Y System Resbiradol Dynol

• New lesson editor
• Biology
• Upper Secondary (Key Stage 4)
• GCSE

Y System Resbiradol Dynol

Gwers ar gyfer TGAU CBAC newydd, yn canolbwyntio ar adeiledd, swyddogaeth, cyfnewid nwyon, asthma, mesur anterth llif, ac effaith ffordd o fyw.

Nod y wers

Gallaf esbonio sut mae prif rannau'r system resbiradol yn gweithio, sut mae mewnanadlu ac allanadlu'n digwydd, a sut mae newidiadau fel asthma neu ddewisiadau ffordd o fyw yn effeithio ar resbiradaeth.

Resbiradaeth Aerobig

Glwcos

Ocsigen

+

+

Carbon Deuocisd

Dwr

Prif rannau'r system

Mae'r system resbiradol yn cynnwys:

• y ceudod trwynol

• y llengig

• y tracea

• y bronci a'r bronciolynnau

• yr ysgyfaint ac alfeoli

• yr asennau a'r cyhyrau rhyngasennol

Defnyddiwch y sleid hon i sefydlu'r enwau allweddol a fyddai'n ymddangos mewn gweithgaredd labelu yn ddiweddarach. Cadwch y ffocws ar enwi a lleoliad cyffredinol y rhannau.

Llengig

Asen

Tracea

Bronci

Cyhyrau Rhyngasennol

Ceudod Trwynol

Bronciolynau

Alfeoli

Llwybr yr aer

Mae aer yn symud drwy'r corff yn y drefn hon:

ceudod trwynol → llengig → tracea → bronci → bronciolynnau → alfeoli

Yn yr alfeoli mae cyfnewid nwyon yn digwydd rhwng yr aer a'r gwaed.

Pwysleisiwch mai'r alfeoli yw'r man cyfnewid, nid y tracea na'r bronci. Gall dysgwyr gymysgu llwybr cludiant ag ardal cyfnewid.

Swyddogaeth y rhannau

• Ceudod trwynol: hidlo, cynhesu a lleithio aer

• Tracea: cludo aer i'r ysgyfaint

• Bronci a bronciolynnau: dosbarthu aer yn yr ysgyfaint

• Alfeoli: cyfnewid ocsigen a charbon deuocsid

Peidiwch â gorlwytho'r sleid gyda gormod o fanylion anatomegol. Nod y sleid yw paru rhan â swyddogaeth.

Amddiffyn y llwybrau anadlu

Mae'r system resbiradol yn helpu i amddiffyn ei hun:

• mae mwcws yn dal llwch a micro-organebau

• mae cilia yn curo i symud y mwcws i fyny'r tracea

• gellir llyncu'r mwcws neu ei dynnu allan o'r corff

Atgoffwch fod mwcws a chilia yn lleihau'r siawns i ronynnau neu bathogenau gyrraedd yr alfeoli.

Ble mae cyfnewid nwyon yn digwydd?

A

Yn y tracea

B

Yn yr alfeoli

C

Yn y bronci

D

Yn y llengig

Mae'r distractors i gyd yn rhannau o'r system, ond dim ond yr alfeoli yw safle cyfnewid nwyon.

Cwblhewch y disgrifiad

Mae aer fel arfer yn mynd drwy'r ceudod trwynol, wedyn i'r llengig ac i lawr y tracea. Mae mwcws yn dal llwch, ac mae cilia yn ei symud i fyny'r llwybr anadlu.

ceudod trwynol

llengig

tracea

mwcws

bronci

alfeoli

asennau

plasma

Mae'r drefn a'r termau hyn yn adleisio'r sleidiau ar lwybr yr aer ac amddiffyn y llwybrau anadlu.

Mewnanadlu

Yn ystod mewnanadlu:

• mae'r llengig yn cyfangu ac yn gwastatáu

• mae'r cyhyrau rhyngasennol yn cyfangu

• mae'r cawell asennau'n symud i fyny ac allan

• mae cyfaint y thoracs yn cynyddu

• mae aer yn mynd i mewn i'r ysgyfaint

Os oes angen, eglurwch y syniad o bwysedd yn syml: mwy o gyfaint yn y thoracs yn lleihau'r pwysedd, felly mae aer yn llifo i mewn.

Allananadlu

Yn ystod allananadlu:

• mae'r llengig yn ymlacio ac yn cromennu i fyny

• mae'r cyhyrau rhyngasennol yn ymlacio

• mae'r cawell asennau'n symud i lawr ac i mewn

• mae cyfaint y thoracs yn lleihau

• mae aer yn cael ei wthio allan o'r ysgyfaint

Cymharwch y sleid hon yn uniongyrchol â mewnanadlu er mwyn cryfhau'r gwrthgyferbyniad.

