LES 2: De romantische kunstenaar: genie en virtuositeit

• New lesson editor
• Kunst
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 5

LES 2: De romantische kunstenaar:

genie en virtuositeit

Franz Liszt

Richard Wagner

“The artist should not only paint what he sees before him, but also what he sees within himself.”
— Caspar David Friedrich

Open met het contrast met eerdere periodes: de kunstenaar was vaak verbonden aan hof, kerk of stad. In deze les verschuift het beeld naar de autonome kunstenaar met een eigen stem en publiek.

Terugblik: zeven vluchtroutes

De romantische kunsthouding sluit aan bij een bredere zoektocht naar ontsnapping aan het alledaagse.

• vlucht in gevoel en verbeelding

• vlucht in natuur, droom en fantasie

• vlucht in verleden, exotische werelden of spiritualiteit

• de kunstenaar wordt degene die zulke werelden oproept

De gebruiker noemt een korte terugblik op de zeven vluchtroutes. Noem ze beknopt als overgang, zonder de les daarop te laten leunen. De functie hier is het voorbereidende kader voor de romantische kunstenaar.

Wat is het begrip uit de romantiek voor de wereld die fundamenteel onvolmaakt is?

Hoe noemt men het gevoel van ontzag en schrik bij het aanschouwen van iets overweldigends (in de natuur)

Wat is het verschil tussen absolute muziek en programmamuziek?

A

Absolute muziek wordt gespeeld door een volledig orkest, programmamuziek niet

B

Programmamuziek heeft altijd een tekst

C

Programmamuziek vertelt een verhaal of beeld uit, absolute muziek staat op zichzelf

D

Absolute muziek is ouder dan programmamuziek

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe in de romantiek het beeld van de kunstenaar veranderde. Van, in dienst van kerk of vorst, naar autonoom, geniaal en soms miskend individu.

Ik kan het verschil benoemen tussen genie en virtuositeit

Geniale kunstenaars en individuele expressie

Originaliteit belangrijk

In de romantiek wordt originaliteit steeds belangrijker. De kunstenaar is volkomen vrij in zijn kunstzinnige uitingen

Ideaalbeeld als genie

Er onstaat een ideaalbeeld van de kunstenaar als genie, die zich niks aantrekt van de burgelijke omgangsvormen.

Uitdrukking van gevoel centraal

In de Romantiek staat het uitdrukken van vreugde, verdriet en verlangen centraal.

In de muziek worden composities steeds langer. Doel: Overrompelen

Componisten schrijven steeds langere stukken voor grotere orkesten met als doel om het publiek te overrompelen.

Van dienaar naar schepper

Individualisme

Er komt meer nadruk op de kunstenaar als individu met nadruk op zijn eigen inspiratie. De kunstenaar presenteert zich als zelfstandig scheppend individu.

Autonoom kunstenaar -

van functie naar identiteit

De kunstenaar werkt niet langer vooral in dienst van kerk of vorst, maar werkt vanuit zijn eigen gevoel en inspiratie. Van vooral vakman naar geniaal kunstenaar

Het innerlijke gevoel belangrijk

Het innerlijk gevoel en persoonlijke expressie van de kunstenaar worden belangrijker.

vakmanschap → genie en originaliteit

Genialiteit

In de Romantiek ontstaat een nieuw beeld van de kunstenaar. Ze worden ''rocksterren''.

De kunstenaar wordt gezien als een genie, iemand met een uitzonderlijk talent en een bijzondere verbeeldingskracht.

Deze laat zich leiden door gevoel, intuïtie en inspiratie.

Maakt kunst vanuit zijn eigen innerlijke wereld.

Genie en miskend talent

Het romantische beeld van de kunstenaar krijgt twee sterke trekken:

• genie: uitzonderlijk, origineel, bijna bovenmenselijk begaafd

• miskend individu: niet altijd direct begrepen of erkend

Die spanning zie je terug bij Schubert, Paganini, Liszt en Wagner.

Virtuositeit

Kunstenaars werden vaak gezien als virtuoos:

Iemand die een techniek of vaardigheid uitzonderlijk goed beheerst en die hoorbaar en zichtbaar indruk maakt.

Voorbeelden:

• extreem goed en snel viool kunnen spelen (Niccolò Paganini)

• zeer technisch en gedetailleerd schilderen (Caspar David Friedrich)

De techniek wordt een vorm van expressie en spektakel. De romantische kunstenaar wil het publiek hiermee verbazen en imponeren.

