10.3. Voorwaarden bij bedreiging, bedrog, misbruik van omstandigheden (art. 3:44 BW BES)

• New lesson editor
• Verbintenissenrecht
• HBO
• Studiejaar 1

Voorwaarden bij bedreiging, bedrog, misbruik van omstandigheden (art. 3:44 BW BES)

Art. 3:44 BW BES:

1. Een rechtshandeling is vernietigbaar, wanneer zij door bedreiging, door bedrog of door misbruik van omstandigheden is tot stand gekomen.

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

5. Indien een verklaring is tot stand gekomen door bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden van de zijde van iemand die geen partij bij de rechtshandeling is, kan op dit gebrek geen beroep worden gedaan jegens een wederpartij die geen reden had het bestaan ervan te veronderstellen.

In art. 3:44 BW BES zijn de overige wilsgebreken tezamen geregeld.

Art. 3:44 BW BES:

1. Een rechtshandeling is vernietigbaar, wanneer zij door bedreiging, door bedrog of door misbruik van omstandigheden is tot stand gekomen

Deze wilsgebreken hebben als gezegd werking bij álle rechtshandelingen en niet alleen bij de overeenkomst.

De in art. 3:44 BW BES gregelde wilsgebreken hebben gemeen dat ze zijn gebaseerd op een in beginsel verwijtbare gedraging derhalve is in het algemeen dan ook steeds samenloop met acties uit onrechtmatige daad denkbaar.

Art. 3:44 BW BES:

1. Een rechtshandeling is vernietigbaar, wanneer zij door bedreiging, door bedrog of door misbruik van omstandigheden is tot stand gekomen

Art. 3:44 lid 5 BW BES verengt de grondslag van deze wilsgebreken als volgt: wanneer het bedrog, de bedreiging of het misbruik afkomstig was van een derde, dan kan op deze wilsgebreken géén beroep worden gedaan jegens een wederpartij die geen reden had het bestaan van het wilsgebrek te veronderstellen.

Art. 3:44 lid 5 BW BES:

5. Indien een verklaring is tot stand gekomen door bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden van de zijde van iemand die geen partij bij de rechtshandeling is, kan op dit gebrek geen beroep worden gedaan jegens een wederpartij die geen reden had het bestaan ervan te veronderstellen.

Dit laat onverlet een eventuele actie op grond van art. 6:162 BW BES (onrechtmatige daad) jegens deze derde.

Art. 6:162 BW BES:

1. Hij die jegens een ander een onrechtmatige daad pleegt, die hem kan worden toegerekend, is verplicht de schade die de ander dientengevolge lijdt, te vergoeden.

2. Als onrechtmatige daad worden aangemerkt een inbreuk op een recht en een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht of met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt, een en ander behoudens de aanwezigheid van een rechtvaardigingsgrond.

3. Een onrechtmatige daad kan aan de dader worden toegerekend, indien zij te wijten is aan zijn schuld of aan een oorzaak die krachtens de wet of de in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.

Bedreiging

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

Voorwaarden voor bedreiging:

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

(1) het bewegen tot het verrichten van een rechtshandeling, gepaard gaande met:

(2) bedreiging door één of meer personen, gericht tegen de handelende of een derde;

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

(3) gericht op materiële of immateriële benadeling;

(4) de bedreiging moet onrechtmatig zijn;

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

(5) de bedreiging moet objectief voor een redelijk oordelend mens beïnvloedend zijn (enige subjectiviteit: rekening wordt gehouden met de "categorie"waartoe de bedreigde behoort);

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

(6) causaal verband tussen bedreiging en rechtshandeling

Art. 3:44 lid 2 BW BES:

2. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.

Bedrog

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

Voorwaarden voor bedrog

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

(1) het bewegen tot het verrichten van een rechtshandeling, gepaard gaande met:

(2) opzettelijke misleiding

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

• opzettelijk onjuiste mededelingen doen

• opzettelijk zwijgen waar een plicht tot spreken bestaat

• andere kunstgrepen

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

(3) causaal verband tussen het bedrog en het verrichten van de rechtshandeling.

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

NB: een element als bij dwaling: "verschoonbaarheid", is bij bedrog niet aan de orde. Toch heeft de Hoge Raad beslist dat ál te grote zoegeloosheid of onnozelheid aan de bedrogsactie in de weg staat (HR Beukinga/v.d. Linden).*

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

* Beukinga/Van der Linde (HR 02-05-1969, NJ 1969, 344)

Casus

Een in de wet genoemde kunstgreep is het opzettelijk verzwijgen van een feit dat de verzwijger verplicht was wel te vertellen. Dit arrest is hier een goed voorbeeld van. Beukinga kocht met tussenkomst van een tussenpersoon van Van der Linde een cafetaria. De verkoper was echter zogenaamd ‘vergeten’ om aan Beukinga mede te delen dat de cafetaria spoedig overeenkomstig een gemeentelijk bouwplan gesloopt zou moeten worden.

Rechtsvraag

Levert een leugen in de zin van opzettelijk verzwijgen een kunstgreep en daarmee bedrog op?

Hoge Raad

Ja. Beukinga vorderde met succes vernietiging van de koopovereenkomst.

De Hoge Raad overwoog: ‘(…) dat het Hof terecht heeft geoordeeld dat opzettelijk verzwijgen wel, onopzettelijk verzwijgen niet als kunstgreep (…) kan gelden’.

Voorts: aanprijzingen in algemene bewoordingen leveren geen bedrog op (art. 3:44 lid 3 slot BW BES).

Art. 3:44 lid 3 BW BES:

3. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.

