4C Een onsterfelijke kop (Pallas 1, les 4)

L E S 4

Gevaarlijke opdrachten

Tekst 4C

Een onsterfelijke kop

Acht koppen kun je verbranden, maar één kop gaat nooit dood. Wat doe je daarmee?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

1 / 18
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGrieksMiddelbare schoolvwo

This lesson contains 18 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Introduction

Leerlingen lezen het einde van het verhaal over de hydra in een eigen bewerkte Griekse tekst en ontdekken wat een held is: geen god, maar ook geen gewoon mens. Ze leren samengestelde bijvoeglijke naamwoorden met twee uitgangen herkennen en gebruiken. Les bij Pallas 1 (Griekse taal en cultuur, Lesboek 5e druk), les 4 Gevaarlijke opdrachten, tekst 4C Een onsterfelijke kop. Met startvraag, cultuur, leerwoorden, de Griekse tekst met aantekeningen, grammatica, vertaal- en oefenopdrachten en de checklist leerdoelen.

Items in this lesson

L E S 4

Gevaarlijke opdrachten

Tekst 4C

Een onsterfelijke kop

Acht koppen kun je verbranden, maar één kop gaat nooit dood. Wat doe je daarmee?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

Les bij Pallas 1, les 4 Gevaarlijke opdrachten, tekst 4C Een onsterfelijke kop. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Antonio del Pollaiuolo, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Tekst 4C  Een onsterfelijke kop

W A T G A J E L E R E N ?

1

Je kunt uitleggen wat de Grieken een held noemen.

2

Je kunt vertellen hoe Herakles de hydra verslaat en waarom het niet meetelt.

3

Je kunt een bijvoeglijk naamwoord met twee uitgangen herkennen en vertalen.

Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

S T A R T V R A A G

Een kop die nooit doodgaat

Eén kop van de hydra is onsterfelijk. Hakken of branden helpt dus niet. Wat doet Herakles volgens de mythe met die kop?

A

Hij begraaft hem onder een zware steen.

B

Hij gooit hem in de zee.

C

Hij geeft hem aan Eurystheus.

D

Hij verbrandt hem in het vuur.

Startvraag: volgens Apollodoros (Bibliotheke 2.5.2) hakt Herakles de onsterfelijke kop af, begraaft hem en legt er een zware rots op, langs de weg van Lerna naar Elaious. Verbranden kan niet: de kop is onsterfelijk. Laat leerlingen eerst gokken; de tekst geeft het antwoord. Op de foto: een vaas met Herakles, Iolaos en de hydra. Image credit: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Geen god, geen mens

Herakles is de zoon van een god en een mens. Zo iemand noemen de Grieken een ἥρως, een halfgod. Een held is sterker dan gewone mensen, maar hij is wel sterfelijk.

Na hun dood vereren de Grieken hun helden bij hun graf. Ze brengen offers en vragen om hulp, zoals op dit reliëf.

Herakles is een uitzondering. Hoe, dat lees je in les 5.

Achtergrond: een ἥρως is in de Griekse godsdienst iemand die na zijn dood vereerd wordt, vaak bij zijn (vermeende) graf. Veel steden hadden een eigen held als beschermer, zoals Theseus in Athene. Het reliëf is van het type 'held aan de maaltijd' (4e eeuw voor Christus, Museum van Piraeus): de held ligt aan, de kleine figuren zijn de mensen die offeren. Doorvraag: wie noemen wij vandaag een held, en is dat hetzelfde? Image credit: George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Tekst 4C  Woorden

Grieks

betekenis

ἀθάνατος, ἀθάνατον

onsterfelijk

θνητός, θνητή, θνητόν

sterfelijk

ἄδικος, ἄδικον

onrechtvaardig

ὁ ἄνθρωπος

mens

ὁ λίθος

steen

Grieks

betekenis

βοηθεῖ

(hij, zij) helpt

οὕτω(ς)

zo, op die manier

ἐπί + acc.

op, naar

μία

één (vrouwelijk)

Leerwoorden tekst 4C. Bij ἀθάνατος en ἄδικος staan maar twee vormen: één voor mannelijk en vrouwelijk samen, één voor onzijdig. θνητός heeft er drie, zoals δεινός uit tekst 4A. Laat leerlingen raden wat ἀθάνατος letterlijk betekent als ze weten dat ὁ θάνατος 'de dood' is. Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Tekst 4C  Een onsterfelijke kop (1)

Iolaos heeft het bos in brand gestoken. Nu kan Herakles de hydra echt aanpakken.