Zee van ijs (1823-25) Caspar Friedrich

Paganini: virtuositeit als mythe

Openbare concertpodia

Bij Paganini verschuift de aandacht naar het openbare concertpodium.

Virtuoos

Paganini had een verbluffende technische beheersing en gaf

spectaculaire optredens. Het publiek ziet hem als uitzonderlijk kunstenaar.

Legendevorming

Paganini creëerde zorgvuldig gecultiveerde mysteries rond zijn persoonlijkheid.

Hij versterkte de legendevorming om zijn persoon door 's nachts op kerkhoven voor de doden te spelen. Hij had ook de gewoonte om voor een concert zijn gezicht wit te schminken om zo nog meer tot de verbeelding te spreken, als hoogromantisch lijdend kunstenaar. Een mysterieuze ziekte zorgde voor nog meer mystificatie rondom zijn persoon.

Maak het onderscheid met Schubert scherp: hier niet de besloten intimiteit, maar publieke sensatie en bewondering.

Sleepvraag

Virtuositeit

Het genie

Hoe briljant een de kunstenaar iets uitvoert

Wat voor briljants de kunstenaar bedenkt

Een nieuw publiek, nieuwe ruimtes

Salonmuziek

terwijl orkestmuziek in de Romantiek steeds luider wordt stijgt in Wenen de populariteit van salonavonden waar informeel gemusiceerd wordt.

Roem

Kunstenaars worden echte beroemdheden. Dit ontstaat via publiek, reputatie en optredens door heel Europa

Nieuwe vormen van optreden

De autonome kunstenaar hoort bij nieuwe vormen van optreden. Muziek klinkt niet alleen aan hof of in kerk maar ook in concertzalen en bij welgestelde mensen thuis.

Salon en concertzalen

Salons en concertzalen worden belangrijk(er). Door heel Europa worden nieuwe concertgebouwen uit de grond gestampt.

Leg uit dat autonomie niet betekent dat kunstenaars zonder publiek werkten. Ze werden juist afhankelijker van publieke waardering, netwerken en zichtbaarheid.

Franz Schubert (1797-1828)

Artistieke vrijheid belangrijker dan succes

Schubert vond artistiek vrijheid belangrijker dan succes. Hij werkt voor zichzelf en niet voor een koning of de kerk. Hierdoor had hij vaak geldgebrek. Exemplarisch voor de romantische kunstenaar

Sterft jong en wordt later pas erkend

Schubert sterft jong en zijn genie wordt pas na zijn door erkend.

Melancholie

Een thema dat vaak terugkomt in het werk van Schubert is melancholie. Dit pas goed bij het idee van Weltschmerz.

''Winterreise'' (1827)

Hierin wordt een jongeman afgewezen door zijn geliefde en besluit op reis te gaan. In 24 liederen bezingt hij de rusteloosheid en wanhoop. Schubert vertaalt in ''Winterreise'' (1827) iedere afzonderlijk gemoedstoestand als afzonderlijke zangpartij.

Schubertiades

Kamermuziek uitgevoerd in huiselijke kring. Dit waren bijeenkomsten rond Schuberts muziek. Deze setting past bij de intieme sfeer van zijn werk.

Portret van Franz Schubert

Liederencyclus

Een belangrijk romantisch genre bij Schubert is de liederencyclus.

Dit is een reeks liederen die inhoudelijk samenhangt.

De liederen vormen samen een groter verhaal of gevoelsverloop.

Muziek en tekst versterken elkaar.

Leitmotiv

is in zijn oorspronkelijke betekenis een muzikaal thema dat in een opera, of algemener het muziekdrama, steeds terugkeert als in de tekst of op het toneel een bepaalde figuur, gedachte of voorwerp verschijnt. Ook emoties en gedachten worden met leidmotieven verbonden.

Wat verandert vooral in het romantische kunstenaarsbeeld?

A

Van dienaar naar autonoom

B

Van amateur naar vakman

C

Van solist naar koorlid

D

Van componist naar dirigent

Toetst de kernverschuiving uit slides 2-5. De afleiders zijn bewust beroepsmatig of muzikaal, terwijl het hier om maatschappelijke rol en imago gaat.

Vul de kernbegrippen in

In de romantiek staat meer individualisme centraal. De kunstenaar werkt niet langer vooral voor kerk of vorst, maar presenteert zich als zelfstandig individu. Nieuwe roem ontstaat ook via publiek, reputatie en optredens. Zo groeit ook het beeld van de kunstenaar als genie.

individualisme

vorst

publiek

genie

salon

leitmotiv

koor

orkest

Alle begrippen komen letterlijk uit het eerste inhoudsblok terug.

