Literatuurgeschiedenis: 18de en 19de eeuw

• Nederlands
• Secundair onderwijs

Literatuurgeschiedenis: 18de en 19de eeuw

romantiek - realisme - impressionisme - naturalisme

Hitster, maar dan met verhalen!

Leerkracht geeft je per 2/3 post-its

*Toont telkens op bord een begrip

*Aan jullie om deze op je bank te plakken van oud naar jong

Romeo & Julia

Shakespeare

Ridderverhalen

Karel ende Elegast, Walewein...

Frankenstein 

Mary Shelley

Aristoteles en Plato

Filosofen

Essais

Michel de Montaigne

Harry Potter

J.K. Rowling

The Lord of the Rings 

J.R.R. Tolkien

 The Great Gatsby

F. Scott Fitzgerald 

De juiste volgorde is...

1. Aristoteles en Plato - Klassieke Oudheid - 5de eeuw v.C.

2. Ridderverhalen - Middeleeuwen - 13de eeuw-14de eeuw

3. Essais - Renaissance - 16de eeuw

4. Romeo & Julia - Gouden Eeuw -  eind 16de eeuw

5. Frankenstein - Romantiek - 19de eeuw

6. The Great Gatsby - Oorlogsperiode - 1925

7. The Lord of the Rings - Naoorlogse periode - 1954

8. Harry Potter - Hedendaagse periode - 1997

Onze focus deze lessenreeks...

18de een 19de eeuw

Literaire stromingen

*'modeverschijnsel'

*gelijkaardige ideeën

-wetenschap

-politiek

-kunst (o.a. literatuur)

*vaak: zich afzetten tegen ideeën vorige stroming

Even opfrissen...

*middeleeuwen

-mondeling overgeleverde verhalen

-ridderverhalen zoals Karel ende Elegast

-thema's als strijdlust, trouw aan koning...

Even opfrissen...

*renaissance en barok 

-tijd van uitvindingen (bv. boekdrukkunst)

-heropleving "klassieke" kunst

-experimenteren nieuwe technieken

18de eeuw: revolutie

*volk/burgers: AM + FR + BE

*industriële revolutie

-liberalisme

-socialisme

==> mens in ontwikkeling

De verlichting

van +- eind 17de eeuw tot begin 19de eeuw

Geef minstens drie kernwoorden die deze periode typeren.

De verlichting

*Bloei wetenschappen

*Rede boven emotie

*Structuur en orde

*Meer en meer optimisme toekomst

*Belang  vooruitgang

De verlichting - literatuur

*vanaf nu boeken in grote oplage drukken

*vaak licht komisch + tonen hoe te gedragen

*doelgroep = nieuwe middenklasse

-willen opklimmen op sociale ladder

==> wereld = maakbaar

De verlichting - literatuur

*Nieuwe genres

-avonturenroman (Swift & Defoe)

§verpakt als waargebeurd reisverhaal

De verlichting - literatuur

*Nieuwe genres

-avonturenroman (Swift & Defoe)

-kinderliteratuur (JJ Rousseau)

§onderwijs + opvoeding: slimmer worden! 

De verlichting - literatuur

*Nieuwe genres

-avonturenroman (Swift & Defoe)

-kinderliteratuur (JJ Rousseau)

-zedenromans (Wolff & Deken)

§hoe deugdzaam te gedragen

§vaak als brieven neergeschreven

§doel = goed gedrag aanleren

De verlichting - literatuur

*Nieuwe genres

-avonturenroman (Swift & Defoe)

-kinderliteratuur (JJ Rousseau)

-zedenromans (Wolff & Deken)

-sentimentele romans (Goethe)

§heftige verliefdheid + ingehouden gevoelens

Intro: think

Neem een blad papier en noteer in het midden "Romantiek"

Noteer alles wat je nog weet van vorige les over dit begrip

In stilte!

