4.3.2 De middeleeuwse stad: urbanisatie in de middeleeuwen

• New lesson editor
• Mens & Maatschappij
• Geschiedenis
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Middelbare school
• vmbo
• Leerroute VT
• Leerroute VG
• Leerroute VK

4.3.2 Urbanisatie in de middeleeuwen

Achtergrond voor docent

De eerste ommuring ontstond omstreeks 1232, toen Roermond stadsrechten had verkregen.

De tweede, ruimere, ommuring ontstond in de 14e eeuw. Er waren 20 muurtorens en 10 stadspoorten in deze ommuring opgenomen. De stadspoorten waren, respectievelijk, Kraanpoort; Zwartbroekpoort of Kapellerpoort; Brugpoort; Ezelspoort; Koolpoort; Molenpoort; Venlose Poort of Moerkenspoort; Nielderpoort of Veldpoort; Sint Janspoort en Spuelpoort. De kraanpoort gaf verbinding met de kraan aan de Roerhaven.

Onderdeel van de oude stadsmuren waren de Cattentoren en de Rattentoren. De rattentoren werd pas later zo genoemd, toen hij als vuilnisbelt gebruikt werd. In de middeleeuwen was dit de Klokkentoren en ruim erna de heksentoren.

De varkenmarkt was de straat waar varkens verhandeld werden, maar ook geslacht werden. Aan sommige huizen vind je nog de haken aan de muur waar de varkens aan opgehangen werden in de middeleeuwen.

Roermond was in de middeleeuwen een stad die vooral bekend stond vanwege de handel in wol, bier, wijn en zalm. De zalm werd gevangen in de Maas, maar werd vooral gebruikt als voedsel voor de inwoners. Zalm was toen een basisproduct en geen luxeproduct.

Reisdoelen

• Je kunt minimaal twee landbouwvernieuwingen uit de middeleeuwen noemen.

• Je kunt uitleggen hoe de landbouwvernieuwingen ervoor zorgden dat nieuwe ambachten ontstonden. 

• Je kunt verklaren waar, waarom en wanneer Europa een landbouw-stedelijke samenleving werd.

• Je kunt uitleggen hoe de Hanze bijdroeg aan de ontwikkeling van de middeleeuwse steden.

Passen de volgene zinnen het beste bij een horige of bij de heer?

Herhaling

Heer

Horige

Doet herendiensten

Geeft een deel van zijn oogst af

Heeft geen vrijheid

Biedt bescherming

Waarom werd het drieslagstelsel ingevoerd?

Herhaling

A

Om de grond vruchtbaar te houden

B

Om meer grond te krijgen

C

Karel de Grote had een wet gemaakt waarbij land in drie stukken moest worden gedeeld.

D

Zodat boeren hun land eerlijk konden verdelen onder hun drie zonen.

Wat gebeurde er met 1/3e deel van de landbouwgrond in het drieslagstelsel?

Herhaling

A

Er werd jaarlijks gewas verbouwd

B

Het werd niet verbouwd

C

Dit werd gebruikt voor horigen om te wonen

D

Dit was de grond voor de heer.

Link naar Video

4.3.2 Urbanisatie in de middeleeuwen

Vanaf het jaar 1000 groeide de bevolking in West-Europa. Om al die monden te voeden, moest voldoende voedsel beschikbaar zijn. Gelukkig werden verschillende uitvindingen gedaan om de landbouw te verbeteren. Naast het drieslagstelsel begon men met het ontginnen van de grond aan de rand van het domein. Daarnaast werd de ijzeren ploeg uitgevonden. Er kwam meer voedsel beschikbaar en dat kwam goed uit. Daardoor hoefde niet iedereen boer te zijn, maar kon men zich specialiseren in nieuwe beroepen. Er ontstonden ambachten zoals dat van kleermaker, timmerman, smid en bakker.

Opdracht

Lees de tekst rustig.

1. Welke drie landbouwuit-vindingen werden er gedaan?

2. Wat is ontginnen?

3. Wat was het gevolg van deze landbouwuitvindingen?

4. Wat was het gevolg dat er meer voedsel kwam?

5. Wat is een ambacht denk je?

Sleepvraag

Wat hoort bij welke afbeelding?

Ontginnen

IJzeren ploeg

Welke stad is dit?

Wat herken je nog van vroeger?

Vroeger woonde de heer (voogd) hier.

Vroeger woonde de heer (voogd) in Roermond in dit gedeelte van de stad.

Bij welk nummer denk je?

Inderdaad: nummer 8.

Herken je nog zaken van vroeger?