Waarom Franz Schubert romantisch is

Schubert laat zien hoe het kunstenaarsbeeld verandert.

• Persoonlijke expressie staat centraal

• Uitvoering werk in kleine kring in plaats van hofdienst

• Zijn werk ontstaat vanuit innerlijk gevoel

• De kunstenaar verschijnt als gevoelig en uniek individu

Wat is een Schubertiade?

A

Een bijeenkomst rond Schuberts muziek

B

Een grote opera van Wagner

C

Een soloconcert van Liszt

D

Een motief in een liederencyclus

Controleert het onderscheid tussen Schubertiade, salon en andere romantische begrippen.

Schubert samengevat

Schuberts muziek klonk vaak in een salon, een huiselijke ruimte voor kunst en gesprek. Een belangrijke vorm bij hem is de liederencyclus, waarin meerdere liederen samen een groter gevoelsverloop vormen. Daardoor past Schubert bij het beeld van de miskende kunstenaar, wiens waardering later sterk groeide.

salon

liederencyclus

miskende

Gesamtkunstwerk

leitmotiv

concertzaal

virtuoos

De blank 'miskende' is hier betekenisdragend en sluit aan op de mythevorming rond Schubert.

Waarom past Schubert goed bij het romantische kunstenaarsbeeld?

Bespreek dat Schubert past bij de romantiek door nadruk op innerlijk gevoel, persoonlijke expressie, kleine kring/salon, afstand tot hofdienst en het beeld van de gevoelige of miskende kunstenaar.

Franz Liszt, de pianoster

Wonderkind

Geboren in Hongarije in 1811. Hij was een vroege superster; mensen kwamen speciaal naar zijn concerten.

Reeds op zesjarige leeftijd bleek de grote muzikale begaafdheid van Franz. Een jaar later kon hij lezen en schrijven (zowel brieven als muziek) en reeds op negenjarige leeftijd gaf hij zijn eerste concert.

Genie en virtuoos

Liszt was een virtuoos pianist. Hij was beroemd om zijn spectaculaire pianospel en werd gezien als een van de grootste pianovirtuozen ooit. Hij speelde soms met zijn rug naar het publiek.

Genie. Zijn composities en optredens waren vaak spectaculair.

Superster: ‘Lisztomania’

Liszt was een dé rockster van zijn tijd. Hij was een enorme vrouwenverslinder. Liszt was knap, beroemd en zeer charmant. Hij had verschillende liefdesaffaires met aristocratische vrouwen.

Vrouwen vielen flauw tijdens zijn concerten. Zijn optredens veroorzaakten complete hysterie. Het publiek schreeuwde, huilde en vocht soms om souvenirs. Dit verschijnsel wordt later wel ‘Lisztomania’ genoemd.

Franz Liszt

Noem Liszt als voorbeeld van nieuwe beroemdheidscultuur rond de kunstenaar. Zijn persoon wordt onderdeel van het kunstwerk in brede zin.

Nieuwe roem op het podium

Bij Paganini en Liszt zie je een nieuw soort kunstenaarschap.

• succes via openbare optredens

• groot publiek in plaats van besloten kring

• bewondering voor techniek én persoonlijkheid

• de kunstenaar wordt een ster

Paganini en Liszt belichamen kernideeën van de romantiek.

• individualisme: de unieke kunstenaar staat centraal

• genie: uitzonderlijk talent lijkt aangeboren

• virtuositeit: technische perfectie wordt bewonderd als kunst op zich

Wat hebben tiktok influencers en romantische kunstenaars gemeen?

Antwoord

Beiden verkopen niet alleen kun werk, maar ook zichzelf als persoon

Virtuozen op het podium

Bij Paganini en Liszt wordt virtuositeit bewonderd als kunst op zich. Hun succes groeit via openbare optredens voor een groot publiek. Zo ontstaat het beeld van de kunstenaar als genie én als ster met een sterke eigen persoonlijkheid.

virtuositeit

optredens

genie

salons

leitmotiv

vorst

koorgezang

Laat leerlingen de samenhang zien tussen techniek, podium en mythevorming.

Richard Wagner en zijn grootse kunstambitie

Totaalvisie: Gesamtkunstwerk

Het Gesamtkunstwerk is een samensmelting van meerdere kunstvormen.

Muziek, tekst en toneel werken samen. Decor en enscenering horen bij het geheel. Het kunstwerk moet één sterke totaalindruk maken. Hij vond dus dat de verschillende kunsten weer één geheel moesten vormen. Muziek, toneel, poëzie, decor, kostuums, beweging en belichting mochten niet los van elkaar staan, maar moesten samen één groot kunstwerk vormen.

