Platentektoniek
Hoofdstuk 4
Platentektoniek
Lesson duration is: 100 minItems in this lesson
Hoofdstuk 4
Platentektoniek
Thingvellir, IJsland, waar je de breuk tussen Europa en de VS kunt aanraken
De breuk met wat ooit onze trouwste bondgenoot was, is niet alleen een cultureel-politiek gegeven. Ook geografisch dijen we uit elkaar. De Noord-Amerikaanse en de Euraziatische aardplaten gaan met een gemiddelde snelheid van 2 cm per jaar van elkaar weg. IJsland ligt precies op die breuklijn. Op het eiland is de continentverschuiving zichtbaar. In het nationaal park Thingvellir is het een toeristische attractie om tussen beide continenten te wandelen. Op sommige plaatsen is de kloof zo smal dat je met gestrekte armen beide continenten kunt aanraken. Een te koesteren sensatie.
1 Opbouw van de aarde
Wat weet je al?
4.1.1 Voorkennis
Maak oefening 1 in Lernova -> bij oefenen.
Platentektoniek is een begrip dat je misschien al eens hebt gehoord in eerdere aardrijkskundelessen, of misschien zelfs in het nieuws, bijvoorbeeld bij aardbevingen of vulkaanuitbarstingen. Dit hoofdstuk gaat dieper in op hoe de tektonische platen van onze planeet bewegen en welke effecten dit heeft op de aardkorst. Denk aan fenomenen zoals bergen die ontstaan, continenten die verschuiven, en zelfs de vorming van oceanen.
De krachten die diep in de aarde werkzaam zijn, bepalen mee hoe ons landschap eruitziet en kunnen zelfs invloed hebben op het dagelijks leven, zoals bij de recente aardbevingen in bijvoorbeeld Japan.
aardbevingen met magnitude 6+
4.1.2 Inwendige structuur van de aarde
Platentektoniek is een belangrijke tak binnen de aardrijkskunde en verklaart het dynamische karakter van de aarde. Platentektoniek beschrijft de beweging van de lithosfeer, de buitenste laag van de aarde, die verdeeld is in grote platen. Die platen bewegen voortdurend, waardoor ze mee het landschap vormgeven, geologische activiteit veroorzaken en het leven op onze planeet beïnvloeden.
Platentektoniek biedt een verklaring voor fenomenen zoals de vorming van bergen (bijvoorbeeld de Himalaya) en de vorming van oceanische troggen (bijvoorbeeld de Marianentrog). De theorie is van onschatbare waarde geweest om aardbevingen, vulkanen en de vorming van landschappen te begrijpen. Ze heeft ons ook geholpen om natuurlijke rampen te voorspellen en om de evolutie van de aarde in de loop van de geschiedenis te begrijpen.
Platen verschuiven wel tot 10cm per jaar
De verschuiving (5 cm): De Indische tektonische plaat schuift met een snelheid van ongeveer 4 tot 5 centimeter per jaar naar het noorden, toe en onder de Euraziatische plaat. [1, 2]
De verticale groei (0,5 tot 1 cm): Door deze immense botsing wordt de aardkorst omhoog gedrukt. Dit zorgt voor een netto verticale groei van de bergen van zo'n 5 tot 10 millimeter per jaar. De hoogste berg ter wereld, de Mount Everest, groeit hierdoor netto zo'n 4 millimeter per jaar. [1, 2, 3, 4]
Bovendien worden de bergen niet onbeperkt hoger. Factoren zoals erosie (door wind, ijs en regen) en incidentele zware aardbevingen vlakkend de groei deels weer af of laten de toppen soms zelfs tijdelijk een stukje krimpe
Marianentrog
De Marianentrog is met een diepte van ongeveer 11 kilometer de diepst bekende plek in de oceaan. De trog is gelegen ten oosten van de Marianen.
gelegen ten oosten van de Filipijnen in de Stille Oceaan.
This item has no instructions
Inleiding
Maak opdracht 1 in de opbouw van Lernova 4.1.2
De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar geleden samen met de andere planeten uit ons zonnestelsel ontstaan. In het begin was de aarde een hete en vloeibare planeet. Door afkoeling ordenden de verschillende materialen zich onder invloed van de zwaartekracht: zwaardere elementen, zoals ijzer en zink, zonken naar het centrum en vormden de kern. De lichtere elementen dreven naar de oppervlakte, koelden af en vormden de harde en dunne korst. Tussen de kern en de korst bevonden zich allerlei stroperige materialen in de mantel. Op die manier ontstond de gelaagde structuur van de aarde.
De opbouw van de aarde kun je vergelijken met een perzik:
De schil van de perzik bedekt de buitenkant en is heel dun, net zoals de aardkorst.
Het vruchtvlees ligt onder de schil en is een mix van vocht en vaste materie, net zoals de aardmantel.
De pit ligt centraal en is vast, zoals (een deel van) de aardkern.
na het maken van de oefening: De aarde heeft een straal van 6 370 km. Dat betekent dat men in Kola maar tot 0,19 % van de maximale diepte heeft kunnen boren. Toch weten we veel over de inwendige structuur van de aarde. Hoe dat kan, leer je in dit traject.
Onderzoek naar het binnenste van de aarde
6DOF hier beginnen (entry ticket maken)
Er zijn dus verschillende manieren om het binnenste van de aarde te onderzoeken, maar aardbevingsgolven blijken het meest efficiënt. Die seismische golven, die ontstaan bij aardbevingen of zelf kunstmatig worden opgewekt, worden bestudeerd via seismologisch onderzoek.
filmpje bekijken 7.15u tot 12.17.
