1A Isaac 2 Modules 11 en 12 Voortplanting bij planten, dieren en de mens

Voortplanting bij planten, dieren en de mens

1 / 65
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 65 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Voortplanting bij planten, dieren en de mens

This item has no instructions

Leerdoel

Ik kan verschillen tussen aseksuele en seksuele voortplanting uitleggen


Ik kan de voortplanting bij planten met de juiste onderdelen, fasen en begrippen beschrijven.


Ik kan de voortplanting bij de mens met de juiste onderdelen, fasen en begrippen beschrijven.

De leerlingendoelen in de opdracht zijn uitgebreid. Dit leerdoel bundelt ze in één overkoepelend doel zonder de inhoud te veranderen.

Welke woorden koppel jij spontaan aan voortplanting?

Gebruik de woordwolk als voorkennisactivatie. Laat leerlingen kort benoemen welke woorden over planten, dieren of de mens gaan.

Video over de leerstof: seksuele en aseksuele voortplanting

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.

This item has no instructions

Video over de leerstof: voortplanting bij bloemplanten

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.

This item has no instructions

Video over de leerstof: de menstruatiecyclus

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands. Vanaf minuut 5 komen er heel wat hormonen bij te pas, je moet enkel de hormonen oestrogeen en progesteron kennen.

This item has no instructions

Aseksueel of seksueel?

  • Aseksuele voortplanting: er is maar één ouder nodig

  • Er komen geen geslachtscellen samen

  • Nakomelingen zijn genetisch bijna identiek aan de ouder

  • Seksuele voortplanting: er zijn geslachtscellen nodig

  • Een eicel en een zaadcel versmelten bij de bevruchting

  • Nakomelingen verschillen genetisch van hun ouders

Voortplanting kan op twee manieren gebeuren.


Benadruk dat 'seksueel' in de biologieles betekent: met geslachtscellen. Niet per se hetzelfde als wat leerlingen in het dagelijks taalgebruik bedoelen.

Voordelen en nadelen

Seksuele voortplanting

  • Snel en efficiënt

  • Geen partner nodig

  • Veel nakomelingen in korte tijd

  • Weinig genetische variatie

  • Kwetsbaarder bij ziekte of verandering van omgeving

  • Meer genetische variatie

  • Grotere kans op aanpassing aan veranderende omstandigheden

  • Partner of geslachtscellen nodig

  • Trager en energie-intensiever

  • Minder eenvoudig dan aseksuele voortplanting

Aseksuele voortplanting

Koppel genetische variatie aan overlevingskansen zonder in erfelijkheidsdetails te verzanden.

Aseksuele voortplanting bij planten

Veel planten kunnen zich aseksueel voortplanten en dus nieuwe individuen vormen zonder bevruchting.


  • Uitlopers: horizontale stengels vormen nieuwe planten

  • Stekken: deel van een plant groeit uit tot nieuwe plant

  • Bollen en knollen slaan reservevoedsel op en groeien opnieuw uit

  • Scheuren: een plant wordt in delen gesplitst

Gebruik herkenbare voorbeelden zoals aardbei voor uitlopers, tulp voor bollen en aardappel voor knollen.

Technieken van ongeslachtelijke voortplanting

  • Enten: deel van een plant wordt vastgezet op een andere plant

  • Oculeren: een knop wordt op een andere plant geplaatst

  • Deze technieken worden vaak gebruikt in tuinbouw en landbouw

  • Ze behouden gewenste eigenschappen van de ouderplant

Maak duidelijk dat enten en oculeren menselijke technieken zijn die gebruikmaken van aseksuele voortplanting.

Aseksuele voortplanting bij dieren

Ook bij sommige dieren komt aseksuele voortplanting voor.


  • Knopvorming: een deel groeit uit aan het ouderdier en laat later los (bv bij kwallen en koraal)

  • Maagdelijke voortplanting: een nakomeling ontstaat uit een onbevruchte eicel (bv bij sommige hagedissoorten)

  • Bij deze vorm is geen zaadcel nodig

  • De nakomelingen lijken genetisch sterk op de ouder

Noem eventueel hydra bij knopvorming en sommige insecten of reptielen bij maagdelijke voortplanting, maar houd het eenvoudig.

