Eten, slikken en zorg

• New lesson editor
• Zorg en Welzijn
• Middelbare school
• vmbo k
• Leerjaar 4

Eten, slikken en zorg

Open de les vanuit herkenning: eten lijkt vanzelf te gaan, maar vraagt een goede samenwerking van mond, tong, tanden en slikbeweging.

Lesdoel

Ik kan uitleggen:

- wat oorzaken van ondervoeding zijn

- wat gevolgen van ondervoeding zijn

- hoe tong en tanden helpen bij eten en slikken.
- welke problemen en gevolgen slikproblemen kunnen geven.
- hoe je als begeleider veilig ondersteunt bij eten en drinken.

Wanneer is iemand ondervoed?

Hoeveel % van de mensen in de zorg is ondervoed?

Je krijgt een stuk beschuit

Eet de beschuit. Probeer goed te voelen:

• Wat doen je tanden?

• Wat doet je tong?

• Hoe voelt het doorslikken/ wat merk je bij het doorslikken?

Je krijgt een snoepje

Eet de beschuit. Probeer goed te voelen:

• Wat doen je tanden?

• Wat doet je tong?

• Hoe voelt het doorslikken/ wat merk je bij het doorslikken?

Eten begint in de mond

• Eten en slikken verlopen in stappen

• De mond bereidt voedsel voor op doorslikken

• Tong, tanden en speeksel werken daarbij samen

• Als één deel minder goed werkt, kan eten moeilijk of onveilig worden

Benoem dat de les vooral gaat over praktische zorgproblemen: niet alleen wat slikken is, maar ook wat mis kan gaan en wat begeleiders dan doen.

De functie van de tanden

• Tanden bijten stukken van voedsel af

• Kiezen malen voedsel kleiner

• Goed kauwen maakt voedsel zachter en fijner

• Daardoor ontstaat een hap die makkelijker te slikken is

Noem eventueel verschil tussen voortanden en kiezen. Koppeling naar protheses: als kauwen minder goed lukt, blijft voedsel sneller te grof of te droog.

De functie van de tong

• De tong verplaatst voedsel in de mond

• De tong mengt voedsel met speeksel

• De tong vormt van gekauwd voedsel een slikbare hap

• Daarna duwt de tong de hap naar achteren richting keel

Gebruik steeds dezelfde term: slikbare hap. Dat helpt leerlingen het proces stap voor stap te volgen.

Van kauwen naar slikken

Goed kauwen + voldoende speeksel + goede tongbeweging = een slikbare hap

Een onvolledige voorbereiding in de mond = meer kans op verslikken of moeite met slikken

Dit is de samenvattende keten van dit eerste deel. Laat zien dat mondproblemen en slikproblemen vaak met elkaar samenhangen.

Waardoor kunnen slikproblemen ontstaan?

Wat zijn slikproblemen?

Slikproblemen betekenen dat eten, drinken of speeksel niet goed van mond naar maag gaat. Dat kan langzaam, pijnlijk, onveilig of met veel moeite verlopen.

Je kunt hier de term dysfagie noemen als vakterm, maar houd op de slide de begrijpelijke term slikproblemen aan.

Wat kan er misgaan bij slikken?

• De hap gaat te langzaam naar achteren

• De slikbeweging start te laat

• De keel sluit niet goed af

• Voedsel of drinken kan in de luchtpijp terechtkomen

• Er kunnen resten achterblijven in mond of keel

Noem dat niet al het verslikken luid en duidelijk gebeurt; soms glijdt er ongemerkt iets de verkeerde kant op.

Wat zijn mogelijke signalen dat iemand slikproblemen heeft?

Hoe merk je slikproblemen?

• Hoesten of kuchen tijdens eten of drinken

• Verslikken

• Moeite met kauwen of wegkrijgen van een hap

• Lang doen over eten

• Eten blijft in de mond achter

• Een natte of borrelende stem na slikken

Leg uit dat signalen soms direct zichtbaar zijn, maar soms subtiel. Vooral een veranderde stem of voedselresten in de mond worden nog wel eens gemist.

Waarom is dit gevaarlijk?

• Verslikken kan benauwdheid geven

• Voedsel of drinken in de luchtpijp verhoogt de kans op longproblemen

• Iemand kan angstig worden om te eten of te drinken

• Daardoor gaat iemand soms minder eten en drinken

Hier kun je aspiratie en aspiratiepneumonie mondeling noemen, maar houd de slide begrijpelijk en praktisch.