Een aanprijzing in algemene bewoordingen is een subjectieve, overdreven of vage uitspraak over een product of dienst (zoals 'dit is de beste' of 'uniek'), die niet als feitelijk onjuist kan worden gezien en dus (meestal) geen bedrog oplevert in juridische zin, omdat het slechts een mening is die de koper moet interpreteren. Juridisch onderscheidt men dit van misleiding, waarbij sprake is van concrete, feitelijke onwaarheden die de koper bewegen tot een aankoop. 

Misbruik van omstandigheden

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

Voorwaarden voor misbruik van omstandigheden

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

(1) het bevorderen van een rechtshandeling, te verrichten door een ader die door hierna te noemen omstandigheden wordt bewogen gepaard gaande met:

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

(2) aanwezigheid van één of meer van de in de wet (niet uitputtend) opgesomde omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, onervarendheid of abnormale geestestoestand

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

(3) weten / moeten begrihpen dat de ander door de bijzondere omstandigheden wordt bewogen

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

(4) het desalniettemin actief of passief bevorderen van het tot stand komen van de rechtshandeling, hoewel:

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

(5) hetgeen dat hij weet / moet begrijpen hem van het bevorderen zou moeten weerhouden

(6) causaal verband tussen omstandigheden en rechtshandeling

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

NB: benadeling is geen apart vereiste bij misbruik van omstandigheden, maar speelt een rol bij de vraag of men van het bevorderen weerhouden had moeten worden (HR Van Elmbt / Feierabend). *

Art. 3:44 lid 4 BW BES:

4. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.

* HR, 29-05-1964: Van Elmbt-Feierabend

De feiten

Eind 1957 heeft mw. Feierabend 8000 gulden geleend van Van Elmbt. Dit omdat zij in geldnood zat en

met dit geld wilde voorkomen dat zij haar huis moest verkopen. Door het geld te lenen verkrijgt Van

Elmbt een hypotheekrecht op het woonhuis en winkelpand van mw. Feierabend. Een aanvullende

bepaling in de overeenkomst bepaald verder dat mocht het onroerende pand worden verkocht, Van

Elmbt het recht heeft om het onroerend goed te kopen voor 46.000 gulden. Uiteindelijk dreigt er

publieke verkoop van het huis en Van Elmbt wil gebruik maken van zijn optierecht. Mw. Feierabend

weigert mee te werken en stelt een tegenvordering in tot vernietiging van de bepaling van het

optierecht wegens misbruik van omstandigheden. Ze voert hiertoe aan dat er sprake is van een te lage

prijs (46.000 gulden), want ze had een bod van 96.000 gulden gekregen en dat zij overspannen was op

het moment van sluiten van de overeenkomst.

Rechtsvraag

Wat zijn de vereisten voor een beroep op misbruik van omstandigheden? Is financiële benadeling

vereist?

Overweging

De Rechtbank vind dat er geen sprake is van misbruik van misbruik van omstandigheid, want de

bedongen prijs is niet onevenredig laag, zodat door die overeenkomst aan mw. Feierabend zo evident

nadeel wordt berokkend, dat ieders rechtvaardigheidsgevoel daartegen in opstand komt. Ook het

beroep dat mw. Feierabend overspannen was op het moment van tekenen wordt afgewezen, aangezien

niet is vastgesteld dat Van Elmbt wist of moest weten dat mw. Feierabend niet in staat was haar wil op

een goede manier te vormen.

Bij de behandeling bij het Hof zijn er getuigenverklaringen over de geestelijke toestand van mw.

Feierabend ten tijde van het sluiten van de overeenkomst en deze maken volgens het Hof duidelijk dat

mw. Feierabend zich in een geestelijke labiele toestand bevond waarvan Van Elmbt op de hoogte was.

Door haar toch de overeenkomst te laten tekenen, heeft hij misbruik van de situatie gemaakt. Het Hof

wist de eis van Van Elmbt af en het verzoek om vernietiging van de overeenkomst van mw. Feierabend

toe.

In cassatie voert Van Elmbt aan dat er niet voldaan is aan de vereisten voor een beroep op misbruik van

omstandigheden want er is geen sprake geweest van financiële benadeling van mw. Feierabend. De

Hoge Raad overweegt dat voor nietigheid van een overeenkomst wegens misbruik van omstandigheden

geenszins noodzakelijk een bepaalde mate of een bepaalde vorm van benadeling aanwezig behoeft te zijn, doch met betrekking tot elke overeenkomst afzonderlijk de benadeling van een der partijen slechts

een van de factoren vormt, die naast alle andere bijzonderheden welke bij het aangaan van die

overeenkomst een rol hebben gespeeld zoals de aard der omstandigheden waarvan gebruik is gemaakt,

de wijze waarop dit is geschied en de verhouding tussen partijen – bepalen of de overeenkomst is

aangegaan uit een oorzaak welke strijdt met de goede zeden.

In dit geval was geen sprake van financiële benadeling, maar dit neemt niet weg dat er toch sprake is

van een benadeling van mw. Feierabend.

Rechtsregel

Voor nietigheid van een overeenkomst wegens misbruik van omstandigheden geenszins noodzakelijk

een bepaalde mate of een bepaalde vorm van benadeling aanwezig behoeft te zijn, doch met betrekking

tot elke overeenkomst afzonderlijk de benadeling van een der partijen slechts een van de factoren

vormt, die naast alle andere bijzonderheden welke bij het aangaan van die overeenkomst een rol

hebben gespeeld zoals de aard der omstandigheden waarvan gebruik is gemaakt, de wijze waarop dit is

geschied en de verhouding tussen partijen – bepalen of de overeenkomst is aangegaan uit een oorzaak

welke strijdt met de goede zeden.