Voortplanting bij planten, dieren en de mens
Voortplanting bij planten, dieren en de mens
This item has no instructions
Leerdoel
Ik kan verschillen tussen aseksuele en seksuele voortplanting uitleggen
Ik kan de voortplanting bij planten met de juiste onderdelen, fasen en begrippen beschrijven.
Ik kan de voortplanting bij de mens met de juiste onderdelen, fasen en begrippen beschrijven.
De leerlingendoelen in de opdracht zijn uitgebreid. Dit leerdoel bundelt ze in één overkoepelend doel zonder de inhoud te veranderen.
Welke woorden koppel jij spontaan aan voortplanting?
Gebruik de woordwolk als voorkennisactivatie. Laat leerlingen kort benoemen welke woorden over planten, dieren of de mens gaan.
Video over de leerstof: seksuele en aseksuele voortplanting
Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.
This item has no instructions
Video over de leerstof: voortplanting bij bloemplanten
Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.
This item has no instructions
Video over de leerstof: de menstruatiecyclus
Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands. Vanaf minuut 5 komen er heel wat hormonen bij te pas, je moet enkel de hormonen oestrogeen en progesteron kennen.
This item has no instructions
Aseksueel of seksueel?
Aseksuele voortplanting: er is maar één ouder nodig
Er komen geen geslachtscellen samen
Nakomelingen zijn genetisch bijna identiek aan de ouder
Seksuele voortplanting: er zijn geslachtscellen nodig
Een eicel en een zaadcel versmelten bij de bevruchting
Nakomelingen verschillen genetisch van hun ouders
Voortplanting kan op twee manieren gebeuren.
Benadruk dat 'seksueel' in de biologieles betekent: met geslachtscellen. Niet per se hetzelfde als wat leerlingen in het dagelijks taalgebruik bedoelen.
Voordelen en nadelen
Seksuele voortplanting
Snel en efficiënt
Geen partner nodig
Veel nakomelingen in korte tijd
Weinig genetische variatie
Kwetsbaarder bij ziekte of verandering van omgeving
Meer genetische variatie
Grotere kans op aanpassing aan veranderende omstandigheden
Partner of geslachtscellen nodig
Trager en energie-intensiever
Minder eenvoudig dan aseksuele voortplanting
Aseksuele voortplanting
Koppel genetische variatie aan overlevingskansen zonder in erfelijkheidsdetails te verzanden.
Aseksuele voortplanting bij planten
Veel planten kunnen zich aseksueel voortplanten en dus nieuwe individuen vormen zonder bevruchting.
Uitlopers: horizontale stengels vormen nieuwe planten
Stekken: deel van een plant groeit uit tot nieuwe plant
Bollen en knollen slaan reservevoedsel op en groeien opnieuw uit
Scheuren: een plant wordt in delen gesplitst
Gebruik herkenbare voorbeelden zoals aardbei voor uitlopers, tulp voor bollen en aardappel voor knollen.
Technieken van ongeslachtelijke voortplanting
Enten: deel van een plant wordt vastgezet op een andere plant
Oculeren: een knop wordt op een andere plant geplaatst
Deze technieken worden vaak gebruikt in tuinbouw en landbouw
Ze behouden gewenste eigenschappen van de ouderplant
Maak duidelijk dat enten en oculeren menselijke technieken zijn die gebruikmaken van aseksuele voortplanting.
Aseksuele voortplanting bij dieren
Ook bij sommige dieren komt aseksuele voortplanting voor.
Knopvorming: een deel groeit uit aan het ouderdier en laat later los (bv bij kwallen en koraal)
Maagdelijke voortplanting: een nakomeling ontstaat uit een onbevruchte eicel (bv bij sommige hagedissoorten)
Bij deze vorm is geen zaadcel nodig
De nakomelingen lijken genetisch sterk op de ouder
Noem eventueel hydra bij knopvorming en sommige insecten of reptielen bij maagdelijke voortplanting, maar houd het eenvoudig.