Intro: pair

Bespreek nu met je buur wat jullie genoteerd hebben

Vul je eigen schema aan in een andere kleur

Intro: share

We bespreken nu de antwoorden van je klasgenoten

Vul je schema opnieuw aan (weer in een andere kleur)

Romantiek: wegvluchten geblazen

Literatuur - romantiek (begin 19de eeuw)

*Start met sentimentalisme

*Meer en meer focus op gevoel

*Vaak onvrede met wereld/voelen zich minder thuis in wereld

Literatuur - romantiek (begin 19de eeuw)

*Kenmerken

-individualisme: eigen gevoelens centraal

-escapisme: vluchten realiteit (oefening 5)

§droomwereld, verleden, natuur, religie, liefde...

-raadselachtig, mysterieus 

Opdracht 5 - vlucht in natuur/dood

*Bekijk vlog

*Beantwoord 5A-5B-5C

Opdracht 5A - vlucht in natuur/dood

*Galgenveld

*Duistere kasteel dode vrouw

*Begrafenis

*Muurnachtegaal (l'oiseau de mort)

*Rode/zwarte bessen

*Geest Luc

Opdracht 5B - vlucht in natuur/dood

*Muurnachtegaal

*Bessen

==> verwijzing dood

Opdracht 5B - vlucht in natuur/dood

*Frankenstein - Mary Shelley

*Dracula - Bram Stoker

*...

Literatuur - romantiek (begin 19de eeuw)

*Vlucht zorgt voor nieuwe genres

-historische roman (Consience)

§vluchten in hoogtepunten verleden

-gothic novel (Shelley & Stoker)

§vlucht in fantasiewereld

Voorbeeld romantiek: De loteling - Conscience

*Visie = idealiserend

-realiteit mooier voorstellen

-amper aandacht sociale wantoestanden

-happy end

-"Dit schone oord, waar de ziel in haarzelf terugkeert en rust geniet; waar alles zingt van vrede en stilte."

==> verlangen om van wkh te vluchten

Voorbeeld romantiek - poëzie Gezelle

        *Doel = Vlaamse natie dienen met literatuur

-op zoek naar Vlaamse tradities/verleden

*invloeden natuur en religie (vlucht)

*Dacht vaak na over dichterschap zelf

Opdracht 8 - Gezelle.be

*Neem je gsm en surf naar Gezelle.be

*Maak opdracht 8A + 8B

Opdracht 8A - Guido Gezelle

*Escapisme natuur 

*Nadenken over dichterschap

Opdracht 8B - Guido Gezelle

*Vlucht in

-natuur

-dood

-religie

Het realisme als reactie op de romantiek

Literatuur - realisme

*Vampiers in kastelen vs. kinderarbeiders, hardwerkende boeren...

*Realisme = wereld zo nauwkeurig/gedetailleerd mogelijk weergeven

-geen moraal/geen les

-objectieve weergave dagelijkse, gewone leven

*Confrontatie sociale fouten (Flaubert, Tolstoj)

-wantoestanden fabrieken (bv. kinderarbeid)

-machtsmisbruik

Opdracht 10 - romantiek & realisme

*Bekijk schilderijen

*Romantiek of realisme + waarom?

==> kenmerken linken!

"Le semeur"

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - Le Semeur

*Realisme

-gewone mens ah werk  

-dagelijkse leven

-objectief

L'après-dinée à Ornans

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - L'après-dinée à Ornans

*Realisme

-gewone mensen in gewone situatie

-objectief weergegeven: bijna foto

-dorps karakter (Ornans)

Der Wanderer

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - Der Wanderer

*Romantiek

-natuur op mysterieuze wijze

-ongerepte natuur

-individu centraal

-wegvluchten in raadselachtige wereld

Tafereel v/d Septemberdagen 1830

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - Tafereel v/d Septemberdagen 1830

*Romantiek

-verheerlijking Belgische nationaliteit

-vlucht hoogtepunten verleden (nationalisme)

The Great Red Dragon

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - The Great Red Dragon

*Romantiek

-wegvluchten in droomwereld

-raadselachtige

La Tentation de Saint-Antoine

1. Romantiek
2. Realisme

Opdracht 10 - La Tentation de Saint-Antoine

*Romantiek

-Religieus figuur wordt (met hulp duivel) verleid door vrouw

-mysterieuze, dromerige sfeer

-dood: engelen met doodshoofd

Waar zie je vandaag de dag nog elementen van deze stroming?