Doordat boren slechts 12 km diep in de aarde kunnen boren, zijn andere methodes nodig.
De structuur van de aarde kunnen we wel afleiden op basis van seismologisch onderzoek. Seismologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van aardbevingen. Door gebruik te maken van seismische golven, die ontstaan bij aardbevingen of kunstmatig worden opgewekt, kunnen wetenschappers diepgaand inzicht verkrijgen in de samenstelling en de eigenschappen van de verschillende lagen van onze planeet.
Dat gebeurt met behulp van een seismograaf. Dat apparaat vangt de schokken van een aardbeving op en registreert ze. Het resultaat noem je een seismogram.
Schrijf 3 zaken op die je nog weet uit de vorige les.
This item has no instructions
Inwendige structuur
van de aarde
Hier starten 6GZ/H
Door de informatie van de seismische golven kunnen we de inwendige structuur van de aarde schetsen.
We maken een onderscheid in de inwendige structuur op basis van de chemische samenstelling en de fysische eigenschappen.
Inwendige structuur
van de aarde
Door de informatie van de seismische golven kunnen we de inwendige structuur van de aarde schetsen.
We maken een onderscheid in de inwendige structuur op basis van de chemische samenstelling en de fysische eigenschappen.
Maak opdracht 3 in de opbouw van Lernova 4.1.2
This item has no instructions
Isostasie
Maak opdracht 4 in de opbouw van 4.1.2
Isostasie betekent het drijvend evenwicht van de vaste lithosfeer op de plastische asthenosfeer.
Als er meer gewicht op de lithosfeer terechtkomt, zal die dieper duwen in de asthenosfeer. Omgekeerd geldt dat minder gewicht op de lithosfeer ervoor zorgt dat ze zal stijgen.
De beweging verloopt niet zo snel als in de animatie, maar neemt vele jaren in beslag.
De afwisseling tussen ijstijden en tussenijstijden is een goed voorbeeld waarbij er meer of minder massa op de lithosfeer terechtkomt.
Opeenvolging van ijstijden en tussenijstijden
Tijdens de laatste honderdduizenden jaren zijn de volgende belangrijke periodes in onze regio bekend:
Eemien (tussenijstijd): Ongeveer 130.000 tot 115.000 jaar geleden. Het was toen erg warm; zelfs nijlpaarden kwamen in onze streken voor.
Weichselien (laatste ijstijd): Ongeveer 115.000 tot 11.700 jaar geleden. Dit was de laatste strenge koude periode waarin grote delen van Noord-Europa schaars begroeid en koud waren. [1]
(Neanderthalers en homo sapiens)
Holoceen (huidige tussenijstijd):
Begonnen rond 9700 v.Chr. (11.700 jaar geleden) en duurt tot op de dag van vandaag. [1, 2, 3]
Maak met behulp van deze kaart opdracht 5 in de opbouw van 4.2.1
This item has no instructions
2 Mechanisme van de platentektoniek
nog eens IJsland
De lithosfeer is de harde buitenlaag van de aarde, die bestaat uit de aardkorst en het bovenste vaste deel van de mantel. Die laag is onderverdeeld in verschillende platen, tektonische platen genoemd. De platen zijn continu aan het bewegen, waardoor ze enkele centimeters per jaar opschuiven. Door de verschillende plaatbewegingen ontstaan aardbevingen, vulkanen en gebergten.
Platentektoniek?
This item has no instructions
De lithosfeer is verdeeld in verschillende platen
Oceanische plaat
Continentale plaat
Het model van continentendrift is verouderd en wordt nu niet meer gebruikt. Nu spreekt men van platentektoniek, omdat niet enkel de continenten bewegen, maar de lithosfeerplaten.
De bovenste laag van de aarde, de lithosfeer, is opgebouwd uit platen die ten opzichte van elkaar bewegen, vandaar dat we spreken over platentektoniek.
Hieronder zie je een kaart met de belangrijkste platen. De lithosfeer is opgedeeld in tientallen kleine en grotere platen. In de atlas kun je kaarten vinden met de verschillende hoofd- en deelplaten.
Er zijn twee soorten platen: oceanische en continentale platen. Oceanische platen bestaan enkel uit oceanische korst. Continentale platen bestaan uit continentale korst, al dan niet in combinatie met oceanische korst.
This item has no instructions
Continentendrift?
Kolom titel
Kolom tekst
Kolom tekst
Als je naar een simpele wereldkaart kijkt, vallen er meteen enkele zaken op. Zo lijken de oostkust van Afrika en de westkust van Zuid-Amerika bijna perfect in elkaar te passen.
Die vaststelling is niet nieuw.
Alfred Wegener, een Duitse weerkundige uit de eerste helft van de 20e eeuw, was de eerste die zich aan een verklaring waagde. Zijn studies leidden ertoe dat hij vermoedde dat de 'continentendrift', zoals hij dat noemde, gebeurde op een manier die vergelijkbaar was met de bewegingen van gletsjers en ijsschotsen.
Hij stelde dat alle continenten uit één oercontinent voorkwamen: Pangea.
Op een manier, die Wegener niet kon verklaren, sloegen de continenten op drift en verspreidden ze zich over de aarde. Recenter onderzoek heeft aangetoond dat het de aardplaten zijn die bewegen in plaats van continenten: platentektoniek dus.
4.2.1 De lithosfeer en het ontstaan van de aardplaten
This item has no instructions
Ontstaan van de platen
Lees de tekst en maak opdracht 2 in de opbouw van 4.2.1
This item has no instructions
Tijd over?
Maak bij 'oefenen' in reeks A oefening 1 en 2.
This item has no instructions
