TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Nederland in de oorlog
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Nederland in de oorlog
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 Tweede Wereldoorlog (1939-1945), Geschiedenis van Nederland; GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Anefo / Nationaal Archief via Wikimedia Commons, CC0
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Wat ga je kunnen?
Ik kan beschrijven wat er tussen 1940 en 1945 in Nederland gebeurde: bezetting, Jodenvervolging, verzet, Hongerwinter en bevrijding.
This item has no instructions
Wat weet jij over Nederland in de Tweede Wereldoorlog?
Verwachte woorden: Duitsers, Anne Frank, onderduiken, bevrijding, 4 en 5 mei, Canadezen, honger. Groepeer: blok 1 inval en bezetting, blok 2 Jodenvervolging, blok 3 dagelijks leven en bevrijding. Ga zorgvuldig om met het onderwerp en geef ruimte voor emoties, want sommige leerlingen kennen familieverhalen. De oorlog in Europa en de wereld zit in een eerdere les. Indonesië komt in een apart onderwerp. BB: herkennen en noemen. KB en GL/TL: ook beschrijven en meer begrippen.
Ruïnes aan de Stationsweg in Rotterdam na het bombardement, mei 1940
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
10 mei 1940: de Duitse inval
Na de mobilisatie viel Duitsland op 10 mei 1940 Nederland binnen.
Duitse vliegtuigen bombardeerden Rotterdam op 14 mei: veel doden, de binnenstad brandde.
Nederland gaf zich op 15 mei over: de capitulatie.
Daarna begon de bezetting: Duitsland bepaalde wat er gebeurde.
Mobilisatie: het leger werd opgeroepen, omdat Nederland de oorlog wilde ontlopen. Rotterdam werd gebombardeerd op 14 mei, de capitulatie volgde op 15 mei; Duitsland dreigde met meer bombardementen op andere steden. Syllabus: mobilisatie, Duitse inval (10 mei 1940), bombardement op Rotterdam, capitulatie. Veelgemaakte fout: denken dat Nederland niet heeft gevochten. Er werd enkele dagen gevochten. Image credit: J. Nolte / Rijksmuseum via Wikimedia Commons, CC0
Koningin Wilhelmina in Londen, tijdens de oorlog
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Regering en koningin in Londen
Koningin Wilhelmina en de regering vertrokken in mei 1940 naar Engeland.
Dat heet ballingschap: je leeft buiten je eigen land, omdat je niet terug kunt.
Via Radio Oranje sprak de koningin de Nederlanders toe.
In Nederland namen de Duitsers het bestuur over.
Ballingschap: regering en koningshuis in Londen. Vanuit Londen steunden zij het verzet en spraken via Radio Oranje tot de bevolking. Veelgemaakte fout: denken dat de koningin ervandoor ging. De regering wilde vrij blijven om de strijd voort te zetten. Image credit: Anefo / Nationaal Archief via Wikimedia Commons, CC0
Anton Mussert, leider van de NSB, in 1945
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Aanpassen, meewerken of verzet
De meeste mensen kozen voor aanpassing: ze deden wat moest en leefden zo normaal mogelijk door.
Sommigen werkten samen met de bezetter: collaboratie. De NSB was de Nederlandse nazipartij.
Anderen kozen voor verzet: illegale kranten maken, onderduikers helpen, sabotage.
Na de oorlog sprak men van goed en fout en van landverraders: mensen die hadden samengewerkt.
De NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) werkte samen met de bezetter; leider was Anton Mussert. Na de oorlog werden NSB-ers en andere collaborateurs vaak opgepakt en berecht. Goed en fout is niet altijd zwart-wit; veel mensen pasten zich aan uit angst of zorg voor hun gezin. Veelgemaakte fout: aanpassing en collaboratie door elkaar halen. Aanpassing is meebuigen om te overleven, collaboratie is actief meewerken. Image credit: Anefo / Nationaal Archief via Wikimedia Commons, CC0
Wat deden Nederlanders die collaboreerden?
Ze verzetten zich in het geheim
Ze vluchtten naar Engeland
Ze werkten samen met de Duitse bezetter
Ze deden gewoon wat nodig was om te overleven
Collaboratie is samenwerken met de bezetter. Verwachte fout: het laatste antwoord, dat is aanpassing.