Sut mae symudiad yn achosi llif aer

Cyfangiad y llengig a'r cyhyrau rhyngasennol → cyfaint y thoracs yn cynyddu → aer yn mynd i mewn

Ymlacio'r llengig a'r cyhyrau rhyngasennol → cyfaint y thoracs yn lleihau → aer yn mynd allan

Dyma'r gadwyn achos-ac-effaith allweddol ar gyfer y fanyleb. Sicrhewch fod dysgwyr yn cysylltu symudiad y cyhyrau â llif aer.

Beth sy'n digwydd yn ystod mewnanadlu?

A

Llengig yn ymlacio

B

Thoracs yn lleihau

C

Aer yn mynd allan

D

Asennau i fyny

Y nod yw cysylltu cyfangiad y cyhyrau â symudiad y cawell asennau a llif aer.

Beth sy'n achosi aer i fynd i mewn i'r ysgyfaint?

A

Thoracs yn cynyddu

B

Mwcws yn cynyddu

C

Capilarïau'n culhau

D

Cilia yn stopio

Mae hwn yn profi'r gadwyn achos-ac-effaith, nid cofio un gair yn unig.

Cwblhewch y drefn

Yn ystod mewnanadlu, mae'r llengig yn cyfangu ac mae'r cawell asennau'n symud i fyny ac allan. Mae cyfaint y thoracs yn cynyddu, felly mae aer yn mynd i mewn i'r ysgyfaint. Yn ystod allananadlu, mae'r llengig yn ymlacio ac mae'r aer yn mynd allan.

cyfangu

thoracs

aer

mwcws

capilari

plasma

culhau

Mae pob bwlch yn derm allweddol o'r sleidiau ar fewnanadlu ac allananadlu.

Adeiledd alfeolws

Mae alfeolws wedi'i addasu ar gyfer cyfnewid nwyon:

• mur tenau iawn

• arwynebedd mawr iawn

• arwyneb llaith

• cyflenwad gwaed da

Gallwch atgoffa dysgwyr fod llawer iawn o alfeoli mewn dau ysgyfaint, sy'n cynyddu cyfanswm yr arwynebedd cyfnewid.

Mur yr alfeolws a mur capilari

Mae pellter trylediad yn fyr iawn oherwydd:

• mae mur yr alfeolws yn denau iawn

• mae mur y capilari hefyd yn denau iawn

• dim ond haen fer iawn sydd rhwng yr aer a'r gwaed

Mae hyn yn helpu ocsigen a charbon deuocsid i dryledu'n gyflym.

Defnyddiwch y term 'trylediad' yn gyson. Peidiwch â mynd i mewn i fanylion pilenni cell oni bai bod angen eglurhad ychwanegol.

Cyflenwad gwaed yr alfeoli

O amgylch pob alfeolws mae rhwydwaith o gapilarïau.

Yn y gwaed:

• mae celloedd coch y gwaed yn cludo ocsigen

• mae'r plasma yn cario sylweddau hydawdd ac yn rhan o'r gwaed sy'n llifo drwy'r capilarïau

• mae llif gwaed cyson yn cynnal graddiant crynodiad

Cadwch y ffocws ar rôl celloedd coch y gwaed a phlasma fel rhan o gyflenwad gwaed yr ardal gyfnewid, nid fel gwers lawn ar waed.

Cyfnewid nwyon yn yr alfeoli

Yn yr alfeoli:

• mae ocsigen yn tryledu o'r aer i'r gwaed

• mae carbon deuocsid yn tryledu o'r gwaed i'r aer

• mae'r nwy gwastraff wedyn yn cael ei allanadlu

Pwysleisiwch gyfeiriad y ddau nwy. Mae dysgwyr weithiau'n gwrthdroi symudiad carbon deuocsid.

Pam mae trylediad yn gyflym yn yr alfeoli?

A

Muriau tenau

B

Asennau cryf

C

Mwy o fwcws

D

Tracea hir

Camdybiaeth gyffredin yw meddwl bod unrhyw ran o'r system yn helpu cyfnewid; yma'r muriau tenau a'r pellter byr sy'n bwysig.

I ba gyfeiriad mae ocsigen yn symud yn yr alfeoli?

A

I'r aer

B

I'r tracea

C

I'r gwaed

D

I'r bronci

Mae hwn yn targedu'r camgymeriad cyffredin o wrthdroi cyfeiriad symudiad y nwyon.

Cwblhewch y disgrifiad

Mae alfeolws yn addas ar gyfer cyfnewid nwyon oherwydd mae ganddo arwynebedd mawr a mur tenau. O'i amgylch mae capilarïau, ac mae celloedd coch y gwaed yn helpu i gludo ocsigen i ffwrdd.

arwynebedd mawr

mur tenau

capilarïau

asennau

mwcws

bronci

llengig

Mae'r blanks yn canolbwyntio ar addasiadau'r alfeolws a'r cyflenwad gwaed agos.