Welk kenmerk hoort bij aseksuele voortplanting?
Versmelting geslachtscellen
Eén ouder
Veel variatie
Bevruchting nodig
De afleiders komen uit kenmerken van seksuele voortplanting of uit een vaak gemaakte verwarring met genetische variatie.
Geef 1 voordeel en 1 nadeel van seksuele voortplanting
This item has no instructions
Vul de kernbegrippen aan
Bij aseksuele voortplanting is er maar één ouder nodig. Nieuwe planten kunnen ontstaan via uitlopers of knollen. Bij sommige dieren ontstaat een nakomeling uit een onbevruchte eicel: dat heet maagdelijke voortplanting. Bij kwallen kan er knopvorming optreden waarbij een nieuwe kwal ontstaat. Bij seksuele voortplanting smelten 2 geslachtscellensamen en zijn er dus 2 ouders nodig. Een voordeel van seksuele voortplanting is dat er meer genetische variatie is.
Alle begrippen komen rechtstreeks uit het eerste subtopic over aseksuele en seksuele voortplanting.
Waarom kan weinig variatie een nadeel zijn?
Verwachte elementen: aseksuele voortplanting is snel, vraagt geen partner en levert veel gelijkaardige nakomelingen op; daardoor is er weinig genetische variatie en meer kwetsbaarheid bij veranderingen of ziekte.
Geslachtscellen bij seksuele voortplanting
Bij seksuele voortplanting spelen geslachtscellen of voortplantingscellen de hoofdrol.
Eicel: vrouwelijke geslachtscel
Zaadcel: mannelijke geslachtscel
Bij bevruchting versmelten eicel en zaadcel
Zo ontstaat een nieuwe cel met erfelijk materiaal van beide ouders
Leg eventueel kort uit dat de versmelting van twee geslachtscellen de basis is van seksuele voortplanting bij planten, dieren en mensen.
De bloem als voortplantingsorgaan
Bij bloemplanten gebeurt seksuele voortplanting in de bloem.
De stamper is het vrouwelijke deel en bestaat uit de stempel, stijl en vruchtbeginsel
De stempel vangt stuifmeel op, dit stuifmeel bevat zaadcellen
De stijl verbindt stempel en vruchtbeginsel
In het vruchtbeginsel liggen de zaadbeginsels, hierin zitten de eicellen
De meeldraden vormen het mannelijke deel, ze bestaan uit helmknop en helmdraad en hier wordt het stuifmeel gemaakt.
De meeldraden staan niet expliciet in de opgegeven lijst, dus focus op de gevraagde onderdelen van de stamper en hun functie.
samen: Meeldraad
This item has no instructions
This item has no instructions
Bestuiving en bevruchting bij planten
Bestuiving en bevruchting zijn niet hetzelfde.
Stuifmeel (dat zaadcellen bevat) komt op de stempel terecht → dat is bestuiving.
Daarna groeit een buis naar het zaadbeginsel in het vruchtbeginsel. Pas wanneer een zaadcel samensmelt met een eicel in het zaadbeginsel, is er bevruchting.
Veel leerlingen verwarren bestuiving met bevruchting. Leg het verschil expliciet uit: bestuiving gebeurt eerst, bevruchting later.
Bestuiving
Het overbrengen van stuifmeel tussen planten kan door insecten, de wind, de mens, ...
This item has no instructions
Van zaad tot kiemplant
Na de bevruchting ontwikkelt het zaadbeginsel zich tot een zaad.
Bij goede omstandigheden begint het zaad te kiemen
De eerste groeifase heet kiemplant
Zo start een nieuwe plant uit seksuele voortplanting
Je kunt vermelden dat water, zuurstof en een geschikte temperatuur nodig zijn voor kieming, maar houd de focus op de begrippen uit de opdracht.