Stakers op het Raamplein in Amsterdam, 25 februari 1941
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Razzia's en de Februaristaking
De Duitsers sloten Joden steeds meer uit: de Jodenvervolging.
In februari 1941 hielden ze een razzia in Amsterdam: Joodse mannen werden plotseling opgepakt.
Op 25 en 26 februari 1941 legden veel mensen het werk neer: de Februaristaking.
Het was een groot protest tegen de Jodenvervolging. De Duitsers sloegen de staking hard neer.
Razzia: de Duitsers sloten straten af en pakten mensen op. Aanleiding van de staking waren de razzia's op Joodse mannen in Amsterdam. De staking begon in Amsterdam en verspreidde zich naar andere plaatsen. Ga respectvol om met het onderwerp. Veelgemaakte fout: denken dat de staking over eten of lonen ging. Image credit: Keimpe Sikkema / Wikimedia Commons, publiek domein
Een trein voor een transport vanuit Westerbork, maart 1943
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Deportatie via Westerbork
Joodse Nederlanders moesten naar Westerbork, een doorgangskamp in Drenthe.
Vanuit Westerbork reden treinen naar vernietigingskampen zoals Auschwitz: de deportatie.
Het grootste deel van de Joodse Nederlanders is vermoord.
Westerbork was een doorgangskamp: een tussenstop voor de reis naar de vernietigingskampen, onder meer Auschwitz en Sobibor. Dit hoort bij de Holocaust uit de vorige les. Wees voorzichtig met beeldmateriaal en geef ruimte voor vragen. De foto toont een trein voor een transport vanuit Westerbork in maart 1943. Veelgemaakte fout: Westerbork zien als vernietigingskamp. Het was een doorgangskamp. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, publiek domein
Pasfoto van Anne Frank, mei 1940
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Onderduiken: Anne Frank
Veel mensen moesten onderduiken: je verstoppen om niet gevonden te worden.
Anne Frank dook in juli 1942 met haar familie onder in het Achterhuis in Amsterdam.
Helpers brachten eten. In augustus 1944 werden ze toch ontdekt en weggevoerd.
Anne Frank overleed in 1945 in een kamp. Haar dagboek is wereldberoemd.
Anne Frank overleed begin 1945 in het kamp Bergen-Belsen in Duitsland. Wie de onderduikers heeft verraden, of dat het om verraad ging, is nooit vastgesteld; zeg daarom ontdekt. Onderduiken deden niet alleen Joden: ook jongeren die niet in Duitsland wilden werken doken onder. Helpers liepen een groot risico. Veelgemaakte fout: denken dat onderduiken in het buitenland was. Anne Frank dook onder in Amsterdam. Image credit: Collectie Anne Frank Huis / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Staakt! Staakt! De Februaristaking (Vroeger & Zo, NTR, Schooltv). Kijkvraag: waarom legden de Amsterdammers het werk neer, en hoe reageerden de Duitsers? Koppel het antwoord aan de dia over de Februaristaking.
Waarom staakten veel Amsterdammers in februari 1941?
Uit protest tegen de Jodenvervolging
Omdat er te weinig eten was
Tegen het werken in Duitsland
Omdat de koningin was vertrokken
Protest tegen de razzia's en de Jodenvervolging. Verwachte fout: gedwongen tewerkstelling, dat kwam later.
Vul in
Bij een razzia werden mensen opgepakt, en bij een deportatie werden ze weggevoerd naar kampen in het oosten.
Razzia is een plotselinge klopjacht; deportatie is wegvoeren. Verwachte fout: de twee begrippen omdraaien.
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Dagelijks leven in de oorlog
Censuur: de Duitsers controleerden kranten en radio. Wat zij niet wilden, mocht er niet in.
Iedereen moest een persoonsbewijs hebben, zodat de Duitsers wisten wie je was.
Gedwongen tewerkstelling: veel mannen moesten voor de Duitsers werken, vaak in Duitsland.
Eten en kleding waren schaars en kwamen op bonkaarten: het distributiestelsel.
GL/TL: bij gelijkschakeling liet de bezetter organisaties meedoen met zijn regels of verbood ze. Zo werd de rechtsstaat aangetast.