Mesur anterth llif

Mae mesur anterth llif yn dangos pa mor gyflym y gall person chwythu aer allan o'r ysgyfaint.

Defnyddir mesurydd anterth llif i wirio pa mor agored yw'r llwybrau anadlu.

Defnyddiwch y term safonol 'anterth llif'. Gallwch ddangos enghraifft o fesurydd os oes un ar gael.

Sut i ddehongli mesuriad

Wrth ddehongli canlyniad anterth llif:

• cymharer y darlleniad â darlleniadau blaenorol yr un person

• mae darlleniad is yn gallu awgrymu culhau'r llwybrau anadlu

• mae newid mawr dros amser yn gallu dangos rheolaeth wael ar gyflwr fel asthma

Peidiwch â defnyddio trothwyon clinigol penodol oni bai eu bod wedi'u darparu gan yr ysgol neu'r fanyleb fanwl. Y prif syniad yw cymharu a dehongli patrymau.

Beth mae mesuriad anterth llif yn ei ddangos?

A

Cyfradd curiad calon

B

Cyflymder allanadlu

C

Tymheredd y corff

D

Pwysedd gwaed

Mae'r distractors yn fesuriadau corfforol go iawn er mwyn cadw'r dewis yn gredadwy.

Beth all darlleniad anterth llif is awgrymu?

A

Llwybrau cul

B

Alfeoli mwy

C

Mwy o ocsigen

D

Calon arafach

Mae hyn yn cysylltu canlyniad y prawf â chyflwr y llwybrau anadlu.

Beth yw asthma?

Mae asthma yn gyflwr sy'n effeithio ar y llwybrau anadlu.

Yn ystod pwl o asthma:

• mae'r llwybrau anadlu'n culhau

• gall y leinin gynhyrchu mwy o fwcws

• mae llif aer i mewn ac allan yn dod yn anos

Cadwch y disgrifiad yn glir ac yn fiolegol: culhau'r llwybrau anadlu a mwy o fwcws yw'r prif effeithiau ar y system resbiradol.

Effeithiau asthma ar resbiradaeth

Gall asthma achosi:

• llai o aer yn cyrraedd yr alfeoli

• llai effeithlon o gyfnewid nwyon

• diffyg anadl, gwichian a thyndra yn y frest

• darlleniadau anterth llif is

Cysylltwch y sleid hon yn ôl at y sleidiau ar lif aer ac ar yr alfeoli: llai o lif aer yw'r broblem allweddol.

Ffordd o fyw a'r system resbiradol

Gall dewisiadau ffordd o fyw effeithio'n negyddol ar y system resbiradol, er enghraifft:

• ysmygu

• fepio

• amlygiad rheolaidd i lygredd aer neu fwg

Gall y rhain niweidio'r llwybrau anadlu a lleihau iechyd yr ysgyfaint.

Cadwch hyn yn ymwybyddiaeth gyffredinol fel y nodir yn y mewnbwn. Nid oes angen troi'r wers yn un iechyd cyhoeddus eang.

Beth sy'n digwydd yn ystod pwl o asthma?

A

Alfeoli'n ehangu

B

Llwybrau'n culhau

C

Capilarïau'n diflannu

D

Asennau'n torri

Y syniad allweddol yw culhau'r llwybrau anadlu, nid newid yn adeiledd yr asennau na'r capilarïau.

Pa un sy'n gallu niweidio'r system resbiradol?

A

Yfed dŵr

B

Ymarfer corff

C

Ysmygu

D

Cysgu'n dda

Mae hyn yn adlewyrchu'r sleid ar ffyrdd o fyw sy'n cael effaith negyddol ar iechyd yr ysgyfaint.

Geirfa allweddol

ceudod trwynol - rhan sy'n hidlo, cynhesu a lleithio'r aer

llengig - cyhyr mawr sy'n helpu i achosi mewnanadlu ac allanadlu

tracea - tiwb sy'n cludo aer i'r bronci

bronci - dau brif gangen sy'n arwain at yr ysgyfaint

bronciolynnau - canghennau llai sy'n dosbarthu aer yn yr ysgyfaint

alfeoli - sachau aer bach lle mae cyfnewid nwyon yn digwydd

cilia - blew bach sy'n symud mwcws i fyny'r llwybrau anadlu

Mwy o eirfa allweddol

mwcws - sylwedd gludiog sy'n dal llwch a micro-organebau

cyhyrau rhyngasennol - cyhyrau rhwng yr asennau sy'n symud y cawell asennau

capilari - pibell waed fach iawn wrth ymyl yr alfeoli

celloedd coch y gwaed - celloedd sy'n cludo ocsigen

plasma - rhan hylifol y gwaed

anterth llif - y gyfradd uchaf y gellir chwythu aer allan

asthma - cyflwr sy'n culhau'r llwybrau anadlu