Welk kenmerk hoort bij aseksuele voortplanting?

A

Versmelting geslachtscellen

B

Eén ouder

C

Veel variatie

D

Bevruchting nodig

De afleiders komen uit kenmerken van seksuele voortplanting of uit een vaak gemaakte verwarring met genetische variatie.

Geef 1 voordeel en 1 nadeel van seksuele voortplanting

This item has no instructions

Vul de kernbegrippen aan

Bij aseksuele voortplanting is er maar één ouder nodig. Nieuwe planten kunnen ontstaan via uitlopers of knollen. Bij sommige dieren ontstaat een nakomeling uit een onbevruchte eicel: dat heet maagdelijke voortplanting. Bij kwallen kan er knopvorming optreden waarbij een nieuwe kwal ontstaat. Bij seksuele voortplanting smelten 2 geslachtscellensamen en zijn er dus 2 ouders nodig. Een voordeel van seksuele voortplanting is dat er meer genetische variatie is.

aseksuele voortplanting
uitlopers
knollen
maagdelijke voortplanting
knopvorming
seksuele
geslachtscellen
genetische variatie
seksuele voortplanting
bestuiving
bevruchting
stabiliteit

Alle begrippen komen rechtstreeks uit het eerste subtopic over aseksuele en seksuele voortplanting.

Waarom kan weinig variatie een nadeel zijn?

Verwachte elementen: aseksuele voortplanting is snel, vraagt geen partner en levert veel gelijkaardige nakomelingen op; daardoor is er weinig genetische variatie en meer kwetsbaarheid bij veranderingen of ziekte.

Geslachtscellen bij seksuele voortplanting

Bij seksuele voortplanting spelen geslachtscellen of voortplantingscellen de hoofdrol.


  • Eicel: vrouwelijke geslachtscel

  • Zaadcel: mannelijke geslachtscel

  • Bij bevruchting versmelten eicel en zaadcel

  • Zo ontstaat een nieuwe cel met erfelijk materiaal van beide ouders

Leg eventueel kort uit dat de versmelting van twee geslachtscellen de basis is van seksuele voortplanting bij planten, dieren en mensen.

De bloem als voortplantingsorgaan

Bij bloemplanten gebeurt seksuele voortplanting in de bloem.


  • De stamper is het vrouwelijke deel en bestaat uit de stempel, stijl en vruchtbeginsel

  • De stempel vangt stuifmeel op, dit stuifmeel bevat zaadcellen

  • De stijl verbindt stempel en vruchtbeginsel

  • In het vruchtbeginsel liggen de zaadbeginsels, hierin zitten de eicellen

  • De meeldraden vormen het mannelijke deel, ze bestaan uit helmknop en helmdraad en hier wordt het stuifmeel gemaakt.

De meeldraden staan niet expliciet in de opgegeven lijst, dus focus op de gevraagde onderdelen van de stamper en hun functie.

samen: Meeldraad

This item has no instructions

This item has no instructions

Bestuiving en bevruchting bij planten

Bestuiving en bevruchting zijn niet hetzelfde.


Stuifmeel (dat zaadcellen bevat) komt op de stempel terecht → dat is bestuiving.


Daarna groeit een buis naar het zaadbeginsel in het vruchtbeginsel. Pas wanneer een zaadcel samensmelt met een eicel in het zaadbeginsel, is er bevruchting.

Veel leerlingen verwarren bestuiving met bevruchting. Leg het verschil expliciet uit: bestuiving gebeurt eerst, bevruchting later.

Bestuiving

Het overbrengen van stuifmeel tussen planten kan door insecten, de wind, de mens, ...

This item has no instructions

Van zaad tot kiemplant

Na de bevruchting ontwikkelt het zaadbeginsel zich tot een zaad.


  • Bij goede omstandigheden begint het zaad te kiemen

  • De eerste groeifase heet kiemplant

  • Zo start een nieuwe plant uit seksuele voortplanting

Je kunt vermelden dat water, zuurstof en een geschikte temperatuur nodig zijn voor kieming, maar houd de focus op de begrippen uit de opdracht.

