2
Bouwstenen van stoffen
Paragraaf 2.1
Macro- en microniveau
Suiker in je thee is na het roeren onzichtbaar. Waar is de suiker gebleven als je hem niet meer ziet?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
2
Bouwstenen van stoffen
Paragraaf 2.1
Macro- en microniveau
Suiker in je thee is na het roeren onzichtbaar. Waar is de suiker gebleven als je hem niet meer ziet?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 2 Bouwstenen van stoffen, paragraaf 2.1 Macro- en microniveau. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Pallbo, Wikimedia Commons (publiek domein)
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
2.1 Macro- en microniveau
Leerdoelen
2.1.1
Je kunt het verschil uitleggen tussen het macroniveau en het microniveau.
2.1.2
Je kunt het deeltjesmodel gebruiken voor vaste stof, vloeistof en gas.
2.1.3
Je kunt de woorden atoom en molecuul op de juiste manier gebruiken.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Wisselen tussen macro- en microniveau
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Startvraag
Suiker in de thee
Je roert suiker door je thee. Na een tijdje zie je geen suiker meer. Waar is de suiker gebleven?
De suiker is verdwenen
De suiker is in water veranderd
De suiker is verbrand
De suiker zit nog in de thee, als deeltjes
Startvragen activeren voorkennis. Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. De suiker is niet verdwenen: de suikerdeeltjes zijn gelijkmatig tussen de watermoleculen verdeeld. Je proeft dat de thee zoeter is geworden, de massa van de thee is toegenomen. Dit is een mooi voorbeeld van macro (zoet, geen kristallen zichtbaar) en micro (deeltjes tussen elkaar). Image credit: Pallbo, Wikimedia Commons (publiek domein)
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Twee manieren van kijken
Macroniveau: wat je met je ogen of een meetinstrument kunt waarnemen. Een druppel water, de kleur, het kookpunt.
Microniveau: de deeltjes waaruit een stof bestaat, te klein om te zien. Watermoleculen die bewegen en elkaar aantrekken.
In de scheikunde verklaar je wat je op macroniveau ziet met wat er op microniveau gebeurt.
Een handig beeld: een zandstrand is vanaf een afstand een geel vlak (macro), maar van dichtbij bestaat het uit losse korrels (micro). Laat leerlingen een eigen voorbeeld bedenken. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Atoom, molecuul en stof
Op microniveau komen deze drie woorden steeds terug.
Atoom
Een bouwsteen van een stof. Een atoom is ongeveer een tienmiljardste meter groot.
Molecuul
Een groepje atomen dat aan elkaar zit. Een watermolecuul heeft twee H-atomen en één O-atoom.
Stof
Heel veel deeltjes samen. Dat is wat je ziet en kunt meten.
Een atoom van 0,1 nm: een nm is een miljoenste millimeter. Het gaat om het besef dat deeltjes onvoorstelbaar klein zijn, niet om het onthouden van getallen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Kennis
1
Welke uitspraak gaat over het microniveau?
Water kookt bij 100 °C
Bij warmte bewegen de moleculen sneller
Water is kleurloos
Water heeft een dichtheid van 1,0 g/cm³
Alleen de tweede uitspraak gaat over deeltjes. De andere drie zijn waarnemingen of metingen aan de stof, dus macro.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Het deeltjesmodel
Vast: de deeltjes zitten dicht op elkaar op vaste plaatsen en trillen.
Vloeibaar: dicht bij elkaar, maar ze schuiven langs elkaar.
Gas: ver uit elkaar en razendsnel in beweging, ze vullen de hele ruimte.
Bij verwarmen gaan de deeltjes sneller bewegen.
Het model is een vereenvoudiging: deeltjes tekenen we vaak als bolletjes. Laat leerlingen ook de faseveranderingen uit paragraaf 1.3 met dit model uitleggen. Image credit: Ulflund, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Toepassing
2
Je pompt lucht in een fietsband. Wat gebeurt er met de deeltjes in de band?
Er komen meer deeltjes in dezelfde ruimte
Ze worden groter
Ze smelten
Ze verdwijnen
In de band komen steeds meer luchtmoleculen. Ze botsen vaker tegen de binnenkant van de band, en dat voel je als druk. De deeltjes zelf worden niet groter of kleiner.
Vul de woorden in.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Kennis
3
Atomen en moleculen horen bij het microniveau.
Een waarneming of meting hoort bij het macroniveau.
In een gas zitten de deeltjes ver uit elkaar.
Bij hogere temperatuur gaan de deeltjes sneller bewegen.
Laat leerlingen bij elke regel zeggen of het micro of macro is en waarom.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Toepassing
4
Leg met deeltjes uit waarom een gas een heel vat vult en een vloeistof niet.
Goed antwoord: gasdeeltjes zitten ver uit elkaar en bewegen razendsnel, ze trekken elkaar nauwelijks aan en verspreiden zich dus door de hele ruimte. Vloeistofdeeltjes zitten dicht op elkaar en blijven bij elkaar, daardoor heeft een vloeistof een vast volume. Laat leerlingen hun antwoord eerst zelf tekenen met bolletjes.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Toepassing
★ 5
Een ijsklontje smelt tot water. Wat verandert er op microniveau?
Er ontstaat een nieuwe stof
De moleculen worden kleiner
Moleculen blijven gelijk, ordening verandert
De moleculen verdwijnen
Bij smelten verandert niets aan de moleculen zelf: het blijven H₂O-moleculen. Alleen de ordening en de beweging veranderen: in ijs zitten ze op vaste plaatsen, in water schuiven ze langs elkaar. Daarom is smelten geen chemische reactie.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
V E R D I E P I N G
Van klein naar groot
Zet op volgorde van de kleinste naar de grootste afmeting.
Bij benadering: een waterstofatoom 0,1 nm, een watermolecuul 0,3 nm, een virus 100 nm, een bacterie 2000 nm (2 µm) en een haar ongeveer 70 000 nm (0,07 mm). Tussen atoom en haar zit dus een factor van ongeveer een miljoen.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
2.1.1 Macro en micro uit elkaar houden
2.1.2 Deeltjesmodel van de fasen
2.1.3 Atoom en molecuul
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
2.1
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp