Kleurencirkel - Mengen en toepassen

Kleurencirkel

MENGEN EN

TOEPASSEN

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorKunstMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 1,2

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Leerlingen ontdekken de kleurencirkel van Itten aan de hand van bekende schilderijen van Vermeer, Mondriaan, Van Gogh, Monet en Kandinsky. Ze mengen zelf kleuren en leren complementaire, verwante, warme en koude kleuren herkennen.

Worksheets

Items in this lesson

Kleurencirkel

MENGEN EN

TOEPASSEN

Kleurencirkel: mengen en toepassen

Extra les van Reliëf, ongeveer 40 minuten. Leerlingen leren de kleurencirkel van Itten en zien hoe bekende schilders kleur gebruiken. Veel werken komen later bij de stromingen terug.

Kapstokken: de cirkel als klok (geel 12, rood 4, blauw 8 uur), complementair is zes uur verder en verwant zijn de buren.

Slide 19 is het werkblad (bijlage), voor een volgende les. Slide 20-22 zijn verdieping voor snelle leerlingen.

Zonder devices: de les werkt ook klassikaal op het digibord. Per vraag staat in de notities hoe.

Aansluiting: conceptkerndoelen kunst en cultuur (SLO, 2025): kijken naar kunst, erover praten en zelf onderzoeken met kleur.

Welke kleur heeft haar hoofddoek?

A

Rood

B

Groen

C

Blauw

D

Paars

Opener: raad de kleur

Laat leerlingen raden en vraag waarom. Een donkere grijstint kan rood, blauw of paars zijn, een lichte geel. Het antwoord staat op de volgende slide: blauw.

Zonder devices: elke hoek van het lokaal is een kleur, leerlingen lopen naar hun hoek. Image credit: Bewerkt naar: 1665 Girl with a Pearl Earring.jpg - Johannes Vermeer (Public domain), Wikimedia Commons

Johannes Vermeer - Meisje met de parel (ca. 1665)

Blauw en geel

Het blauw van de doek is ultramarijn. Die verf maakten ze van een blauwe edelsteen. Hij was duurder dan goud.

Vermeer zette er warm geel naast. Koud blauw naast warm geel: zo vallen ze allebei extra op.

Hoe dat werkt, ontdek je in deze les.

Onthulling: blauw en geel

Vermeer schilderde het meisje rond 1665 (Mauritshuis, Den Haag). Het blauw is ultramarijn van lapis lazuli, toen duurder dan goud.

Vraag: wie had het goed? Wat doen het blauw en geel met haar gezicht?

Afbeelding: Johannes Vermeer - Meisje met de parel (ca. 1665)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg Image credit: 1665 Girl with a Pearl Earring.jpg - Johannes Vermeer (Public domain), Wikimedia Commons

Aan het eind van

deze les kun je . . .

1

de primaire, secundaire en tertiaire kleuren aanwijzen en uitleggen hoe je ze mengt.

2

complementaire, verwante, warme en koude kleuren herkennen in een schilderij.

3

uitleggen hoe je een kleur lichter, donkerder of minder fel maakt.

Leerdoelen

Lees de leerdoelen samen voor. Kom er bij de reflectie op terug.

Kleurencirkel

Deze cirkel van twaalf kleuren is gemaakt door de kunstenaar Johannes Itten. Hij gaf les aan het Bauhaus, een beroemde kunstschool in Duitsland.

Lees de cirkel als een klok. Geel staat op 12 uur, rood op 4 uur en blauw op 8 uur.

Buren op de klok lijken op elkaar. Kleuren die zes uur uit elkaar liggen, verschillen het meest.

De kleurencirkel van Itten

Johannes Itten (1888-1967) gaf van 1919 tot 1923 les aan het Bauhaus. Zijn kleurencirkel staat in Kunst der Farbe (1961) en wordt nog steeds gebruikt.

Vraag: wat staat in het midden? Welke kleuren liggen zes uur uit elkaar?

De afbeelding is een eigen tekening naar Itten.

Piet Mondriaan - Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw (1921)

PRIMAIRE KLEUREN

Geel, rood

en blauw

Primaire kleuren kun je niet mengen uit andere kleuren. Met deze drie maak je alle andere.

Piet Mondriaan gebruikte vanaf 1920 alleen deze drie, met zwart, wit en grijs.

Primaire kleuren

Primaire kleuren kun je niet mengen uit andere kleuren. Mondriaan (1872-1944) gebruikte vanaf 1920 alleen geel, rood en blauw, met zwart, wit en grijs. Het werk hangt in het Kunstmuseum Den Haag.

Kijkvraag: welk vlak zie je als eerste? Het grote rode. Het kleine blauw en geel houden het in evenwicht.

Afbeelding: Piet Mondriaan - Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw (1921)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Piet_Mondriaan,_1921_-_Composition_en_rouge,_jaune,_bleu_et_noir.jpg Image credit: Piet Mondriaan, 1921 - Composition en rouge, jaune, bleu et noir.jpg - Piet Mondriaan (Public domain), Wikimedia Commons

MENGPALET

Meng zelf

VOORSPEL EERST, SCHUIF DAN TWEE KLEUREN SAMEN

Zelf mengen op het scherm

Klik op Toon op device leerling. Leerlingen voorspellen eerst wat geel + blauw geeft (verf mengen kennen ze van de basisschool) en schuiven dan de cirkels over elkaar. Er wordt niets nagekeken.

Het groen en paars worden wat grauw, omdat de cirkels doorzichtig zijn. Klik daarna op het paletje rechtsonder: zo gaat het met echte verf.

Zonder devices: leerlingen voorspellen op papier, jij schuift op het digibord.

Meer mengen

KLIK OP P, S EN T

P

Primair

S

Secundair

T

Tertiair

Secundaire en tertiaire kleuren

Klik op P, S en T. Elke letter omcirkelt een voorbeeld in de cirkel: geel (primair), oranje (secundair) en geeloranje (tertiair). Zo zien leerlingen dat geeloranje precies tussen geel en oranje ligt.

Primair, secundair en tertiair betekent eerste, tweede en derde. Samen 3 + 3 + 6 = 12 kleuren.

Vraag: waar ligt geelgroen? Tussen welke twee kleuren ligt roodpaars?

Zonder devices: klik zelf op de letters op het digibord.

Hoe meng je deze kleur?

A

Geel en blauw

B

Blauw en groen

C

Blauw en paars

D

Groen en geel

Tertiaire kleuren mengen

De kleur is blauwgroen. Goed: blauw en groen. Blauwgroen ligt op de klok tussen blauw (8 uur) en groen (10 uur). Geel en blauw geven groen, blauw en paars blauwpaars, groen en geel geelgroen.

Zonder devices: 1 tot 4 vingers voor A tot D.

Vincent van Gogh - Het nachtcafé (1888)

Rood tegen groen

Complementaire kleuren liggen zes uur uit elkaar op de klok. Naast elkaar knallen ze.

ZOEK HET ROOD EN HET GROEN EN KLIK EROP

1
2

Rood naast groen. Voelt dit café rustig of onrustig?

Complementaire kleuren: Het nachtcafé

Complementair is zes uur verder op de klok: geel en paars, rood en groen, blauw en oranje. Naast elkaar lijken ze feller. Vraag waar leerlingen rood en groen samen zien (kerst, stoplicht).

Van Gogh schilderde dit in 1888 in Arles (Yale University Art Gallery). Hij schreef Theo dat hij met rood en groen de verschrikkelijke hartstochten van mensen wilde uitdrukken.

Leerlingen zoeken het rood en het groen. Hotspots: de rode muur rechts boven de ober en het groene biljart. Het plafond is ook groen. Bespreek de vraag onderaan: rood naast groen botst, het café voelt onrustig.

Zonder devices: de klas wijst de kleuren aan, jij klikt de hotspots open.

Afbeelding: Vincent van Gogh - Het nachtcafé (1888)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vincent_Willem_van_Gogh_076.jpg Image credit: Vincent Willem van Gogh 076.jpg - Vincent van Gogh (Public domain), Wikimedia Commons

Wat is complementair aan geel?

A

Groen

B

Oranje

C

Blauw

D

Paars

Complementair aan geel

Goed: paars, zes uur verder dan geel. Paars is gemengd uit rood en blauw, de twee andere primaire kleuren. Veel leerlingen kiezen blauw: bespreek waarom dat niet klopt.

Snelle leerlingen: wat is complementair aan blauwgroen? (roodoranje)

Zonder devices: 1 tot 4 vingers voor A tot D.

William Turner - De Fighting Temeraire (1839)

WARM

KOUD

WARME EN KOUDE KLEUREN

Warm en koud

Denk aan een kraan: rood is warm, blauw is koud.

Warme kleuren doen denken aan zon en vuur. Ze lijken naar je toe te komen.

Koude kleuren doen denken aan water en ijs. Ze lijken weg te gaan.

Turner zette een warme oranje zon naast een koele blauwe lucht. Zo vallen ze allebei extra op.

Warme en koude kleuren

Warm: geel, oranje en rood. Koud: blauw, blauwgroen en groen. Paars ligt ertussenin. In de cirkel liggen de warme kleuren aan de ene kant en de koude aan de andere.

William Turner schilderde De Fighting Temeraire in 1839 (National Gallery, Londen). Een oud oorlogsschip uit de slag bij Trafalgar wordt door een stoomboot weggesleept om gesloopt te worden. Vraag: waar zie je warm, waar koud? Wat valt daardoor op? Net als bij Vermeer op slide 3: koud blauw naast warm geel.

Afbeelding: William Turner - De Fighting Temeraire (1839)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg Image credit: The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg - J.M.W. Turner (Public domain), Wikimedia Commons

Warm of koud?

SLEEP ELKE KLEUR NAAR WARM OF KOUD

WARM

KOUD

Warm of koud: oefenen

Goed: geel, oranje en rood zijn warm. Blauw, blauwgroen en groen zijn koud.

Zonder devices: wijs de kleuren een voor een aan. Duim omhoog voor warm, omlaag voor koud.

Vincent van Gogh - Vaas met twaalf zonnebloemen (1888)

VERWANTE KLEUREN

Buren in de cirkel

Denk aan een zonsondergang of herfstbladeren. Verwante kleuren zijn buren op de klok, zoals geel, geeloranje en oranje. Ze geven rust: niets botst.

Van Gogh schilderde twaalf zonnebloemen in bijna alleen geel en oranje.

Verwante kleuren

Verwante kleuren zijn buren op de klok. Ze geven rust. Van Gogh schilderde deze zonnebloemen in 1888 in Arles voor de kamer van Paul Gauguin (Neue Pinakothek, München).

Vraag: hoeveel soorten geel zie je?

Afbeelding: Vincent van Gogh - Vaas met twaalf zonnebloemen (1888)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg Image credit: Vincent Willem van Gogh 128.jpg - Vincent van Gogh (Public domain), Wikimedia Commons

Licht, donker en fel

Vincent van Gogh - De aardappeleters (1885)

Hier mengde Van Gogh veel donker door zijn verf. Kijk terug naar de zonnebloemen. Wat is er anders?

+ wit = lichter

+ zwart = donkerder

+ complementaire kleur = minder fel

Lichter, donkerder en minder fel

Wit maakt lichter, zwart donkerder, de complementaire kleur minder fel. Hoe fel een kleur is, heet verzadiging, net als het schuifje in een foto-app.

Van Gogh schilderde De aardappeleters in 1885 in Nuenen (Van Gogh Museum) in donkere, doffe kleuren. Na Parijs (1886) werden zijn kleuren licht en fel. Vraag: wat is het verschil met de zonnebloemen?

Afbeelding: Vincent van Gogh - De aardappeleters (1885)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg Image credit: Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg - Vincent van Gogh, Van Gogh Museum (Public domain), Wikimedia Commons

Hoe maak je dit blauw minder fel?

Welke kleur meng je erdoor?

A

Oranje

B

Groen

C

Paars

D

Geel

Kleur minder fel maken

Goed: oranje, de complementaire kleur van blauw (zes uur verder op de klok). Een beetje oranje maakt het blauw doffer en grijziger. Groen en paars zijn buren van blauw: dan krijg je blauwgroen of blauwpaars. Met geel wordt het groen.

Deze vraag checkt leerdoel 3.

Zonder devices: 1 tot 4 vingers voor A tot D.

Welk kleurenschema?

Een kleurenschema is de groep kleuren die een schilder kiest. Sleep elk schilderij naar het goede schema.

PRIMAIR

COMPLEMENTAIR

VERWANT

Eindopdracht: welk kleurenschema?

Goed: Monet, Impression, soleil levant (1872) is complementair: oranje zon in blauwe mist. Het gaf het impressionisme zijn naam. Monet, Waterlelies (1906) is verwant: blauw, groen en paars. Kandinsky, Geel-Rood-Blauw (1925) is primair. Kandinsky gaf net als Itten les aan het Bauhaus. Franz Marc, Blauw paard I (1911, Lenbachhaus, München) is complementair: een blauw paard voor een oranje landschap. Edvard Munch, De schreeuw (1893, Nationaal Museum, Oslo) is complementair: een oranje lucht boven een blauw fjord.

Vraag bij elk schilderij: botst het of is het rustig?

Zonder devices: tweetallen kiezen per schilderij, daarna klassikaal slepen.

Afbeeldingen: Claude Monet - Impression, soleil levant (1872); Claude Monet - Waterlelies (1906); Wassily Kandinsky - Geel-Rood-Blauw (1925); Franz Marc - Blauw paard I (1911); Edvard Munch - De schreeuw (1893)

Bronnen afbeeldingen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg en https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Claude_Monet_-_Water_Lilies_-_1906,_Ryerson.jpg en https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kandinsky_-_Jaune_Rouge_Bleu.jpg en https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marc,_Franz_-_Blue_Horse_I_-_Google_Art_Project.jpg en https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edvard_Munch,_1893,_The_Scream,_oil,_tempera_and_pastel_on_cardboard,_91_x_73_cm,_National_Gallery_of_Norway.jpg Image credit: Monet - Impression, Sunrise.jpg - Claude Monet (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Claude Monet - Water Lilies - 1906, Ryerson.jpg - Claude Monet (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Kandinsky - Jaune Rouge Bleu.jpg - Wassily Kandinsky (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Marc, Franz - Blue Horse I - Google Art Project.jpg - Franz Marc (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Edvard Munch, 1893, The Scream, National Gallery of Norway.jpg - Edvard Munch (Public domain), Wikimedia Commons

Stel, jij maakt een poster voor een schoolfeest. Welke kleuren zou jij daarvoor gebruiken en waarom?

Reflectie

Voorbeeld: ik kies complementaire kleuren, zodat mijn poster opvalt. Kijk daarna terug naar de leerdoelen op slide 4.

Zonder devices: antwoord in het schrift, vergelijken in tweetallen.

VERVOLGOPDRACHT

Aan de slag

met verf

Op het werkblad meng je je eigen kleurencirkel. Je maakt kleuren lichter, donkerder en minder fel.

Je hebt nodig: geel, rood en blauw (of geel, magenta en cyaan), wit en zwart, een penseel, een palet en water.

Wordt je paars bruin? Dat ligt aan de verf, niet aan jou.

Werkblad: zelf kleuren mengen

Het werkblad staat als bijlage bij de les. Print het op stevig papier (160 grams). Reken een half lesuur, in een volgende les of als huiswerk.

Met geel, magenta en cyaan worden de mengkleuren zuiverder dan met rood en blauw.

VERDIEPING

Mengen met licht

LICHT

VERF

Ken je RGB-licht van een gamingtoetsenbord? Een scherm mengt rood, groen en blauw licht. Hoe meer licht, hoe lichter. Alle drie samen geven wit.

Verf slikt een deel van het licht op. Hoe meer verf, hoe donkerder. Alle drie samen geven bijna zwart.

Verdieping: mengen met licht en met verf

Licht mengt optellend: rood, groen en blauw licht samen geven wit (RGB). Verf mengt aftrekkend: elke verf slokt licht op, dus mengen wordt steeds donkerder. Printers gebruiken cyaan, magenta, geel en zwart (CMYK).

De afbeelding is een eigen schema.

Georges Seurat - Zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte (1884-1886)

VERDIEPING

Mengen

in je oog

Klik drie keer door om in te zoomen op het schilderij.
Wat valt je op?

Seurat mengde niet op het palet. Hij zette stipjes zuivere kleur naast elkaar. Van een afstand mengen ze in je oog.

Verdieping: Seurat en optisch mengen

Seurat werkte ruim twee jaar aan dit doek (Art Institute of Chicago). Hij zette stippen zuivere kleur naast elkaar: pointillisme. Je oog mengt ze, zodat de kleuren helder blijven.

Opdracht: zoek het schilderij online en zoom in op het gras.

Afbeelding: Georges Seurat - Zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte (1884-1886)

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.jpg Image credit: A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.jpg - Georges Seurat (Public domain), Wikimedia Commons

VERDIEPING

Zeven kleurcontrasten

Kleur tegen kleur
zuivere kleuren naast elkaar

Licht en donker
een lichte kleur naast een donkere

Warm en koud
een warme kleur naast een koude

Complementair
twee kleuren tegenover elkaar

Je oog kleurt mee
grijs op groen lijkt roziger

Fel tegen dof
een felle kleur naast een doffe

Veel tegen weinig
veel van de ene kleur, weinig van de andere

Opdracht: zoek in de schilderijen van deze les drie van deze contrasten.

Verdieping: de zeven kleurcontrasten van Itten

Itten noemt de laatste drie simultaan-, kwaliteits- en kwantiteitscontrast. Je oog kleurt mee: grijs op groen lijkt rozig.

Mogelijke antwoorden: complementair (Het nachtcafé), warm en koud (De Fighting Temeraire), licht en donker (De aardappeleters), veel tegen weinig (Impression, soleil levant), kleur tegen kleur (Mondriaan).

This item has no instructions