Wat gebeurt er eerst bij bloemplanten?

A

Bevruchting

B

Kieming

C

Bestuiving

D

Innesteling

Test het cruciale onderscheid tussen bestuiving en bevruchting. 'Innesteling' is een menselijke context-afleider.

Wat is de functie van de meeldraden?

A

Hierin zitten eicellen.

B

Ze produceren stuifmeel met zaadcellen.

C

Hieruit kan een zaadje ontstaan.

D

Ze trekken insecten aan voor bestuiving.

Test het cruciale onderscheid tussen bestuiving en bevruchting. 'Innesteling' is een menselijke context-afleider.

Van bloem tot jonge plant

In de bloem is de stamper het vrouwelijke deel. Stuifmeel komt eerst op de stempel terecht. Daarna kan een mannelijke cel via de stijl een eicel bereiken in het zaadbeginsel. Na de bevruchting ontstaat uiteindelijk een jonge kiemplant.

stamper
stempel
stijl
zaadbeginsel
kiemplant
stijl
vruchtbare periode
teelbal
embryo
zaadlozing

De context volgt precies de opbouw van de slides over bloemonderdelen, bestuiving, bevruchting en kieming.

Benoem voor jezelf even de aangeduide delen van de bloem

This item has no instructions

Oplossing

This item has no instructions

Voortplanting bij de mens

  • Steeds seksueel

  • Biologische man levert zaadcellen

  • Biologische vrouw levert de eicel

  • Bevruchting gebeurt inwendig bij de vrouw

  • Bevruchte eicel groeit uit tot baby tijdens de zwangerschap



Maak duidelijk dat sperma niet alleen uit zaadcellen bestaat, maar ook uit vloeistoffen van zaadblaasjes en prostaat.

Primaire en secundaire geslachtskenmerken

  • Biologische mannen en vrouwen hebben verschillende geslachtskenmerken

  • Primaire geslachtskenmerken zijn al bij de geboorte aanwezig
    Voorbeelden: penis, teelballen, vagina, baarmoeder

  • Secundaire geslachtskenmerken ontstaan vooral in de puberteit
    Voorbeelden: borstontwikkeling, baardgroei, bredere schouders, schaamhaar

  • Deze veranderingen staan onder invloed van hormonen zoals testosteron bij de man en oestrogeen bij de vrouw

Maak duidelijk dat primaire kenmerken rechtstreeks met voortplantingsorganen te maken hebben, terwijl secundaire kenmerken tijdens de puberteit ontwikkelen.

Geslachtshormonen

Drie belangrijke geslachtshormonen zijn:


  • Oestrogeen: speelt een rol bij de menstruatiecyclus en vrouwelijke geslachtskenmerken

  • Progesteron: helpt het baarmoederslijmvlies geschikt te maken voor innesteling van een bevruchte eicel

  • Testosteron: speelt een rol bij zaadcelvorming en mannelijke puberteitskenmerken

Vermijd de indruk dat deze hormonen exclusief bij één geslacht voorkomen; ze komen in beide lichamen voor, maar in verschillende hoeveelheden en functies.

Het mannelijk voortplantingsstelsel

  • Teelballen: maken zaadcellen en testosteron

  • Bijballen: opslag en rijping van zaadcellen

  • Zaadleiders: vervoeren zaadcellen

  • Zaadblaasjes en prostaat: voegen vocht toe aan zaadcellen

  • Urinebuis: voert sperma naar buiten

  • Penis met eikel, voorhuid en zwellichamen speelt een rol bij geslachtsgemeenschap

  • Balzak beschermt en regelt de temperatuur van de teelballen

    (op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)

Maak duidelijk dat sperma niet alleen uit zaadcellen bestaat, maar ook uit vloeistoffen van zaadblaasjes en prostaat.

teelballen maken zaadcellen → bijballen laten ze rijpen → zaadleiders vervoeren ze → zaadblaasjes en prostaat voegen vocht toe → via de urinebuis verlaten ze het lichaam