Romantiek anno 2026

*K3-concerten: nostalgie

*Remakes kinderfilms, zoals Barbie: nostalgie

*Nieuws wordt minder gevolgd: onvrede met wereld

*Series zoals The Crown: romantisering verleden

*Trends zoals Throwback Thursday

Scoodle-oefening

*Thuis lezen 

*Romantiek/realisme: waarom?

*Meebrengen en tonen volgende les!

Flaubert, Madame Bovary (1856)

CONTEXT VERHAAL

*Hoofdpersonage = Emma

*Getrouwd met dokter, die vaak overspel pleegt

*Emma heeft eerst ideaalbeeld van liefde (door boeken ROM)

*MAAR realiteit = compleet anders

Flaubert, Madame Bovary (1856)

REALISME

-ongelukkig huwelijk, jaloezie, boer die moet oogsten om schulden af te betalen

=realiteit

Dostojevski, De Gebroeders Karamazov (1880)

CONTEXT VERHAAL

*Gaat over gebroken gezin

-Zonen + vader (moeder = overleden)

*Allemaal uit elkaar gegroeid

*Vader keek niet naar zonen om

Dostojevski, De Gebroeders Karamazov (1880)

REALISME

-agressie, drankgebruik, ongelukkig huwelijk...

=realiteit

Schubert, Der Wanderer (1818)

CONTEXT LIED

*Volgen persoon op zwerftocht

*Ongelukkig & weet niet waarheen

*Verlangt naar mooiere wereld

Schubert, Der Wanderer (1818)

ROMANTIEK

-vlucht in de natuur, naar een ander land/realiteit

-onvrede met wereld waarin spreker leeft

Goethe, Das Leiden des jungen Werther (1774)

 CONTEXT VERHAAL

*Werther = smoorverliefd op Lotte (=al verloofd)

*Wordt bevriend met Lotte & verloofde

*Zorgt voor veel verdriet & verlaat stad

*Loopt fataal af

Goethe, Das Leiden des jungen Werther (1774)

ROMANTIEK

-vlucht naar de dood (zelfmoord), verwijzingen naar de bijbel, onbereikbare liefde

=ver weg van realiteit/echte wereld

Conscience, De leeuw van Vlaenderen (1838)

CONTEXT VERHAAL

*Gaat over Guldensporenslag

*Vertelt liefdesverhaal Machteld met ridder

*Toont finale overwinning Vlamingen op Fransen

=geschiedenis als basis, maar fictief!

Conscience, De leeuw van Vlaenderen (1838)

ROMANTIEK

-vlucht naar het glorierijke verleden van Vlaanderen

Romantiek & realisme: Max Havelaar

*Bekijk graphic novel p. 85

*Beantwoord vraag 12A - 12B - 12C

Opdracht 12A - Max Havelaar

*Exotische omgeving

VS realisme: gewone wereld gewone man

Opdracht 12B - Max Havelaar

*Realistische weergave/geen fictieve wereld

*Hardwerkende mensen in beeld

Opdracht 12C - Max Havelaar

*Mengvorm realisme + romantiek

Opdracht 13 - Max Havelaar

*Bekijk het fragment

*Beantwoord vraag 13A t.e.m. 13E

onderwijs.hetarchief.be

Opdracht 13A - Max Havelaar

*Locatie (Lebak in NL-Indië)

*Woordenschat (padie voor rijst)

*Gamlang (muziekinstrument)

Opdracht 13B - Max Havelaar

*Zeer slechte omstandigheden

-Mogen zelf hun rijst niet eten

-Buffels zijn niet van hen

Opdracht 13C - Max Havelaar

*Manier om "publiek" voor zich te winnen"

*Niet bang om wantoestanden te benoemen

-toont dat hij bewust is van leefomstandigheden mensen

Opdracht 13D - Max Havelaar

*Nog steeds veel ongelijkheid in wereld

-lageloonlanden, racisme, seksisme...