Wat gebeurt er eerst bij bloemplanten?
Bevruchting
Kieming
Bestuiving
Innesteling
Test het cruciale onderscheid tussen bestuiving en bevruchting. 'Innesteling' is een menselijke context-afleider.
Wat is de functie van de meeldraden?
Hierin zitten eicellen.
Ze produceren stuifmeel met zaadcellen.
Hieruit kan een zaadje ontstaan.
Ze trekken insecten aan voor bestuiving.
Test het cruciale onderscheid tussen bestuiving en bevruchting. 'Innesteling' is een menselijke context-afleider.
Van bloem tot jonge plant
In de bloem is de stamper het vrouwelijke deel. Stuifmeel komt eerst op de stempel terecht. Daarna kan een mannelijke cel via de stijl een eicel bereiken in het zaadbeginsel. Na de bevruchting ontstaat uiteindelijk een jonge kiemplant.
De context volgt precies de opbouw van de slides over bloemonderdelen, bestuiving, bevruchting en kieming.
Benoem voor jezelf even de aangeduide delen van de bloem
This item has no instructions
Oplossing
This item has no instructions
Voortplanting bij de mens
Steeds seksueel
Biologische man levert zaadcellen
Biologische vrouw levert de eicel
Bevruchting gebeurt inwendig bij de vrouw
Bevruchte eicel groeit uit tot baby tijdens de zwangerschap
Maak duidelijk dat sperma niet alleen uit zaadcellen bestaat, maar ook uit vloeistoffen van zaadblaasjes en prostaat.
Primaire en secundaire geslachtskenmerken
Biologische mannen en vrouwen hebben verschillende geslachtskenmerken
Primaire geslachtskenmerken zijn al bij de geboorte aanwezig
Voorbeelden: penis, teelballen, vagina, baarmoeder
Secundaire geslachtskenmerken ontstaan vooral in de puberteit
Voorbeelden: borstontwikkeling, baardgroei, bredere schouders, schaamhaar
Deze veranderingen staan onder invloed van hormonen zoals testosteron bij de man en oestrogeen bij de vrouw
Maak duidelijk dat primaire kenmerken rechtstreeks met voortplantingsorganen te maken hebben, terwijl secundaire kenmerken tijdens de puberteit ontwikkelen.
Geslachtshormonen
Drie belangrijke geslachtshormonen zijn:
Oestrogeen: speelt een rol bij de menstruatiecyclus en vrouwelijke geslachtskenmerken
Progesteron: helpt het baarmoederslijmvlies geschikt te maken voor innesteling van een bevruchte eicel
Testosteron: speelt een rol bij zaadcelvorming en mannelijke puberteitskenmerken
Vermijd de indruk dat deze hormonen exclusief bij één geslacht voorkomen; ze komen in beide lichamen voor, maar in verschillende hoeveelheden en functies.
Het mannelijk voortplantingsstelsel
Teelballen: maken zaadcellen en testosteron
Bijballen: opslag en rijping van zaadcellen
Zaadleiders: vervoeren zaadcellen
Zaadblaasjes en prostaat: voegen vocht toe aan zaadcellen
Urinebuis: voert sperma naar buiten
Penis met eikel, voorhuid en zwellichamen speelt een rol bij geslachtsgemeenschap
Balzak beschermt en regelt de temperatuur van de teelballen
(op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)
Maak duidelijk dat sperma niet alleen uit zaadcellen bestaat, maar ook uit vloeistoffen van zaadblaasjes en prostaat.
teelballen maken zaadcellen → bijballen laten ze rijpen → zaadleiders vervoeren ze → zaadblaasjes en prostaat voegen vocht toe → via de urinebuis verlaten ze het lichaam
This item has no instructions
Het vrouwelijk voortplantingsstelsel
Eierstokken: maken eicellen en hormonen
Eileiders met eitrechters vangen de eicel op en vervoeren haar
Baarmoeder: plaats waar een embryo kan groeien
Baarmoederhals vormt de overgang tussen baarmoeder en vagina
Vagina: verbinding naar buiten
Clitoris en schaamlippen behoren tot de uitwendige geslachtsorganen
(op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)
Houd de anatomie functioneel en helder; vermijd overbelasting met extra termen die niet gevraagd zijn.
