil meestal informeren. Een schrijver die jouw mening wil beïnvloeden, wil overtuigen. Bij een toets moet je het tekstdoel niet alleen noemen, maar ook bewijzen met woorden uit de tekst.
Deze invuloefening sluit aan op de kern van dit blok: tekstdoel herkennen én onderbouwen met tekstkenmerken.
Tekstverbanden
Zinnen en alinea's hangen met elkaar samen
Die samenhang noem je een tekstverband
Signaalwoorden helpen je om dat verband te herkennen
Als je het signaalwoord ziet, kun je vaak sneller uitleggen wat het verband is
This item has no instructions
Veelvoorkomende verbanden
Verband
ten eerste
maar, toch, echter
bijvoorbeeld
daardoor
Opsomming
Tegenstelling
Voorbeeld
Oorzaak-gevolg
Signaalwoord
Je kunt mondeling aanvullen met reden = omdat, conclusie = dus, tijd = daarna.
Oorzaak-gevolg
Lang op je telefoon zitten → minder bewegen en soms slechter slapen
Bij oorzaak-gevolg gebeurt eerst iets en dat heeft een gevolg. Het signaalwoord daardoor laat dat verband duidelijk zien.
This item has no instructions
Tegenstelling
Bij een tegenstelling worden twee verschillende ideeën naast elkaar gezet.
Voorbeeld: sommige leerlingen leren liever alleen, anderen juist samen. Het signaalwoord toch laat zien dat er een tegenstelling of wending in de tekst zit.
Benadruk dat het bewijs vaak in het signaalwoord zit. Laat leerlingen wennen aan formuleringen als: 'Ik herken een tegenstelling aan het signaalwoord toch.'
Hoe bewijs je een tekstverband met een signaalwoord?
Verwachte elementen: noem een signaalwoord en koppel het aan een verband, bijvoorbeeld daardoor = oorzaak-gevolg, toch = tegenstelling, bijvoorbeeld = voorbeeld.
Welk tekstverband past bij het signaalwoord daardoor?
tegenstelling
voorbeeld
oorzaak-gevolg
opsomming
Daardoor wijst op oorzaak-gevolg: eerst gebeurt iets, daarna volgt het gevolg.
Maak de verbanden compleet
Bij oorzaak-gevolg gebeurt eerst iets en daarna volgt een gevolg. Het signaalwoord daardoor past daarbij. Bij een tegenstelling zet de schrijver twee ideeën tegenover elkaar.
Laat leerlingen hardop redeneren: welk woord noemt het verband en welk woord is het bewijs in de zin?
Functie van een alinea
Een alinea heeft een taak in de tekst
Die taak noem je de functie van de alinea
Een alinea kan bijvoorbeeld het onderwerp introduceren, een voorbeeld geven of een conclusie geven
Kijk dus naar wat de alinea doet
This item has no instructions
Onderwerp introduceren
Een inleidende alinea opent het onderwerp
Voorbeeld: een alinea over jongeren en sociale media
De schrijver laat zien waar de tekst over gaat
Er is nog geen conclusie of oplossing
Verbind dit aan de voorbeeldalinea uit de input: veel jongeren gebruiken sociale media, waarna de vraag volgt hoeveel tijd zij eraan besteden.
Welke functie heeft deze alinea vooral: het onderwerp openen?
oplossing geven
conclusie geven
onderwerp introduceren
voorbeeld geven
Sluit aan op de voorbeeldalinea over jongeren en sociale media: de schrijver laat vooral zien waar de tekst over gaat, nog zonder conclusie.
Waar let je op bij de functie van een alinea?
Verwachte elementen: je kijkt wat de alinea doet in de tekst, bijvoorbeeld het onderwerp openen, een voorbeeld geven of een conclusie geven.
Beeldspraak
Bij beeldspraak bedoelt de schrijver iets niet letterlijk
Voorbeeld vergelijking: Mijn vader is zo sterk als een beer
Voorbeeld uitdrukking: Die toets was een eitje
Betekenis: de toets was gemakkelijk
Maak het verschil duidelijk tussen letterlijk en figuurlijk taalgebruik.