*Let op: Max Havelaar = autofictief (autobiografie + fictie)

-Verhaal an sich = verzonnen

-heel wat elementen echte leven schrijven

Opdracht 13E - Max Havelaar

*Had graag een Vlaamse Multatuli gehad

-Multatuli klaagt toestanden NL kolonie aan

=zelf koloniaal

-in BE kolonie (Congo) ook veel wantoestanden

!door boek verschillende grootmachten in vraag gesteld ! 

Opdracht 14 - Max Havelaar

*Koppel belangrijke personages boek aan uitleg

Opdracht 14 - 1A

*Max Havelaar = Ambtenaar van NL Handelsmaatschappij in NL-Indië

*Verteld vanuit zijn perspectief

*Soort alter ego van Douwes Dekker

Opdracht 14 - 2B

*Sjaalman = bezorgt neergeschreven verhaal aan Droogstoppel

*Ook soort alter ego Douwes Dekker

Opdracht 14 - 3C

*Multatuli = schrijverspseudoniem Douwes Dekker

Opdracht 14 - 4D

*Edward Douwes Dekker = echte naam schrijver

Opdracht 14 - 5E

*Droogstoppel = succesvol ondernemer die rijk wil worden door boek uit te geven

*Schrijft zogezegd eerste hoofdstukken

Opdracht 14E - 6F

*Stern = stagiair Droogstoppel

*Neemt rest van verhaal zogezegd over van neergeschreven verhaal Max Havelaar

Opdracht 15 - schema

*Vat schematisch samen welke romantische/realistische kenmerken in Max Havelaar voorkomen

*Licht ook toe welke stroming het meest aanwezig is

Opdracht 15 - kern schema

*Romantiek

-exotische land + tropische producten

*Realisme

-aanklacht sociale onrechtvaardigheden

==> vnl. realisme, maar ook romantische insteek met exotische elementen

Opdracht 16

*Lees einde Max Havelaar

*Maak opdracht 16A tot en met 16D

Opdracht 16A

'Ik, Multatuli, neem de pen over.'

Opdracht 16B

'Ik wil gelezen worden.'

Opdracht 16C

'De Javaan wordt mishandeld!'

Opdracht 16D

'En dat daarginds uw meer dan dertig miljoen onderdanen worden MISHANDELD EN UITGEZOGEN IN UW NAAM!'

Think

Neem een blad papier en noteer alles wat je nog weet over Max Havelaar. Je krijgt 2 minuten de tijd.

IN STILTE

Pair

Bespreek in één minuut wat je noteerde met je buur. Je vult in een andere kleur aan wat je nog niet had.

Share

Deel nu met de rest van de klas wat je noteerde. Neem opnieuw een andere kleur en vul aan.

Max Havelaar - Multatuli

*In NL-Indië/Indonesië: wantoestanden koloniale regime (NL) getoond

*NL buit lokale bevolking uit

-mogen eigen rijst/buffels niet gebruiken of verkopen

*Max Havelaar = HP & ambtenaar in NL-Indië

-vertelt wat hij daar ziet en hoort

Max Havelaar - Multatuli

*Nog steeds actueel

-ongelijkheid: lageloonlanden, seksisme, racisme...

*Verhaal = autofictief

-Autobiografisch: schrijver zag deze wantoestanden écht

-Fictief: verhaallijn (Max Havelaar en bv. speech) = verzonnen

Max Havelaar - Multatuli

*Aanklacht tegen NL als koloniale macht door...

-letterlijk wantoestanden te tonen

-onderliggende verhaallijn

Sjaalman	Droogstoppel	Stern
Schrijft verhaal	Wil snel rijk worden	Moet vuile werk doen
=lokale bevolking NL-Indië	=Nederland	=collaborateurs in NL-Indië die mee willen profiteren

Max Havelaar - Multatuli

=mengvorm realisme + romantiek

*Romantiek

-exotische land + tropische producten/woordenschat

*Realisme

-aanklacht sociale wantoestanden + realiteit tonen

==> vnl. realisme, maar ook romantische insteek met exotische elementen

Uitloper van het realisme: 

het impressionisme

Literatuur - impressionisme

*focus op (subjectieve) indruk die realiteit nalaat

-l'art pour l'art: kunst h geen ander nut dan schoonheid

-hoeft ons niets bij te brengen/te leren

-moet gewoon mooi zijn

-weinig focus op wantoestanden

Literatuur - impressionisme

*allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie

-kunstenaar werkt vanuit eigen gevoel, emotie, waarneming...