This item has no instructions

Het vrouwelijk voortplantingsstelsel

  • Eierstokken: maken eicellen en hormonen

  • Eileiders met eitrechters vangen de eicel op en vervoeren haar

  • Baarmoeder: plaats waar een embryo kan groeien

  • Baarmoederhals vormt de overgang tussen baarmoeder en vagina

  • Vagina: verbinding naar buiten

  • Clitoris en schaamlippen behoren tot de uitwendige geslachtsorganen

    (op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)

Houd de anatomie functioneel en helder; vermijd overbelasting met extra termen die niet gevraagd zijn.

eierstok laat een eicel rijpen → eileider vangt de eicel op → mogelijke bevruchting gebeurt meestal in de eileider → baarmoeder ontvangt de bevruchte eicel voor innesteling

This item has no instructions

Waar worden zaadcellen geproduceerd?

A

Bijbal

B

Penis

C

Teelbal

D

Prostaat

Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.

Waar komen eicellen vrij?

A

Baarmoeder

B

Vagina

C

Eileider

D

Eierstok

Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.

Waar vindt bevruchting bij de mens meestal plaats?

A

Baarmoeder

B

Vagina

C

Eileider

D

Eierstok

Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.

Waar nestelt een bevruchte eicel zich in?

A

Baarmoeder

B

Vagina

C

Eileider

D

Eierstok

Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.

Zo werken de stelsels samen

Bij de man maken de teelballen zaadcellen. Die rijpen verder in de bijballen. Bij de vrouw laat een eierstok een eicel rijpen, en de baarmoeder is de plaats waar een embryo kan groeien.

teelballen
bijballen
eierstok
baarmoeder
zaadblaasjes
urinebuis
eileider
balzak
stempel

Deze invuloefening koppelt onderdelen aan hun functies zonder nieuwe context toe te voegen.

Welk onderdeel onthoud jij nu het moeilijkst?

1

Mannelijk stelsel

2

Vrouwelijk stelsel

3

Geslachtskenmerken

4

Hormonen

This item has no instructions

Fasen van de voortplanting

De menselijke voortplanting verloopt in een vaste volgorde:


eisprong en zaadlozing → bevruchting → innesteling → zwangerschap → geboorte

Niet elke zaadlozing leidt tot bevruchting en niet elke bevruchting tot innesteling. De slide toont de mogelijke biologische volgorde.

Plaats van bevruchting

Eicel

Een eicel komt tijdens de eisprong vrij uit de eierstok en komt zo in de eileider terecht.


Tijdens geslachtsgemeenschap wordt de penis in de vagina gebracht en tijdens de ejaculatie komen de zaadcellen vrij.

De eicel kan dan door 1 van deze zaadcellen bevrucht worden.

This item has no instructions

Van bevruchte eicel tot baby

  • Na de bevruchting ontstaat een bevruchte eicel

  • Die deelt zich en nestelt zich in de baarmoederwand

  • De eerste 8 -12 weken worden alle organen ontwikkeld en spreekt men van een embryo

  • Later heet het een foetus die alle organen al heeft en vooral nog moet groeien

  • Na de geboorte spreekt men van een baby

Je kunt vermelden dat de overgang van embryo naar foetus samenhangt met verdere ontwikkeling van organen, zonder exacte weken te eisen als dat niet in het leerplan zit.

This item has no instructions

This item has no instructions

De menstruatiecyclus

Tijdens de menstruatiecyclus veranderen de eierstokken en de baarmoeder voortdurend.







  • Eicelrijping start in een eierstok

  • Het baarmoederslijmvlies wordt dikker

  • Rond de eisprong komt een eicel vrij

  • Dit is deel van de vruchtbare periode

  • Zonder bevruchting volgt menstruatie

Maak de koppeling tussen cyclus en mogelijke zwangerschap: het lichaam bereidt zich telkens voor op innesteling.

Chronologie van de cyclus

In grote lijnen verloopt de cyclus zo:


menstruatie → eicelrijping en verdikking van het baarmoederslijmvlies → eisprong → verder verdikken van baarmoederslijmvlies → afstoten baarmoederslijmvlies (menstruatie) als er geen zwangerschap is


Als er geen bevruchting en innesteling volgen, begint opnieuw een menstruatie.