eierstok laat een eicel rijpen → eileider vangt de eicel op → mogelijke bevruchting gebeurt meestal in de eileider → baarmoeder ontvangt de bevruchte eicel voor innesteling
This item has no instructions
Waar worden zaadcellen geproduceerd?
Bijbal
Penis
Teelbal
Prostaat
Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.
Waar komen eicellen vrij?
Baarmoeder
Vagina
Eileider
Eierstok
Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.
Waar vindt bevruchting bij de mens meestal plaats?
Baarmoeder
Vagina
Eileider
Eierstok
Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.
Waar nestelt een bevruchte eicel zich in?
Baarmoeder
Vagina
Eileider
Eierstok
Veel leerlingen verwarren de plaats van bevruchting met de plaats van innesteling.
Zo werken de stelsels samen
Bij de man maken de teelballen zaadcellen. Die rijpen verder in de bijballen. Bij de vrouw laat een eierstok een eicel rijpen, en de baarmoeder is de plaats waar een embryo kan groeien.
Deze invuloefening koppelt onderdelen aan hun functies zonder nieuwe context toe te voegen.
Welk onderdeel onthoud jij nu het moeilijkst?
Mannelijk stelsel
Vrouwelijk stelsel
Geslachtskenmerken
Hormonen
This item has no instructions
Fasen van de voortplanting
De menselijke voortplanting verloopt in een vaste volgorde:
eisprong en zaadlozing → bevruchting → innesteling → zwangerschap → geboorte
Niet elke zaadlozing leidt tot bevruchting en niet elke bevruchting tot innesteling. De slide toont de mogelijke biologische volgorde.
Plaats van bevruchting
Eicel
Een eicel komt tijdens de eisprong vrij uit de eierstok en komt zo in de eileider terecht.
Tijdens geslachtsgemeenschap wordt de penis in de vagina gebracht en tijdens de ejaculatie komen de zaadcellen vrij.
De eicel kan dan door 1 van deze zaadcellen bevrucht worden.
This item has no instructions
Van bevruchte eicel tot baby
Na de bevruchting ontstaat een bevruchte eicel
Die deelt zich en nestelt zich in de baarmoederwand
De eerste 8 -12 weken worden alle organen ontwikkeld en spreekt men van een embryo
Later heet het een foetus die alle organen al heeft en vooral nog moet groeien
Na de geboorte spreekt men van een baby
Je kunt vermelden dat de overgang van embryo naar foetus samenhangt met verdere ontwikkeling van organen, zonder exacte weken te eisen als dat niet in het leerplan zit.
This item has no instructions
This item has no instructions
De menstruatiecyclus
Tijdens de menstruatiecyclus veranderen de eierstokken en de baarmoeder voortdurend.
Eicelrijping start in een eierstok
Het baarmoederslijmvlies wordt dikker
Rond de eisprong komt een eicel vrij
Dit is deel van de vruchtbare periode
Zonder bevruchting volgt menstruatie
Maak de koppeling tussen cyclus en mogelijke zwangerschap: het lichaam bereidt zich telkens voor op innesteling.
Chronologie van de cyclus
In grote lijnen verloopt de cyclus zo:
menstruatie → eicelrijping en verdikking van het baarmoederslijmvlies → eisprong → verder verdikken van baarmoederslijmvlies → afstoten baarmoederslijmvlies (menstruatie) als er geen zwangerschap is
Als er geen bevruchting en innesteling volgen, begint opnieuw een menstruatie.
Benadruk dat de vruchtbare periode ruimer is dan alleen de dag van de eisprong.
