Overheid en pensioen (Economie vwo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Economie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vragen over staatsschuld en quotes, belastingspreiding, welvaartsvast en waardevast en pensioenstelsels, met rekenvoorbeelden met ronde getallen.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Examentraining

Overheid en pensioen: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Steven Lek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen beantwoorden over staatsschuld en quotes, belastingspreiding, welvaartsvaste en waardevaste pensioenen en pensioenstelsels.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: welke grootheid staat er: een stroom (saldo) of een voorraad (staatsschuld)?

• 2. Bereken: staatsschuld eind = begin + tekort, daarna de quote: grootheid / bbp x 100%.

• 3. Vergelijk: met de norm (3% en 60%) of met de andere keuze: spreiden, welvaartsvast, waardevast, omslag.

• 4. Beredeneer: gebruik het begrip en zeg wie wanneer betaalt: dat is ruil over de tijd.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Vraagtype 1: staatsschuld en quotes

• Bereken eerst het saldo en de nieuwe staatsschuld, daarna de quote met het bbp.

• Staatsschuld eind = staatsschuld begin + begrotingstekort.

• Vergelijk de tekortquote met 3% en de staatsschuldquote met 60%.

• Een quote van 2% die naar 3% gaat, stijgt 1 procentpunt (en 50 procent).

Staatsschuld begin 300, ontvangsten 250, uitgaven 275, bbp 500. Staatsschuldquote eind?

A

60%

B

55%

C

5%

D

65%

Saldo = 250 - 275 = -25, dus tekort 25. Schuld eind = 325. 325/500 = 65%. Verwachte fouten: het tekort vergeten (60%), het tekort aftrekken (55%) of de tekortquote geven (5%).

bbp 1.200, tekort 48, staatsschuld 660. Welke eis van het pact wordt geschonden?

A

Alleen de eis voor de schuld: 55% is hoger dan 3%

B

Alleen de eis voor het tekort: 4% is hoger dan 3%

C

Beide eisen: 4% en 55% zijn hoger dan 3%

D

Geen van beide: 4% en 55% zijn lager dan 60%

Tekortquote 48/1.200 = 4% (boven 3%), staatsschuldquote 660/1.200 = 55% (onder 60%). Verwachte fout: beide percentages met dezelfde norm vergelijken.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Vraagtype 2: belastingspreiding

• Belastingspreiding verdeelt het welvaartsverlies van belasting over meer jaren.

• In het model is het welvaartsverlies evenredig met het kwadraat van de belasting in dat jaar.

• Verdubbel je de belasting, dan wordt het verlies vier keer zo groot.

• Spreiden past bij tijdelijke uitgaven, niet bij blijvende uitgaven.

Je bent minister en wilt blijvend hogere uitkeringen betalen met een tekort. Wat klopt?

A

Het tekort is uitgestelde belasting die nooit komt

B

Spreiden verlaagt de uitgave en dus de staatsschuld

C

Spreiden helpt niet: de uitgave blijft en de schuld stijgt

D

Het welvaartsverlies is bij een tekort altijd nul

Bij blijvende uitgaven spreidt een tekort niets uit: de staatsschuld en de rente lopen op. Verwachte fout: belastingspreiding toepassen op een structurele uitgave.

Verlies is evenredig met belasting in het kwadraat: 40 bij 20. En bij 60?

A

360

B

120

C

180

D

3.600

Verhouding 60/20 = 3, kwadraat 9, dus 9 x 40 = 360. Verwachte fouten: lineair rekenen (120), of 60 x 60 (3.600).

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Vraagtype 3: welvaartsvast en waardevast

• Waardevast: nieuw bedrag = oud bedrag x (1 + inflatie).

• Welvaartsvast: nieuw bedrag = oud bedrag x (1 + loonstijging).

• Vergelijk de groei van de uitkering met die van de prijzen en de lonen om de koppeling te herkennen.

• Stijgen de lonen harder dan de prijzen, dan blijft de koopkracht gelijk maar loopt het pensioen achter op de werkenden.

Een uitkering stijgt van 25.000 naar 25.750. Prijzen +3%, lonen +5%. Welke koppeling?

A

Welvaartsvast: de uitkering volgt de lonen

B

Waardevast: de uitkering volgt de prijzen

C

Geen van beide: 3% is lager dan de loonstijging

D

Beide: de uitkering stijgt met prijzen en lonen

25.750 / 25.000 = 1,03: precies de prijsstijging, dus waardevast. Verwachte fout: de lonen kiezen.

Lonen stijgen harder dan prijzen. Gevolg voor een waardevast pensioen?

A

Koopkracht daalt, positie t.o.v. werkenden gelijk

B

Koopkracht stijgt mee, positie t.o.v. werkenden gelijk

C

Koopkracht gelijk, positie t.o.v. werkenden beter

D

Koopkracht gelijk, positie t.o.v. werkenden slechter

Waardevast houdt de koopkracht gelijk, maar werkenden worden relatief welvarender. Verwachte fout: koopkracht en relatieve positie verwarren.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Spaarvarken als gevelkunst in Rotterdam Zuid

Vraagtype 4: pensioenstelsels

• Omslag: premie per werkende = pensioen x gepensioneerden / werkenden.

• Kapitaaldekking: de pot is gespaard, de uitkering hangt dus af van het rendement.

• Intergenerationele ruil zit in het omslagstelsel.

• Benoem steeds wie betaalt en welk risico er is.

Image credit: Sandra Fauconnier / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Omslagstelsel: 4 werkenden per gepensioneerde, pensioen 20.000. Premie per werkende?

A

5.000

B

4.000

C

20.000

D

80.000

Premie per werkende = 20.000 / 4 = 5.000. Verwachte fouten: 20.000 / 5 (4.000), niets delen (20.000) of vermenigvuldigen (80.000).

Noem één risico van kapitaaldekking.

Goed: het rendement op de pot kan tegenvallen, dus de uitkering kan lager worden. Verwachte fout: vergrijzing noemen, dat is een probleem van het omslagstelsel.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Staatsschuld en quotes

2

Belastingspreiding

3

Welvaartsvast en waardevast

4

Pensioenstelsels

Herhaal het vraagtype met de meeste stemmen.

TIJD · OVERHEID EN PENSIOEN

Tips voor op het examen

• Saldo is een stroom, staatsschuld een voorraad: rekenen met de schuld begint met het tekort erbij.

• Quotes altijd delen door het bbp; 3% hoort bij het tekort en 60% bij de schuld.

• Quotes vergelijk je in procentpunten, niet in procenten.

• Bij pensioen: vraag steeds wie betaalt, nu of later, en wie het risico draagt.