*moet origineel zijn

-op zoek naar eigen inhoud en eigen vorm

-vorm + inhoud = één

Literatuur - impressionisme

*Zintuigen op één

-kleuren, geuren, bewegingen, geluid...

==> voorbeeld Mei, Herman Gorter

-maand mei w geboren

-wordt verliefd op jonge god Balder

-sterft na een maand

-focus op natuurimpressies

Literatuur - impressionisme

*Analyseer de taal in Mei 

Literatuur - impressionisme

*gepaard rijm: aa bb cc

*enjambementen (om zaken op voorgrond te plaatsen)

*veel alliteraties (stille straat, wal vant water...)

*veel assonanties (mijn raamkozijn, langzaam gaande...)

Literatuur - impressionisme

*Link de kenmerken van impressionisme a/h gedicht

Literatuur - impressionisme

*Zintuiglijke waarnemingen

-horen (lied, gefluit)

-zien (schemer, donker-licht)

-beweging (de jongen, de wind)

==> je kan er bijna een schilderij van maken

==> je ziet het voor je

Literatuur - impressionisme

*geen morele zedenles/boodschap

*vorm + inhoud = één: doet met vorm wat hij wil

Uitloper van het realisme:

het naturalisme

Literatuur - naturalisme

*toont harde kant leven

*op zoek naar verklaring sociale problemen

-adhv theorieën van Darwin bv. 

==> besluit = pessimistisch 

==> mens kan niet ontsnappen aan omgeving, sociale stand...

Literatuur - naturalisme

*determinisme = basis naturalisme

-mens (en dus ook personage uit boek) w bepaald door:

§afkomst (aangeboren, erfelijke eig.)

§milieu (omgeving waarin je opgroeit)

§moment (omstandigheden waarin je je bevindt)

==> mens = speelbal veel factoren

Literatuur - naturalisme

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*gewone leven in Nevele (=geboorteplaats)

-in straat met veel arbeiders, landlopers...

-veel armoede, veel vechtpartijen, veel alcohol...

Literatuur - naturalisme

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*HP = Maria Beert

-w verkracht door Reus Balduk

-=zwanger + moet met hem trouwen

-huwelijk vol ellende en geweld

-enkel rust als Reus in gevangenis zit

==> beschrijving treurige leven arme mensen VL platteland 19de eeuw

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*Lezen een fragment

*Nadien enkele vragen

Staan mensen die geboren worden in een kansarm milieu per definitie op achterstand? Of is geluk een keuze?

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*Bekijk de taal in het fragment.

*Wat kan je hierover vertellen?

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*verouderd, Vlaams dialect

*vooral straattaal 'ruwe volk'

*beschrijving massataferelen: soort filmisch karakter

*vooral beschrijving/weergave werkelijkheid

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*Link het fragment aan de kenmerken van het naturalisme

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*mens = instinctief, zoals een dier 

(r. 97 als een razende kattin/r. 106 een dierlijke drift)

*determinisme: mens = speelbal verschillende factoren

-Maria moet trouwen

-Moeder geeft haar zelfs schuld verkrachting (r.42-43)

-omgeving = slecht

(drinken, vechten, verkrachting...)

Cyriel Buysse - Het recht van de sterkste

*Overkoepelende thema = titel

-Man = sterkste en verkracht vrouw tegen haar wil

-Vrouw komt ook niet in opstand tegen 'lot'

-Symboliek brute man vs. zwakke vrouw

*Roman als soort experiment

-Wat als we 'goed personage' in slechte wereld plaatsen?

-Niet te ontsnappen aan lot