Vruchtbare en onvruchtbare periode
De cyclus start met de menstruatie
Een gemiddelde cyclus duurt 28 dagen waarbij de eisprong in het midden van de cyclus plaatsvindt.
Een vrouw is vruchtbaar als er tegelijkertijd een levende zaadcel en eicel in haar lichaam aanwezig kunnen zijn.
Eicellen leven ongeveer 24u, zaadcellen 3-4 dagen. Een vrouw is dus van van enkele dagen voor tot 1 dag na haar eisprong vruchtbaar
This item has no instructions
Voorbehoedsmiddelen zonder hormonen
In de baarmoeder
Condoom
Vrouwencondoom
Houden zaadcellen tegen zodat ze de eicel niet bereiken
Beschermen ook tegen veel soa’s
Koperspiraaltje
Verandert de omgeving in de baarmoeder
Bemoeilijkt bevruchting en innesteling
Beschermt niet tegen soa’s
Barrièremiddelen
Voorbehoedsmiddelen of anticonceptiemiddelen hebben tot doel om een bevruchting van een eicel te voorkomen.
Dit kan door een barrière tussen eicel en zaadcellen te brengen, of door bevruchting moeilijker te maken. Dit kan in de baarmoeder of via hormonen.
Formuleer voorzichtig: condooms beschermen tegen veel soa’s, maar geen enkel middel geeft 100% bescherming.
Hormonale voorbehoedsmiddelen
Deze middelen zijn erg populair en bevatten hormonen die de vruchtbaarheid verminderen.
Anticonceptiepil
Anticonceptiepleister
Vaginale ring
Prikpil
Hormonenstaafje
Hormonenspiraaltje
Ze remmen meestal de eisprong, maken slijm minder doorgankelijk of beïnvloeden het baarmoederslijmvlies.
Noem niet elk middel afzonderlijk in detail; focus op het gedeelde werkingsprincipe van hormonale anticonceptie.
Welke middelen beschermen tegen soa’s?
Niet elk voorbehoedsmiddel beschermt op dezelfde manier.
Condoom en vrouwencondoom beschermen tegen zwangerschap én helpen beschermen tegen soa’s
Hormonale middelen beschermen tegen zwangerschap, maar niet tegen soa’s
Ook het koperspiraaltje beschermt niet tegen soa’s
Voor soa-bescherming zijn barrièremiddelen dus essentieel!
Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.
Welk anticonceptiemiddel kiezen?
Op de website https://www.allesoverseks.be/anticonceptie vind je alle informatie terug over de verschillende bestaande anticonceptiemiddelen.
Op de volgende slide komt een oefening hierover. Dus bestudeer eerst even de voor- en nadelen van de verschillende anticonceptiemiddelen op de website.
Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.
Oefening
Noteer voor jezelf even welke beschrijving past bij elk anticonceptiemiddel.
Op de volgende slide vind je de oplossing.
Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.
Oefening
Gebruik consequent de term 'soa’s' en vermijd moraliserende taal. Het gaat om biologisch en praktisch begrip.
Welke volgorde is juist?
Bevruchting → eisprong → geboorte
Eisprong → bevruchting → innesteling
Zaadlozing → geboorte → zwangerschap
Innesteling → eisprong → zwangerschap
De juiste optie volgt de vaste biologische volgorde uit de les. De afleiders bevatten typische volgordefouten.
Cyclus en bescherming
Tijdens de menstruatiecyclus start eerst de eicelrijping. Rond de eisprong begint de vruchtbare periode. Zonder bevruchting volgt menstruatie. Een condoom helpt niet alleen zwangerschap voorkomen, maar beschermt ook tegen veel soa’s.
Verbindt de leerstof over de cyclus met het onderscheid tussen voorbehoedsmiddelen en soa-bescherming.
Waarom zijn barrièremiddelen extra belangrijk?