Opera op de schop

Hij vond de traditionele opera te oppervlakkig. Daarin stonden vaak losse aria's, duetten en spectaculaire zangnummers centraal. Volgens Wagner was de muziek daardoor een doel op zichzelf geworden, terwijl het drama juist centraal zou moeten staan.

Muziekdrama en Leidmotiv

Wagner schreef geen traditionele opera's meer, maar muziekdrama's. De muziek loopt grotendeels voortdurend door en bestaat niet meer uit een reeks duidelijk afgescheiden delen.

Een belangrijk hulpmiddel is het Leitmotiv: een herkenbaar muzikaal motief dat verbonden is met bijvoorbeeld een persoon, voorwerp, idee of gevoel. Het motief kan telkens veranderen wanneer de betekenis in het verhaal verandert. Zo ontstaat een soort muzikaal netwerk van betekenissen

Bayreuth als eigen kunstwereld

Met Bayreuth krijgt Wagner een plek die bij zijn visie past. Een speciaal podium voor zijn werk

kunst, ruimte en uitvoering vormen één geheel.

Dit onderstreept de zelfstandige positie van de kunstenaar.

Wagner's Bayreuth

Positioneer Wagner als derde variant van autonomie: niet intiem zoals Schubert en niet vooral virtuoos zoals Liszt, maar schepper van een totaalconcept.

Waarom Wagner romantisch is

Wagner laat de romantische kunstenaar zien als autonome maker met een groot ideaal.

• sterke nadruk op originaliteit

• volledige artistieke regie

• kunst moet meeslepend, vernieuwend en allesomvattend zijn

Verbind Wagner terug aan het centrale thema: de kunstenaar is geen uitvoerder van andermans opdracht, maar architect van een eigen wereld.

Wat bedoelt Wagner met een Gesamtkunstwerk?

A

Een reeks samenhangende liederen

B

Een technisch solospektakel

C

Een samensmelting van kunstvormen

D

Een besloten avond in een salon

De afleiders verwijzen naar Schubert en de virtuozen, zodat leerlingen de drie modellen uit elkaar houden.

Drie gezichten van de romantische kunstenaar

De romantiek levert niet één vast model op, maar meerdere vormen van autonomie.

• Schubert: de gevoelige, persoonlijke kunstenaar

• Paganini en Liszt: de virtuoze ster op het podium

• Wagner: de maker van een totaalvisie

Deze syntheseslide beantwoordt de centrale vraag. Laat leerlingen zien dat dezelfde romantische kern zich in verschillende kunstenaarsfiguren uitdrukt.

Wagner en autonomie

Wagner streeft naar het Gesamtkunstwerk, waarin muziek, tekst en toneel één geheel vormen. In Bayreuth kreeg hij een eigen kunstwereld die bij die visie paste. Een leitmotiv is daarbij een herkenbaar motief dat met een personage, idee of situatie verbonden is.

Gesamtkunstwerk

Bayreuth

leitmotiv

salon

Schubertiade

virtuositeit

vorst

Alle drie de kernbegrippen uit het Wagnerblok komen terug in hun juiste context.

Welk van de drie kunstenaarsbeelden vind jij het meest romantisch?

Sterke antwoorden vergelijken minstens twee modellen: Schubert als persoonlijke/intieme kunstenaar, Paganini/Liszt als virtuoze podiumsterren, Wagner als maker van een totaalvisie. Koppel dit aan autonomie, originaliteit en publiek.

Wat is één inzicht uit deze les dat je bijblijft?

Reflectie zonder fout antwoord. Let op of leerlingen woorden gebruiken als autonomie, genie, virtuositeit, salon, liederencyclus, Gesamtkunstwerk of leitmotiv.

Begrippenlijst

individualisme - nadruk op de unieke persoon en diens eigen gevoelswereld

genie - uitzonderlijk en oorspronkelijk kunstenaarschap

virtuositeit - indrukwekkende technische beheersing als artistieke kracht

salon - besloten ruimte waar kunst, muziek en gesprek samenkomen

Schubertiade - bijeenkomst waarin muziek van Schubert centraal staat

liederencyclus - reeks samenhangende liederen met één groter geheel

Gesamtkunstwerk - kunstwerk waarin meerdere kunstvormen bewust samensmelten

leitmotiv - terugkerend muzikaal motief dat verbonden is met een personage, idee of situatie