Woordspeling
Een woordspeling speelt met de dubbele betekenis of klank van woorden. In broodnodig hoor je het gewone woord, maar bij een bakker krijgt brood extra nadruk. Dat maakt de zin grappig of slim gevonden.
This item has no instructions
Waarom gebruikt een schrijver dit?
Beeldspraak maakt taal levendiger of duidelijker
Herhaling benadrukt iets
Overdrijving maakt een gevoel of situatie sterker
Woordspeling maakt taal opvallend of grappig
Deze slide verbindt de losse begrippen met het achterliggende effect, zodat leerlingen niet alleen herkennen maar ook kunnen uitleggen waarom een schrijver dit gebruikt.
Wat voor taalgebruik is: Mijn vader is zo sterk als een beer?
woordspeling
vergelijking
herhaling
overdrijving
Dit is een vergelijking binnen beeldspraak. De betekenis is niet letterlijk: de vader wordt vergeleken met een beer om zijn kracht te benadrukken.
Wat gebeurt er in het woord broodnodig bij een bakker?
tegenstelling
woordspeling
beeldspraak
opsomming
Woordspeling: het gewone woord broodnodig krijgt extra lading door brood van de bakker. Bespreek dat dit taal opvallend of grappig maakt.
Waarom gebruikt een schrijver beeldspraak of woordspeling?
Verwachte elementen: beeldspraak maakt taal levendiger of duidelijker; herhaling benadrukt; overdrijving versterkt een gevoel; woordspeling maakt taal opvallend of grappig.
Eén tekst, meerdere kenmerken
In een toetstekst komen vaak meerdere onderdelen tegelijk voor:
een tekstdoel
een tekstverband met signaalwoord
een functie van een alinea
taalgebruik dat je moet herkennen en bewijzen
Bereid hier de overstap voor naar een samengestelde toetsvraag, zonder er een activiteit van te maken op de slide.
Voorbeeld: telefoonvrije school
In een tekst over een telefoonvrije school zie je hoe kenmerken samenwerken:
Volgens mij laat een standpunt zien
Toch wijst op een tegenstelling
Dus kondigt een conclusie aan
De laatste alinea kan het standpunt of de conclusie versterken
Gebruik dit als samenvattend model voor hoe leerlingen in de toets moeten kijken naar woorden die bewijs leveren.
Welk woord laat in de voorbeeldtekst een conclusie zien?
toch
volgens mij
bovendien
dus
In het samenvattende blok over de telefoonvrije school is dus het signaalwoord dat de conclusie aankondigt.
Wat neem jij mee naar de toets?
Laat leerlingen één concreet leerpunt noemen, bijvoorbeeld tekstdoel bewijzen, signaalwoorden herkennen of de juiste leesstrategie kiezen.
Welk onderdeel vond jij vandaag het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te horen waar nog onzekerheid zit. Mogelijke thema's: tekstdoelen bewijzen, verschil tussen herhaling en overdrijving, functie van alinea's.
Begrippenlijst
leesstrategie - manier van lezen die past bij je leesdoel
oriënterend lezen - snel kijken waar een tekst ongeveer over gaat
zoekend lezen - lezen om één specifiek gegeven te vinden
intensief lezen - nauwkeurig lezen om de tekst helemaal te begrijpen
herhaling - een woord of zin bewust opnieuw gebruiken
overdrijving - iets sterker of groter zeggen dan letterlijk bedoeld
tekstdoel - wat de schrijver met de tekst wil bereiken
This item has no instructions
Begrippenlijst
tekstverband - samenhang tussen zinnen of alinea's
signaalwoord - woord dat een tekstverband aangeeft
oorzaak-gevolg - verband waarbij iets leidt tot een gevolg
tegenstelling - verband waarbij twee ideeën tegenover elkaar staan
functie van een alinea - taak van een alinea binnen de tekst
beeldspraak - figuurlijk taalgebruik dat niet letterlijk bedoeld is
woordspeling - spelen met betekenis of klank van woorden
This item has no instructions