Verwachte elementen: barrièremiddelen zoals condoom en vrouwencondoom houden zaadcellen tegen én helpen beschermen tegen soa’s; hormonale middelen en spiraaltjes verminderen kans op zwangerschap maar beschermen niet tegen soa’s.
Wat is één inzicht dat je vandaag zeker meeneemt?
Reflectievraag zonder fout/goed. Mogelijke invalshoeken: verschil tussen aseksueel en seksueel, bloemonderdelen, cyclus, voortplantingsstelsels of voorbehoedsmiddelen.
Welk deel hielp jou het meest om te begrijpen?
Reflectievraag over het leerproces. Laat leerlingen concreet verwijzen naar een schema, opsomming, vergelijking of volgorde uit de les.
Welk onderdeel vind je nu nog het lastigst?
Reflectievraag om resterende moeilijkheden zichtbaar te maken voor opvolging of herhaling.
Begrippenlijst (1)
aseksuele voortplanting - voortplanting met één ouder, zonder versmelting van geslachtscellen
seksuele voortplanting - voortplanting waarbij geslachtscellen samenkomen
eicel - vrouwelijke geslachtscel
zaadcel - mannelijke geslachtscel
geslachtscellen - voortplantingscellen die nodig zijn voor seksuele voortplanting
bestuiving - het terechtkomen van stuifmeel op de stempel
bevruchting - versmelting van een eicel en een zaadcel
This item has no instructions
Begrippenlijst (2)
stamper - vrouwelijk deel van de bloem
stempel - bovenste deel van de stamper dat stuifmeel opvangt
stijl - deel tussen stempel en vruchtbeginsel
vruchtbeginsel - onderste deel van de stamper met zaadbeginsels
meeldraad - mannelijk deel van de bloem dat stuifmeel met zaadcellen produceert
zaadbeginsel - deel in de bloem waar na bevruchting een zaad uit ontstaat
kiemplant - jonge plant die uit een zaad begint te groeien
maagdelijke voortplanting - voortplanting uit een onbevruchte eicel
This item has no instructions
Begrippenlijst (3)
teelballen - organen die zaadcellen en testosteron maken
bijballen - plaats waar zaadcellen rijpen en tijdelijk opgeslagen worden
zaadleiders - buizen die zaadcellen vervoeren
prostaat - klier die vocht toevoegt aan sperma
zaadblaasjes - klieren die voedingsrijk vocht toevoegen aan sperma
eierstokken - organen die eicellen, oestrogeen en progesteron maken
eileiders - buizen die de eicel vervoeren
This item has no instructions
Begrippenlijst (4)
baarmoeder - orgaan waarin een embryo en later een foetus kan groeien
innesteling - vasthechting van de bevruchte eicel in het baarmoederslijmvlies
embryo - vroege ontwikkelingsfase na de bevruchting, de organen zijn nog niet allemaal gevormd
foetus - latere ontwikkelingsfase tijdens de zwangerschap, de organen zijn gevormd
menstruatie - afstoting van het baarmoederslijmvlies
eisprong - vrijkomen van een rijpe eicel uit de eierstok
vruchtbare periode - periode waarin bevruchting mogelijk is
This item has no instructions
Begrippenlijst (5)
oestrogeen - hormoon dat een rol speelt in de menstruatiecyclus en puberteit
progesteron - hormoon dat het baarmoederslijmvlies geschikt houdt voor innesteling
testosteron - hormoon dat een rol speelt bij zaadcelvorming en puberteitskenmerken
condoom - barrièremiddel dat zaadcellen tegenhoudt en beschermt tegen veel soa’s
vrouwencondoom - barrièremiddel in de vagina dat zaadcellen tegenhoudt
hormonenspiraaltje - spiraaltje dat hormonen afgeeft om zwangerschap te voorkomen
koperspiraaltje - spiraaltje zonder hormonen dat bevruchting en innesteling bemoeilijkt
This item has no instructions