Distributie: de overheid verdeelde schaarse spullen via bonnen. Persoonsbewijs: moeilijk na te maken, dus valse persoonsbewijzen waren belangrijk voor het verzet en voor onderduikers. GL/TL: gelijkschakeling en aantasting van de rechtsstaat, bijvoorbeeld het verbieden van politieke partijen. Veelgemaakte fout: gedwongen tewerkstelling zien als gewone baan in het buitenland.
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
1944: Arnhem en de spoorwegstaking
In september 1944 waren de Geallieerden al in het zuiden van Nederland.
Bij Arnhem probeerden ze de Rijn over te steken, maar de slag om Arnhem (1944) mislukte.
KB, GL/TL: dit was operatie Market Garden.
KB, GL/TL: spoorwegmensen begonnen een spoorwegstaking om de Geallieerden te helpen.
Het noorden en westen bleven daarom nog maanden bezet.
BB: slag om Arnhem 1944 herkennen en noemen. KB en GL/TL: ook operatie Market Garden en de spoorwegstaking (1944), op verzoek van de regering in Londen. Veelgemaakte fout: denken dat heel Nederland in 1944 al bevrijd was.
Twee mannen zeven kolen op het Weesperplein in Amsterdam, Hongerwinter 1945
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Hongerwinter en bevrijding
In de winter van 1944-1945 was er in het westen bijna geen eten: de Hongerwinter.
KB, GL/TL: als straf voor de spoorwegstaking hielden de Duitsers voedseltransporten naar het westen tegen.
Op 5 mei 1945 was Nederland bevrijd. Op 5 mei vieren we de Dag van de Vrijheid.
Op 4 mei herdenken we de doden: de Dodenherdenking.
De Hongerwinter trof vooral het westen en de grote steden. Mensen trokken naar het platteland om eten te zoeken en ruilden hun spullen; duizenden overleden. Eind april en begin mei 1945 brachten de Geallieerden voedsel met vliegtuigen. De Duitse overgave in Nederland was op 5 mei 1945. Bij de Dodenherdenking staan we stil bij alle slachtoffers van oorlog, ook de Joodse slachtoffers en de verzetsmensen. De foto toont twee mannen die op het Weesperplein in Amsterdam kolen zeven om de kachel te stoken. Veelgemaakte fouten: denken dat de Hongerwinter in heel Nederland was, en 4 en 5 mei omdraaien. Image credit: Emmy Andriesse / Wikimedia Commons, publiek domein
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1941, 1944, winter 1944-1945, 5 mei 1945. Verwachte fout: Hongerwinter voor Arnhem; de Hongerwinter begon na de slag om Arnhem.
Waarvoor gebruikten mensen een bonkaart?
Om met de trein te reizen
Om te laten zien wie je was
Om onder te duiken
Om eten en andere schaarse spullen te krijgen
Bonkaart hoort bij distributie. Verwachte fout: persoonsbewijs, dat is het legitimatiebewijs.
Wat vond je het lastigst in deze les?
De inval en de bezetting
Aanpassing, collaboratie en verzet
De Jodenvervolging
Dagelijks leven en bevrijding
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.
Waarom is goed en fout in de oorlog soms moeilijk te zeggen?
Open reflectie. Goede antwoorden noemen angst, zorg voor het gezin, verschillende keuzes of dat mensen niet alles wisten. Collaboratie met de bezetter en meewerken aan de Jodenvervolging blijven fout. Ga respectvol om met emoties.
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Begrippen (1/2)
bezetting: een land is in handen van een vreemde macht
capitulatie: het leger geeft zich over
ballingschap: leven buiten je eigen land omdat je niet terug kunt
NSB: Nederlandse nazipartij die met de bezetter samenwerkte
collaboratie: samenwerken met de bezetter
This item has no instructions
TWEEDE WERELDOORLOG · NEDERLAND
Begrippen (2/2)
verzet: je tegen de bezetter keren
razzia: plotselinge klopjacht waarbij mensen worden opgepakt
deportatie: mensen wegvoeren naar kampen
onderduiken: je verstoppen om niet gevonden te worden
Hongerwinter: winter 1944-1945 met bijna geen eten in het westen
This item has no instructions