Herkennen en begeleiden in de stervensfase
Herkennen en begeleiden in de stervensfase
Wat weet je al over de uiterlijke kenmerken van de stervensfase?
Leerdoel
Aan het eind van deze les kun je de uiterlijke kenmerken van de stervensfase herkennen, passende verpleegkundige acties uitvoeren, samenwerken met andere disciplines en familie professioneel begeleiden.
Startvraag
Wat weet je al over de kenmerken van de stervensfase en palliatieve zorg in het ziekenhuis?
Wat is de stervensfase?
De stervensfase is het laatste stadium van leven, gericht op comfort en kwaliteit van leven voor de patiënt en diens naasten.
Uiterlijke kenmerken herkennen
Let op: meer slapen, onregelmatige ademhaling, reutelen, koude en gemarmerde huid, minder eten/drinken, droge mond, minder urineproductie.
Bewustzijn & contact
Patiënten trekken zich terug, reageren minder en slapen meer. Slaap en rust zijn belangrijk.
Ademhaling in de stervensfase
Onregelmatig ritme, apneus, Cheyne-Stokes en reutelen door slijm. Uitleg geeft geruststelling bij familie.
Circulatie: koude en gemarmerde huid
Door afname van de circulatie kleuren handen, voeten en benen paars-blauw. Niet extra verwarmen, focus op comfort.
Mondzorg en vocht
De mond wordt droog door minder drinken en slikreflex. Vette lippen en mondbevochtigen zijn belangrijker dan drinken.
Voeding, vocht & uitscheiding
Wat zie je?
Niet willen/kunnen eten of drinken. Urineproductie neemt af, urine wordt donker of incontinentie treedt op.
Let goed op mondzorg, wissel zorgmomenten af, forceer eten/drinken niet.
Wat doe je?
Casus: mevrouw Janssen
78 jaar, uitgezaaide longkanker. Slaapt bijna hele dag, nauwelijks reactie, onregelmatige ademhaling, koude handen/voeten, gemarmerde huid, dochter aan het bed.
Opdracht 1: Observatie & Klinisch Redeneren (Casus Mevrouw Janssen)
Instructie voor de student:
Bekijk de casus van mevrouw Janssen en vul de tabel in. Denk daarna na over de klinische context.
Text
Text
Reflectievragen:
Welke drie signalen vertellen jou als verpleegkundige dat de stervensfase is ingetreden?
Wat is de belangrijkste behoefte van mevrouw Janssen op dit moment? (Denk aan fysiek en psychisch).
Wat vertel je de dochter die vraagt: "Gaat mijn moeder binnenkort overlijden?"
Observeren & betekenis geven
Waarnemingen
Meer slapen, onregelmatige ademhaling, gemarmerde huid, weinig drinken.
Acties
Rust creëren, mondzorg, uitleg geven aan familie, comfortzorg bieden.
Text
Opdracht voor de studenten
1. Herkenning: Beschrijf drie klinische kenmerken van de stervensfase die in deze casus bij mevrouw Janssen zichtbaar zijn.
2. Interventies: Beschrijf drie concrete verpleegkundige interventies die je inzet om het comfort van mevrouw Janssen te bevorderen.
3. Familiebegeleiding: Geef twee manieren waarop je de familie begeleidt in deze emotionele fase.
4. Samenwerking: Noem twee disciplines waarmee je als verpleegkundige in deze casus nauw samenwerkt en leg kort uit waarom (bijv. Arts, Geestelijk verzorger, Fysiotherapeut).
Text
TextEs
Escaperoom
Benoem de oorzaak en welke actie?
Text
Kaart 1 (Reutelend): Oorzaak: De patiënt kan geen slijm meer ophoesten door verslapte spieren. Actie: Wisselhouding (vaak zijligging) helpt slijm afvoeren. (Let op: zuigen is vaak belastend, dus alleen als het echt nodig is).
Kaart 2 (Gemarmerd): Oorzaak: Het hart pompt minder krachtig en prioriteert vitale organen (hersenen/hart) boven de huid. Actie: Blijf observeren. Gebruik eventueel een deken voor warmte, maar forceer niet.
Kaart 3 (Minder urine): Oorzaak: De nieren krijgen minder doorbloeding. Actie: Monitor of er sprake is van een pijnlijke volle blaas (retentie).
Kaart 4 (Niet eten/drinken): Oorzaak: De stofwisseling stopt. Het lichaam heeft geen energie meer nodig. Actie: Educatie/voorlichting aan de familie: leg uit dat dit een natuurlijk proces is en geen 'hongerdood'. Focus op mondzorg.
Kaart 5 (Onrust): Oorzaak: Chemische processen of existentiële angst. Actie: Nabijheid en rust. Jouw fysieke aanwezigheid is vaak de beste interventie.
De Eindcode
Als we de eerste letters van de vijf belangrijkste acties achter elkaar zetten (H-O-M-E-N), krijgen we het woord:
HOMEN
(Of in de context van de stervensfase: HOMEN (naar huis gaan / laten gaan))
Rol van familie & naasten
Naasten zijn vaak emotioneel; bied geduld, duidelijke uitleg en betrek ze bij de zorg waar mogelijk.
Klinisch redeneren
Observeer veranderingen, signaleer symptomen, monitor comfort. Pas zorg aan op basis van de actuele behoefte van de patiënt.
Communicatie met familie
Luister actief, wees eerlijk over het proces, geef uitleg en bied emotionele ondersteuning.
Jouw rol als verpleegkundige
Je observeert, rapporteert, voert comfortzorg uit, communiceert helder en ondersteunt familie en team.
Samenwerken in het team
Belangrijk
Arts: beleid & symptoombestrijding. Palliatief team: advies. Geestelijk verzorger: zingeving en begeleiding.
Rollen kennen, overleg bij moeilijkheden, samen zorg afstemmen.
Wie doet wat?
Text
Interprofessioneel samenwerken
Goede afstemming en communicatie met artsen, palliatief team en geestelijk verzorgers zijn nodig.
Begeleiding van naasten
Geef heldere informatie, betrek familie bij kleine zorgtaken, creëer rust en een fijne sfeer op de kamer.
Oefening: observeren
Welke signalen wijzen op naderend overlijden? Benoem lichamelijke én emotionele behoeften bij patiënt en familie.
Text
Text
Communicatie oefenen
Speel een gesprek tussen verpleegkundige en dochter: toon empathie, geef uitleg en bied steun.
Text
Reflectie en vragen
Welke acties zouden nog beter kunnen?
Samen reflecteren
Wat zou jij zelf doen bij een palliatieve patiënt?
Zorgaspect
Toets je kennis: Casus Hartfalen
Afsluiting
Wat heb je vandaag geleerd over het herkennen en begeleiden van patiënten en familie in de stervensfase?
Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.
Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.
Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen.