Hoorcollege 6 - Fascisme & autocratie

• New lesson editor
• Professionele identiteit
• HBO
• Studiejaar 1

hoorcollege 6: Fascisme & autocratie

PI1b - Professionele identiteit 1b

Pabo Hogeschool Leiden

docent: Ronald Stroo 

AFSPRAKEN:

- mobiel in daarvoor bestemde dozen

- enkel notitieblok en pen op uitklaptafeltje

Studentenreis PABO naar Auschwitz

vr 30 okt. t/m ma 2 nov. 2026

Zou je wel mee willen naar Krakau?

Noteer straks je naam op lijst voorin de collegezaal. Enkel voor mijn inschatting hoeveel studenten op dit moment interesse hebben om mee te gaan.

• vrijdag 30 oktober t/m maandag 2 november

• retourvlucht (Airport Eindhoven), 3 nachten hotel & eten

• aanmelden vanaf maandag 18 mei 20.00 uur tot vrijdag 22 mei 20.00 uur 

• kosten ±€375,- pp

• 40 plekken beschikbaar
  
  
  
  

• aanmelden 23 mei vanaf 20.00 uur tot vrijdag 30 mei 20.00 uur (via link in It's pagina van 'Vrijheid geef je door')

Leerdoelen

Je kunt aan het einde van dit hoorcollege ….

• oorzaken van het Israelisch-Palestijns vraagstuk beschrijven;

• uitleggen wat populisme is (kenmerken) en de aantrekkingskracht van deze politieke strategie verklaren;

• verwoorden hoe populistische tactieken de weg vrij kunnen maken voor fascisme en autocratie.
  
  

Oorsprong van het 

Israëlisch-Palestijns conflict

Joodse diaspora

Christendom

• Uit Jodemdom kwam het Christendom voort

• Belangrijk verschil: christenen willen anderen bekeren

• Grote delen van Europa en het Midden-Oosten werden hierdoor uiteindelijk christelijk

Islam

• In de 7e eeuw kwam de islam op

• Ook de islam is een monotheïstische godsdienst

• In het Midden-Oosten verdrong de islam het christendom bijna helemaal

Overeenkomsten

1. Eén God (monotheïstisch)

2. Eén heilig boek

3. Jeruzalem als heilige stad

Jeruzalem

• 'Heilige stad' 

• Heeft voor Joden, christenen én moslims 

belangrijke religieuze waarde

• veel heilige plekken 

• o.a. Klaagmuur, El Aksa Moskee, Geboortekerk, ...

• daardoor veel strijd geweest om stad.

• tot op dag van vandaag.

Zionisme

• eeuwen achtereen sprake van antisemitisme in Europa en Rusland.

• zionisme: ±1900 wens Joods thuisland; Joods nationalisme, streven naar een onafhankelijke staat (Theodor Herzl). 

• Locatie? Palestina, het land waar Joden oorspronkelijk vandaan kwamen.

• jonge Joodse mannen en vrouwen emigreren begin 20e eeuw naar Palestina

Ottomaanse Rijk

• vanaf 1450

• ±1900: Ottomaanse Rijk kon niet langer op tegen Europese  imperialistische staten zoals Frankrijk en Groot-Brittannië.

• na 1900: Midden-Oosten interessant i.v.m. de ontdekking van olievelden (voor Europese industrie)

• Ottomaanse Rijk valt geleidelijk uit elkaar

1915: belofte Groot-Brittannië (1)

• Palestina was gebied (geen land!) in Ottomaanse Rijk waar Palestijnse Arabieren woonden (maar dunbevolkt gebied)

• nationalistische Arabieren wilden van Palestina een onafhankelijke staat maken.

• Groot-Brittannië had in 1915 belofte gedaan daaraan mee te werken.

• ... in ruil voor hulp in de strijd tegen de Ottomanen in de Eerste Wereldoorlog.

Mandaatgebieden na WOI

• tijdens WOI laatste deel van Ottomaanse Rijk ook veroverd. 

• Alleen Turkije bleef bestaan.

• 1918: gebied opgeknipt in mandaatgebieden (op verzoek van Volkenbond (voorloper VN) bestuurd door ander land)
  --> gebieden zouden uiteindelijk zelfbestuur moeten krijgen
  --> tot die tijd zouden Britten of Fransen de gebieden besturen
  --> Palestina werd officieel Brits mandaatgebied

1917: belofte Groot-Brittannië (2)

Balfour-verklaring: 

• Britse minister van Buitenlandse zaken (Arthur Balfour) beloofde dat de Joden in Palestina een 'nationaal tehuis' mochten stichten. 

• Wel moesten ze de rechten van niet-Joodse bevolking respecteren.

DUBBELE BELOFTE: Arabische Staat én Joods tehuis

Joodse immigratie - Palestijnse problemen

• door de Britse toezegging toename aan Joodse immigranten.

• Welgestelde Joden kopen grond van Arabische grootgrondbezitters.

• stichten kibboetsen (socialist. landbouwgemeenschappen) en nederzettingen

• 30 jaren: confrontaties / rellen tussen Joden en Palestijnse Arabieren

Sjoa / Holocaust in Europa (WOII)

Israelisch-Palestijns conflict 

• 1945: tienduizenden overlevenden van Sjoa reizen naar Palestina

• 1947 Britten vertrekken uit Palestina

• VN resolutie 181: twee statenplan => opdeling Palestina in Joodse -en Arabische staat. Palestijnen niet akkoord met voorgestelde opdeling van land.

• mei 1948 uitroepen onafhankelijke staat Israël

• sindsdien regelmatig oplopende spanningen en conflicten

David Ben-Gurion eerste premier Israel

Israël

• buurlanden Libanon, Syrië, Jordanië en Egypte vallen Israël in 1948 aan; Israël wint

• daarna meerdere (korte) oorlogen

• 1967: 6-daagse oorlog -> Israël verovert Golanhoogte + Westelijke Jordaanoever  = bezette gebieden

• Palestijnen steeds minder grondgebied: meesten wonen in Gazastrook, de Westelijke Jordaanoever of in vluchtelingenkampen.
  
  
  
  

'Brandhaard' Midden-Oosten

complexe conflicten

• onderdrukking van Palestijnen in Israël

• verschillen Sjiieten <-> Soennieten

• verschillen oude stamverbanden (o.a. Perzen vs Arabieren)

• grote minderheidsgroepen (o.a. christenen, Koerden, Turkmenen, druzen, yezidi’s)

• economische belangen: olievoorraden

• bemoeienis van Westerse landen

• moslim-extremisme (o.a. Taliban, Al Qa’ida, IS)

Lappendeken aan volkeren / religies / culturen

absoluut dieptepunt in conflict tot nu toe

7 oktober 2023

Gaza nu

Terug naar vorige college ...

 

Dynamiek in westerse cultuur

• lustprincipe 'regeert' (realiteitsprincipe op achtergrond)

• individu in centrum = ultieme consument

• feiten doen er niet toe: facts don’t work’

• veel indirecte communicatie (via schermpjes)

• leven in eigen ‘bubbel’ (opgesloten in algoritmes)

• verlies van betrokkenheid en verbondenheid tussen individuen / vervlakking van relaties

... gevoel van onbehagen

permanent ontevreden burger

burger => ‘diva’, egocentrisch, intolerant

gewend om zin te krijgen / erkent geen algemeen belang / ongeduldig

Diva => gewend om zin te krijgen / erkent geen algemeen belang / ongeduldig

Individu krijgt autonomie aangepraat, maar 

ervaart zelf vooral verlies van autonomie

bijv. door:

• nieuwe technologie -> minder echt contact

• grenzeloze keuzevrijheid

• globalisering en immigratie vervlakken de cultuur

gevolg:

• vrijheid als last ervaren

• verlangen naar identiteit in vijandig geachte buitenwereld

AANPASSEN

• universalisme

• multiculturalisme

• kosmopolitische blik

• gelijkheidsdenken

• gezamenlijkheid

AFBLIJVEN

• nationalisme

• traditie

• blik naar binnen

• groepsdenken

• identiteit

Breuklijn in denkwijze

Visie op samenleving

polarisatie

                       AFBLIJVEN

• bedreiging voor Ned. cultuur

• grenzen sluiten

• in de 'provincie'

• 'gewone' mensen

• ‘elite dringt beleid op’

voorbeeld: asielzoekers

                       AANPASSEN

• culturele verrijking

• universele mensenrechten

• grote steden

• hoogopgeleide, kosmopolitische Nederlanders

Spanningen tot gevolg

• overspannen toon: schelden en dreigen

• oordelen / maat nemen / langs elkaar heen praten

individu - samenleving

• Nederlander heel tevreden met eigen leven: welvaart, vrijheid, geluk

Gezondheidszorg

geluk jeugd

geluk land

maar toch … ontevreden over samenleving: 

waarden, normen, samenhang en binding

Onzekere tijden

opwarming aarde

energie / olie / gas

woningnood

stikstof

globalisering

social media

Big Tech / AI

grote conflicten

Midden- Oosten

manosphere / misogynie

autocratische leiders

vluchtelingen

extremisme / fundamentalisme

biodiversiteit

natuurrampen

pandemieën

Onzekere tijden: polycrisis

• Klimaatverandering en ecologische ineenstorting: De opwarming van de aarde leidt tot extreme weersomstandigheden, stijgende zeespiegels en verlies aan biodiversiteit.

• Biodiversiteitscrisis: Menselijke activiteiten veroorzaken een snelle afname van dier- en plantensoorten, wat ecosystemen ontwricht.

• Geopolitieke instabiliteit: Toenemende spanningen tussen wereldmachten zorgen voor risico's op conflicten en oorlogen.

• Technologische risico's: De snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en biotechnologie brengt ethische en existentiële veiligheidsrisico's met zich mee.

• Sociaal-economische ongelijkheid: Grote verschillen in welvaart en toegang tot hulpbronnen leiden tot sociale onrust en migratiestromen.

• Volksgezondheidscrisissen: Het risico op nieuwe pandemieën en de toename van levensstijlziekten (soms in verband gebracht met obesitas) vormen een belasting voor de samenleving.

Onzekere tijden

• verbroedering of vijandschap?

• Wat is waar? Wat kan ik geloven? Hoe nu verder?

Onzekere tijden

• is ‘gat in de markt’ voor populisten, (religieuze) extremisten en demagogen

• er zijn altijd mensen die zoeken naar waarden die hen met gelijkgestemden kunnen verbinden

Populisme als reactie

= mobiliseren van boosheid, ongenoegen en verontwaardiging onder de kiezers

en volgens Maarten van Rossem:

= 'het onkruid dat groeit in de kloof tussen de belofte en de werkelijkheid van de democratie'

Kenmerken van populisme

1. denken vanuit hét VOLK: soeverein, homogeen, deugdzaam, eigen cultuur & levenswijze geworteld in de geschiedenis

2. charismatische LEIDER die spreekt namens het volk 

3. ANTI POLITIEK: te complexe instituties; volkswil gaat boven grondwet en rechtsstaat; elite maakt misbruik van 'macht'

4. SYSTEEMVIJANDIG: politici, politieke partijen en ambtenaren deugen niet => zijn corrupt & ze zweren samen

5. MEDIAGENIEK: gevoel voor drama en theater; provocatie; op de persoon spelen; focussen op 'wat niet goed gaat'

... maar oppassen voor 'gevaarlijke' populistische retoriek

• hét volk bestaat niet, is altijd heterogeen daarom democratie dmv politieke partijen (= 'recht doen aan verschillen');

• complexe samenleving kan niet zonder 'elite' , en die controleren we in een parlementaire democratie ook (= trias politica);

•  sterke leider => die wantrouwen schept en systeemvijandig is; ondermijnt de democratie / rechtsstaat; gevaar voor dictatuur;

• immigratie tegengaan; migranten neerzetten als gevaarlijke homogene groep 'gelukzoekers'; zondebok aanwijzen; polarisatie.

Vanwaar aantrekkingskracht populisme? 

• signaalfunctie: 'problemen' op politieke agenda zetten;

• wijst zondebok(ken) aan: elite en vreemdelingen hebben het gedaan;

• sluit aan op onderbuikgevoelens;

• wekt suggestie dat ingewikkelde zaken eenvoudig oplosbaar zijn;

• ... maar dat is niet zo. Zo denken is schadelijk voor democratie.

Waar populisten aan macht zijn gekomen was het met fatsoenlijke democratie snel gedaan. 

Herleving van het fascisme

Fascisme terug in de samenleving

• boek als alarmklok

• Rosan Smits (politicoloog en journalist)

• eerder een methode (of draaiboek) dan een vaste ideologie

Een fascist (vroeger en nu) ...

• gebruikt populistische tactieken

• grijpt terug op een mythisch verleden

• verdedigt rigide genderrollen

• verdeelt mensen in hardwerkende burgers en overbodige profiteurs

• ziet het platteland als symbool voor de eerlijke hardwerkende, traditionele mens.

NB paradoxaal genoeg houden fascisten zich zelf vaak NIET aan bovenstaande principes (=> bijv. qua gezinsopvattingen, zelf steenrijk, dwepen met intellectuelen die wel in hun straatje passen, ...)

Fascisme is systeem dat:

• zich aanpast aan tijd en context

• sluipend proces

• gebruikmaakt van democratische middelen

• democratie van binnenuit afbreekt

• draait om wij-zij denken

• taal en propaganda centraal stelt (angst, haat en verdeeldheid zaaien)

Het begint met taal

• met woorden groepen ontmenselijken

• vijandbeelden opbouwen: politieke tegenstanders als 'gevaarlijk' of verraderlijk' neerzetten

• haatspraak wordt vrije meningsuiting genoemd

• autoritaire maatregelen 'verkopen' als 'veiligheid'

• => via taal extreme ideeën normaliseren

Rechtsstaat bewust afbreken

• uithollen van instituties

• onafhankelijke media aanklagen en uitschakelen

• rechtspraak onder druk zetten

• dus: tegenmacht uitschakelen (einde aan trias politica)

• => zo schaft democratie zichzelf af

Rol van gewone mensen

• verlangen naar sterke leider, orde, nationale trots, simpele oplossingen

• emotionele antwoorden, geen rationele

• denken: 'het zal wel meevallen'

• passiviteit van burgers

• zwijgen en aanpassen

• => medeplichtigheid: zo fascisme mogelijk maken

VOORBEELD: de VS onder Trump

• Amerika first: invoerrechten, grenzen dicht, internationale politiek

• overheid afbreken (o.a. massaontslag ambtenaren)

• meer macht naar president

• justitie omzeilen / wetgeving negeren

• zonder proces mensen oppakken en deporteren

• jacht op 'woke'-denken (gender, kleur, queer, klimaat)

• vrije media de mond snoeren

• geldstroom universiteiten

• ...

VOORBEELD: 'tsunami' aan moslims 

• vanaf jaren '60 (gastarbeiders) t/m hedendaagse asielzoekers

• populist: 'moslims groot gevaar -> dreiging van islamisering -> omvolking van Europa'

• in werkelijkheid: 5 á 6% van bevolking in Nederland en Europa is moslim

• inmiddels ook gezinnen met 1 á 2 kinderen

• meerderheid is niet radicaal (30% gaat regelmatig naar moskee)

• 2e generatie Turken en Marokkanen, net als Surinamers: zeer succesvol
  

• immigratie is veranderlijk fenomeen

• verschillende groepen migranten

• asielzoekers zijn een minderheid (11%)

• grootste groep is arbeidsmigrant (uit EU)

• ook veel rijke expats

• meeste migranten vertrekken ook weer

• Nederlandse economie kan niet zonder

• met nuance over praten

VOORBEELD: verzet asielzoekerscentra 

Asielzoekers vormen gemiddeld ongeveer 11% van het totale aantal immigranten dat jaarlijks naar Nederland komt. De meerderheid van de migranten komt uit EU-landen, of voor werk, studie of gezinshereniging.

In 2024 immigreerden 316.000 mensen, waarvan een relatief klein deel asielzoeker is.

Aandeel asiel: Asielzoekers zijn een minderheid in het totale migratiebeeld (11%).

Achtergrond migranten: Meer dan de helft van de immigranten komt uit de EU.

Inwilligingspercentage: Van de asielverzoeken in 2023 kreeg 62% een verblijfsvergunning, met jaarlijkse schommelingen.

Topnationaliteiten: De meeste asielzoekers in februari 2026 kwamen uit Syrië, Soedan en Somalië.

Wereldwijd: De meeste vluchtelingen (67%) worden opgevangen in buurlanden van hun herkomstland.

Slide titel

Slide tekst

Waakzaam zijn ...

De irrationale burger geeft vrijwillig, en vaak met verbluffend enthousiasme de eigen vrijheid op.

Hebben fascisten eenmaal de macht in handen, dan ...

• = einde aan democratie

• = autocratisch leiderschap

• = onderdrukking van minderheden (of erger)

• = einde aan vrijheid

In gevarenzonde: VS - Polen - Hongarije - Bulgarije - ....

TOT SLOT: Hoe vatbaar ben jij voor populisme / fascistische tactieken?

Wat kun je doen?

• benoem wat er gebeurt / spreek je uit

• wijs aan: het complotdenken, wij-zij denken, verheerlijking van 'het volk' (tegenover 'de elite')

• bescherm democratische waarden

• steun onafhankelijke journalistiek

• wees kritisch op macht

• ga in gesprek aan met andersdenkenden

Dank voor jullie betrokkenheid en aandacht

Heb je vragen? Je kan altijd bij mij terecht.