Benadruk dat de vruchtbare periode ruimer is dan alleen de dag van de eisprong.

Vruchtbare en onvruchtbare periode

  • De cyclus start met de menstruatie

  • Een gemiddelde cyclus duurt 28 dagen waarbij de eisprong in het midden van de cyclus plaatsvindt.

  • Een vrouw is vruchtbaar als er tegelijkertijd een levende zaadcel en eicel in haar lichaam aanwezig kunnen zijn.
    Eicellen leven ongeveer 24u, zaadcellen 3-4 dagen. Een vrouw is dus van van enkele dagen voor tot 1 dag na haar eisprong vruchtbaar

This item has no instructions

Voorbehoedsmiddelen zonder hormonen

In de baarmoeder

  • Condoom

  • Vrouwencondoom

  • Houden zaadcellen tegen zodat ze de eicel niet bereiken

  • Beschermen ook tegen veel soa’s

  • Koperspiraaltje

  • Verandert de omgeving in de baarmoeder

  • Bemoeilijkt bevruchting en innesteling

  • Beschermt niet tegen soa’s

Barrièremiddelen

Voorbehoedsmiddelen of anticonceptiemiddelen hebben tot doel om een bevruchting van een eicel te voorkomen.

Dit kan door een barrière tussen eicel en zaadcellen te brengen, of door bevruchting moeilijker te maken. Dit kan in de baarmoeder of via hormonen.

Formuleer voorzichtig: condooms beschermen tegen veel soa’s, maar geen enkel middel geeft 100% bescherming.

Hormonale voorbehoedsmiddelen

Deze middelen zijn erg populair en bevatten hormonen die de vruchtbaarheid verminderen.

  • Anticonceptiepil

  • Anticonceptiepleister

  • Vaginale ring

  • Prikpil

  • Hormonenstaafje

  • Hormonenspiraaltje

Ze remmen meestal de eisprong, maken slijm minder doorgankelijk of beïnvloeden het baarmoederslijmvlies.

Noem niet elk middel afzonderlijk in detail; focus op het gedeelde werkingsprincipe van hormonale anticonceptie.

Welke middelen beschermen tegen soa’s?

Niet elk voorbehoedsmiddel beschermt op dezelfde manier.


  • Condoom en vrouwencondoom beschermen tegen zwangerschap én helpen beschermen tegen soa’s

  • Hormonale middelen beschermen tegen zwangerschap, maar niet tegen soa’s

  • Ook het koperspiraaltje beschermt niet tegen soa’s

  • Voor soa-bescherming zijn barrièremiddelen dus essentieel!

Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.

Welk anticonceptiemiddel kiezen?

Op de website https://www.allesoverseks.be/anticonceptie vind je alle informatie terug over de verschillende bestaande anticonceptiemiddelen.

Op de volgende slide komt een oefening hierover. Dus bestudeer eerst even de voor- en nadelen van de verschillende anticonceptiemiddelen op de website.



Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.

Oefening

Noteer voor jezelf even welke beschrijving past bij elk anticonceptiemiddel.

Op de volgende slide vind je de oplossing.



Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.

Oefening




Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.

Welke volgorde is juist?

A

Bevruchting → eisprong → geboorte

B

Eisprong → bevruchting → innesteling

C

Zaadlozing → geboorte → zwangerschap

D

Innesteling → eisprong → zwangerschap

De juiste optie volgt de vaste biologische volgorde uit de les. De afleiders bevatten typische volgordefouten.

Cyclus en bescherming

Tijdens de menstruatiecyclus start eerst de eicelrijping. Rond de eisprong begint de vruchtbare periode. Zonder bevruchting volgt menstruatie. Een condoom helpt niet alleen zwangerschap voorkomen, maar beschermt ook tegen veel soa’s.

eicelrijping
eisprong
menstruatie
condoom
innesteling
testosteron
koperspiraaltje
foetus
zaadlozing

Verbindt de leerstof over de cyclus met het onderscheid tussen voorbehoedsmiddelen en soa-bescherming.