Oorzaken in het lichaam

• Neurologische aandoeningen kunnen de slikbeweging verstoren, bv een beroerte, ALS, MS, ziekte van Parkinson.
  

• Verdikte tong, bv bij syndroom van Down
  

• Spierzwakte kan kauwen en slikken moeilijker maken
  

• Vermoeidheid kan het slikken verslechteren
  

• Hoge leeftijd kan samengaan met minder kracht en minder coördinatie

Geef voorbeelden zoals beroerte, Parkinson of dementie alleen mondeling als passende verdieping.

Meerdere oorzaken tegelijk

• Een cliënt kan meer dan één oorzaak hebben
  

• Bijvoorbeeld: een droge mond én een losse prothese
  

• Of: vermoeidheid én minder controle over de tong
  
  Daarom kijk je altijd naar het totaalbeeld

Benadruk klinisch redeneren op basaal niveau: niet één los signaal, maar het geheel van mond, slikken, conditie en gedrag.

Gevolgen voor gezondheid

• Minder eten kan leiden tot ondervoeding

• Minder drinken kan leiden tot uitdroging

• Verslikken kan longproblemen veroorzaken

• De lichamelijke conditie kan achteruitgaan

• Maaltijden worden minder prettig en dus vermeden

Verbind de gevolgen steeds terug aan dagelijkse observatie: gewicht, energie, dorst, hoesten, terugkerende luchtwegklachten.

De rol van de begeleider

• De begeleider observeert en ondersteunt

• Veilig eten en drinken staat voorop

• De begeleider let op signalen van moeite of verslikken

• Bij twijfel wordt passende hulp ingeschakeld

Noem mondeling dat begeleiders werken volgens afspraken in het zorgplan en zo nodig advies vragen aan logopedist, arts of diëtist.

Let op bij het bereiden van voedsel

• Kies een structuur die de cliënt goed aankan

• Maak voedsel zo nodig zacht, fijn of gemalen

• Let op dat eten niet te droog, taai of brokkelig is

• Zorg dat eten overzichtelijk en aantrekkelijk blijft

Benoem dat aanpassingen veilig én eetbaar moeten zijn; fijngemaakt voedsel moet nog herkenbaar en smakelijk zijn.

Let op bij het soort voedsel

• Zachte voeding is vaak makkelijker dan harde of taaie voeding

• Gemengde structuren kunnen lastig zijn

• Kruimelig voedsel kan sneller problemen geven

• Dranken worden soms aangepast als dun drinken moeilijk gaat

Geef zo nodig voorbeelden mondeling: soep met stukjes, beschuit, rijst, noten of dunne drank kunnen lastig zijn afhankelijk van de cliënt.

Let op tijdens het eten helpen

• Zorg voor rust en voldoende tijd

• Laat de cliënt rechtop zitten

• Geef kleine happen en kleine slokjes

• Let op of de mond leeg is voor de volgende hap

• Blijf observeren tijdens de hele maaltijd

Houd het praktisch en veilig. Benadruk dat tempo aanpassen vaak belangrijker is dan 'door laten eten'.

Wat doe je bij signalen van problemen?

• Stop zo nodig met aanbieden van eten of drinken

• Blijf rustig en let op ademhaling en hoesten

• Meld veranderingen in slikken of eten

• Leg observaties vast volgens de afspraken

Vermijd op de slide uitgebreide acute-hulpinstructies; houd het bij observeren, stoppen, melden en volgen van protocol.

Begrippen

tandprothese - kunstgebit of vervanging van tanden en kiezen

tong - spier in de mond die voedsel verplaatst en helpt bij slikken

slikbare hap - goed gekauwd en met speeksel gemengd voedsel dat doorgeslikt kan worden

slikproblemen - moeite of gevaar bij het slikken van eten, drinken of speeksel

verslikken - wanneer eten of drinken in de verkeerde richting gaat

luchtpijp - buis waardoor lucht naar de longen gaat

ondervoeding - te weinig voedingsstoffen binnenkrijgen

Begrippen

uitdroging - te weinig vocht in het lichaam

droge mond - mond met te weinig speeksel

structuur van voeding - hoe voedsel aanvoelt, zoals zacht, fijn of gemalen

observatie - bewust letten op signalen en veranderingen

begeleider - zorgverlener die een cliënt ondersteunt bij dagelijkse zorg

longproblemen - klachten of ziekte van de longen door bijvoorbeeld verslikken