4.3.2 Urbanisatie in de middeleeuwen

Met name aan rivieren, bij kruispunten en in de buurt van kastelen en kloosters begonnen kleine dorpjes langzaam te groeien. Door de gunstige locatie waren deze plaatsen beter bereikbaar en veiliger. Men kwam hier samen op markten om ambachtsproducten en voedsel te verhandelen. De handel begon langzaam toe te nemen en geld werd weer meer gebruikt als ruilmiddel. Handelaren en ambachtslieden bleven vaak in de buurt van de markt wonen. Zo ontstonden er nieuwe steden en begonnen Noord- en West-Europa opnieuw te urbaniseren. Om de inwoners van de stad te beschermen werden rondom de woonwijken stadsmuren gebouwd. Je kon de stad nu alleen nog maar binnenkomen via de stadspoorten. Vanaf het midden van de middeleeuwen spreek je van een landbouw-stedelijke samenleving.    

Opdracht

Lees de tekst rustig.

1. Welke stad is dit?

2. Waarom heeft deze stad een gunstige locatie

3. Aan welke 4 gunstige locaties kan een dorp groeien?

4. Waarom is een markt belangrijk?

5. Waarom stadsmuren?

6. Wat zou een landbouw-stedelijke samenleving betekenen?

De stad Roermond

• Kaart 1: nu

• Kaart 2: 1652

• Kaart 3: 1554

1. Wat herken je van vroeger?

2. Welke verdediging had de stad vroeger?

3. Waar zijn de stadspoorten?

4. Op hoeveel manieren kon je de stad binnen komen?

5. Hoeveel kerken waren er?

Waar komt de naam Roermond vandaan denk je?

A

Stad bij de monding (uitloop) van de Roer.

B

Monde betekent versterkte stad. Dus versterkte stad bij de Roer.

C

A & B zijn beide fout.

D

A & B zouden allebei kunnen. Men weet het nog niet zeker.

Video

Roermond in Google Maps

Opdracht

Sommige straten hebben namen uit de Middeleeuwen. Waarom hebben ze deze naam?

1. Varkensmarkt

2. Vismarkt

3. Steenstraat

4. Pelse

5. Kraanpoort

6. Grote Kerkstraat

7. Steenweg

8. Brugstraat

9. Markt

10. Biggenmarkt

11. Schoenmakersstraat

12. Molenstraat

13. Bakkerstraat

14. Kloosterwandplein

15. Venlosepoort

4.3.2 Urbanisatie in de middeleeuwen

Door de toenemende handel ontstond in Noord-Europa een netwerk van handelssteden: de Hanze. Deze steden lagen rondom de Noordzee en de Oostzee. Steden en handelaren werkten samen om de handel uit te breiden. Handelaren gingen samen reizen omdat dit veiliger was. Er werd vooral gehandeld in graan, ijzer, wol en vis. In de handelssteden werden allerlei nieuwe voorzieningen gebouwd zoals een lakenhal, een waag, maar ook een stadhuis en een badhuis.

Vanuit Roermond werden wapens, zout, bier, wijn, kolen en natuurlijk laken (waarin Roermond een belangrijke rol speelde) naar het Oosten vervoerd en op de terugweg werden huiden, bont, was, honing, haring en hout meegebracht.

Hier beneden zie je een loodje dat als merkteken aan Roermonds laken werd bevestigd. In Roermond lag er al in de 13e eeuw een lakenhal aan de markt, vlakbij het stadhuis.

Wat is de Hanze?

A

Samenwerking tussen handelssteden.

B

Een middeleeuwse stad

C

Samenwerking tussen verschillende heren.

D

Verschillende vaarroutes

Hanzesteden hebben een samenwerkingsverband om met elkaar handel drijven.

Welke stad is geen Hanzestad?

A

Deventer

B

Roermond

C

Harderwijk

D

Amsterdam

Hanze 

Niet Hanze

Extra: water in Roermond

In iedere stad was water belangrijk. Water kon je niet zo drinken i.v.m. ziektes als cholera, maar het werd wel gebruikt als drinkwater om bier te maken, en om voedsel in te koken, om te wassen, en als bluswater. Zo werd Roermond in 1554 getroffen door een grote stadsbrand.

Elke paar straten had een waterput (of put genoemd). Elke put had zijn eigen heilige: meestal met een beeld van de heilige erbij. Het gebruik en onderhoud werd samen geregeld: iedere put had zijn eigen putmeester.

Putten waren belangrijke ontmoetingsplaatsen en werden ook gebruikt om mededelingen bij te doen. Tegenwoordig zijn die putten buurtverenigingen geworden. Iets wat in de middeleeuwen is begonnen, bestaat vandaag de dag nog!

Locatie van de put op de Brugstraat

1. Noem twee landbouwvernieuwingen in de middeleeuwen.

Controlevragen

2. De nieuwe uitvindingen zorgden dat mensen zich konden specialiseren in ambachten. Wat was het gevolg namelijk van deze uitvindingen?

Controlevragen

3. Vlakbij welke plekken kon een stad ontstaan?

Controlevragen

4. Hoe zorgden de Hanze er voor dat steden zich konden ontwikkelen en dus rijker werden?

Controlevragen