1

Ὁ Ἡρακλῆς τὰς κεφαλὰς κόπτει,

ὁ δὲ Ἰόλαος τοὺς τραχήλους καίει.

Οὕτω νέας κεφαλὰς ἡ ὕδρα οὐκ ἔχει.

Μία δὲ κεφαλὴ ἀθάνατος.

5

Τὴν ἀθάνατον κεφαλὴν ὁ Ἡρακλῆς κόπτει

καὶ κατορύττει.

ὁ τράχηλος hals, nek

κατορύττει begraaft

Vertaling regel 1-6: Herakles hakt de koppen af, en Iolaos brandt de halzen dicht. Zo krijgt de waterslang geen nieuwe koppen. Maar één kop is onsterfelijk. Herakles hakt de onsterfelijke kop af en begraaft hem.

Tip: in regel 4 ontbreekt ἐστί. Vraag leerlingen waarom ἀθάνατος hier bij een vrouwelijk woord (κεφαλή) toch op -ος eindigt; dat is de grammatica van deze tekst. In regel 5 staat ἀθάνατον bij τήν: ook vrouwelijk. Bron: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.2. Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Tekst 4C  Een onsterfelijke kop (2)

Ἐπὶ τὴν κεφαλὴν λίθον βαρὺν τίθησιν.

Ἔπειτα τὰ βέλη εἰς τὴν χολὴν βάπτει.

Τὰ οὖν βέλη θανατηφόρα ἐστίν.

10

Ὁ δὲ Εὐρυσθεὺς λέγει·

«Ὁ Ἰόλαος βοηθεῖ· ἄκυρος οὖν ὁ ἆθλος.»

βαρύν zwaar (acc.)

τίθησιν legt

τὰ βέλη de pijlen

ἡ χολή gal (vol gif)

βάπτει doopt

θανατηφόρος, θανατηφόρον dodelijk

ἄκυρος, ἄκυρον ongeldig

Vertaling regel 7-11: Op de kop legt hij een zware steen. Daarna doopt hij de pijlen in de gal. De pijlen zijn dus dodelijk. Maar Eurystheus zegt: 'Iolaos helpt; de opdracht is dus ongeldig.'

Let op: θανατηφόρα (regel 9) is onzijdig meervoud bij τὰ βέλη; ook dit is een samengesteld bijvoeglijk naamwoord (θάνατος + φέρω, dood brengend). Apollodoros vertelt dat Eurystheus deze opdracht niet meetelde omdat Herakles hulp had; zo werden het er uiteindelijk twaalf in plaats van tien. De giftige pijlen komen later terug in het verhaal van Herakles' dood (les 5). Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

K E N N I S

1

Waarom telt Eurystheus deze opdracht niet mee?

A

Herakles doodt de hydra niet echt.

B

Herakles komt te laat terug.

C

Iolaos heeft Herakles geholpen.

D

Hera heeft Herakles geholpen.

Antwoord C: ὁ Ἰόλαος βοηθεῖ (regel 11). Wie A kiest, denkt aan de onsterfelijke kop; maar de hydra zelf is dood en de kop ligt onder een steen. D draait de rollen om: Hera helpt juist de hydra (de krab uit tekst 4B). B staat niet in de tekst. Doorvraag: welke andere opdracht telde Eurystheus ook niet mee? (de stal van Augias, omdat Herakles loon vroeg)

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

B I J V O E G L I J K E N A A M W O O R D E N M E T T W E E U I T G A N G E N

Veel samengestelde bijvoeglijke naamwoorden hebben maar twee rijtjes: mannelijk en vrouwelijk zijn gelijk, onzijdig is anders. Of het woord vrouwelijk is, zie je aan het lidwoord of aan het zelfstandig naamwoord.

  • Een alfa vooraan betekent vaak 'niet' (alfa privans): ἀθάνατος, onsterfelijk; ἄδικος, onrechtvaardig.

  • Dus: ἡ ἀθάνατος κεφαλή, de onsterfelijke kop.


m. en v.

onzijdig

nom. ev.

ἀθάνατος

ἀθάνατον

acc. ev.

ἀθάνατον

ἀθάνατον

nom. mv.

ἀθάνατοι

ἀθάνατα

acc. mv.

ἀθανάτους

ἀθάνατα

O N T H O U D

Een bijvoeglijk naamwoord als ἀθάνατος kan bij een vrouwelijk woord staan. Kijk dus naar het lidwoord.