Waarom zijn barrièremiddelen extra belangrijk?

Verwachte elementen: barrièremiddelen zoals condoom en vrouwencondoom houden zaadcellen tegen én helpen beschermen tegen soa’s; hormonale middelen en spiraaltjes verminderen kans op zwangerschap maar beschermen niet tegen soa’s.

Wat is één inzicht dat je vandaag zeker meeneemt?

Reflectievraag zonder fout/goed. Mogelijke invalshoeken: verschil tussen aseksueel en seksueel, bloemonderdelen, cyclus, voortplantingsstelsels of voorbehoedsmiddelen.

Welk deel hielp jou het meest om te begrijpen?

Reflectievraag over het leerproces. Laat leerlingen concreet verwijzen naar een schema, opsomming, vergelijking of volgorde uit de les.

Welk onderdeel vind je nu nog het lastigst?

Reflectievraag om resterende moeilijkheden zichtbaar te maken voor opvolging of herhaling.

Begrippenlijst (1)

aseksuele voortplanting - voortplanting met één ouder, zonder versmelting van geslachtscellen

seksuele voortplanting - voortplanting waarbij geslachtscellen samenkomen

eicel - vrouwelijke geslachtscel

zaadcel - mannelijke geslachtscel

geslachtscellen - voortplantingscellen die nodig zijn voor seksuele voortplanting

bestuiving - het terechtkomen van stuifmeel op de stempel

bevruchting - versmelting van een eicel en een zaadcel

This item has no instructions

Begrippenlijst (2)

stamper - vrouwelijk deel van de bloem

stempel - bovenste deel van de stamper dat stuifmeel opvangt

stijl - deel tussen stempel en vruchtbeginsel

vruchtbeginsel - onderste deel van de stamper met zaadbeginsels

meeldraad - mannelijk deel van de bloem dat stuifmeel met zaadcellen produceert

zaadbeginsel - deel in de bloem waar na bevruchting een zaad uit ontstaat

kiemplant - jonge plant die uit een zaad begint te groeien

maagdelijke voortplanting - voortplanting uit een onbevruchte eicel

This item has no instructions

Begrippenlijst (3)

teelballen - organen die zaadcellen en testosteron maken

bijballen - plaats waar zaadcellen rijpen en tijdelijk opgeslagen worden

zaadleiders - buizen die zaadcellen vervoeren

prostaat - klier die vocht toevoegt aan sperma

zaadblaasjes - klieren die voedingsrijk vocht toevoegen aan sperma

eierstokken - organen die eicellen, oestrogeen en progesteron maken

eileiders - buizen die de eicel vervoeren

This item has no instructions

Begrippenlijst (4)

baarmoeder - orgaan waarin een embryo en later een foetus kan groeien

innesteling - vasthechting van de bevruchte eicel in het baarmoederslijmvlies

embryo - vroege ontwikkelingsfase na de bevruchting, de organen zijn nog niet allemaal gevormd

foetus - latere ontwikkelingsfase tijdens de zwangerschap, de organen zijn gevormd

menstruatie - afstoting van het baarmoederslijmvlies

eisprong - vrijkomen van een rijpe eicel uit de eierstok

vruchtbare periode - periode waarin bevruchting mogelijk is

This item has no instructions

Begrippenlijst (5)

oestrogeen - hormoon dat een rol speelt in de menstruatiecyclus en puberteit

progesteron - hormoon dat het baarmoederslijmvlies geschikt houdt voor innesteling

testosteron - hormoon dat een rol speelt bij zaadcelvorming en puberteitskenmerken

condoom - barrièremiddel dat zaadcellen tegenhoudt en beschermt tegen veel soa’s

vrouwencondoom - barrièremiddel in de vagina dat zaadcellen tegenhoudt

hormonenspiraaltje - spiraaltje dat hormonen afgeeft om zwangerschap te voorkomen

koperspiraaltje - spiraaltje zonder hormonen dat bevruchting en innesteling bemoeilijkt

This item has no instructions