Grammatica: in les 4 komen de samengestelde bijvoeglijke naamwoorden. Vergelijk met θνητός, θνητή, θνητόν (drie uitgangen). Let op het accent in ἀθανάτους: de lange laatste lettergreep trekt het accent een plek naar achteren. Laat leerlingen in regel 4, 5 en 9 van de tekst de vormen opzoeken en het geslacht bepalen. Doorvraag: welke Nederlandse woorden beginnen met een a- die 'niet' betekent? (asociaal, atypisch, amoreel) Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

K E N N I S

2

Zet het verhaal van de hydra (tekst 4A, 4B en 4C) in de goede volgorde.

1

Hera stuurt een krab.

2

Herakles begraaft de onsterfelijke kop.

3

Iolaos brandt de halzen dicht.

4

Herakles gaat naar Lerna.

5

Hij doopt zijn pijlen in de gal.

6

Hij hakt koppen af, maar er komen nieuwe.

Antwoord: de volgorde hierboven. Deze sorteeropdracht herhaalt de drie teksten van les 4. Laat leerlingen bij elke stap het Griekse werkwoord noemen dat erbij hoort (βαδίζει, κόπτει, πέμπει, καίει, κατορύττει, βάπτει).

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

T O E P A S S I N G

3

Hoe zeg je in het Grieks: de onsterfelijke godin?

A

ἡ ἀθανάτη θεά

B

ἡ ἀθάνατος θεά

C

ὁ ἀθάνατος θεά

D

ἡ ἀθάνατον θεά

Antwoord B: ἀθάνατος heeft in het Attisch geen aparte vrouwelijke vorm. A maakt een vrouwelijke vorm zoals bij δεινή; bij Homeros kom je ἀθανάτη soms tegen, in het Attisch niet. C heeft het verkeerde lidwoord, D de onzijdige vorm. Doorvraag: hoe zeg je 'de onsterfelijke goden' in de accusativus? (τοὺς ἀθανάτους θεούς)

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

V E R T A L E N

4

Vertaal in goed Nederlands.

Ὁ ἄδικος δεσπότης τὸν ἥρωα οὐ φιλεῖ.

Vertaling: de onrechtvaardige meester houdt niet van de held. Leerlingen mogen hier aan Eurystheus en Herakles denken. ἄδικος staat tussen lidwoord en zelfstandig naamwoord: de onrechtvaardige meester.

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

T O E P A S S I N G

★ 5

Vertaal in goed Nederlands.

Ὁ μὲν θεὸς ἀθάνατος, ὁ δὲ ἄνθρωπος θνητός.

Vertaling: de god is onsterfelijk, maar de mens is sterfelijk. Twee keer ontbreekt ἐστί. Extra voor snelle leerlingen: maak er een derde zin bij over de held. Wat is een held volgens de uitleg van vandaag? (Geen god, maar ook geen gewoon mens.)

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Grieks in het Nederlands

In deze woorden zit Grieks uit tekst 4C.

ὁ θάνατος

dood

euthanasie

ὁ λίθος

steen

monoliet, lithografie

ἡ χολή

gal

melancholie, cholesterol

Grieks in het Nederlands: euthanasie is 'een goede dood' (εὖ, goed); θάνατος zit ook in ἀθάνατος. Een monoliet is één (μόνος) steen, lithografie is tekenen op steen. Melancholie is 'zwarte gal' (μέλας, zwart): de Grieken dachten dat te veel zwarte gal je somber maakt. Cholesterol is voor het eerst in galstenen gevonden. Image credit: LessonUp

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

T O E P A S S I N G

6

Eurystheus telt deze opdracht niet mee, omdat Iolaos hielp. Vind jij dat eerlijk? Leg uit.

Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: de opdracht was voor Herakles alleen bedoeld; zonder Iolaos was het niet gelukt; maar Eurystheus zoekt vooral een reden om Herakles meer werk te geven. Vergelijk met samenwerken op school: wanneer telt een opdracht als jouw werk?

L E S 4   ·   G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N

Pallas 1

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Uitleggen wat een held is

2

Het einde van de hydra vertellen

3

Twee uitgangen herkennen

4

Ik kan ze allemaal

Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Tekst 5A

Herakles gaat naar de Amazonen

Herakles vaart naar het land van de Amazonen, een volk van vrouwelijke krijgers. Hij moet de gordel van hun koningin halen.

G R A M M A T I C A

De genitivus

Vooruitblik: 5A Herakles gaat naar de Amazonen. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

Α

Klik hier

Image credit: LessonUp