1.1 Platentektoniek en aardbevingen

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 1

Platentektoniek en aardbevingen

Open met het grote idee: de aarde lijkt vast, maar de aardkorst beweegt voortdurend. Dat verbindt Pangea, gebergtevorming, aardbevingen, vulkanen en tsunami's in één verhaal.

Vorige les:

In de vorige les heb je geleerd over hoe je een atlas gebruikt.

Wie kan mij hier nog iets over vertellen?

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe bewegende aardkorstplaten zorgen voor het uiteenvallen van Pangea, het ontstaan van de Alpen en voor aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, tsunami's en aardbevingsrisico op de wereldkaart.

Welke woorden passen volgens jou bij aardplaten en aardbevingen?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: platen, botsing, vulkaan, tsunami, scheuren, spanning, Ring van Vuur, Pangea.

Van Pangea naar nu

• Pangea was één groot supercontinent

• Dat supercontinent viel miljoenen jaren geleden uiteen

• De werelddelen schoven langzaam uit elkaar

• De ligging van continenten is dus niet altijd hetzelfde geweest

Benadruk dat leerlingen dit vertrekpunt al kennen: continenten bewegen niet snel merkbaar voor mensen, maar op geologische tijdschaal wel degelijk.

De aardkorst bestaat uit platen

De buitenkant van de aarde bestaat niet uit één gesloten laag, maar uit aardkorstplaten. Die platen passen als puzzelstukken tegen elkaar aan en bewegen heel langzaam over de warmere laag eronder. Die voortdurende beweging noemen we platentektoniek.

Gebruik consequent de term aardkorstplaten. Je hoeft de diepere opbouw van de aarde hier niet uitgebreid te behandelen; de kern van deze les is de beweging van platen en de gevolgen daarvan.

Platen bewegen op drie manieren

• Uit elkaar: platen drijven van elkaar weg

• Naar elkaar toe: platen botsen of duiken onder elkaar

• Langs elkaar: platen schuiven langs elkaar heen

Deze drie plaatgrenzen zijn de basis voor de rest van de les. Verwijs vooruit: juist aan deze grenzen ontstaan veel aardbevingen, vulkanen en soms tsunami's.

Waarom platentektoniek belangrijk is

Platentektoniek verklaart meerdere verschijnselen tegelijk: continenten veranderen van plaats, gebergten kunnen ontstaan en aan plaatgrenzen komen veel aardbevingen en vulkanen voor. Wie de beweging van platen begrijpt, kan ook patronen op de wereldkaart beter verklaren.

Koppel terug naar Pangea: net als het uiteenvallen van een supercontinent is ook gebergtevorming een langzaam proces op geologische tijdschaal.

Waardoor zijn de Alpen ontstaan?

A

Door plaatbotsing

B

Door vulkaanuitbarsting

C

Door zeespiegelstijging

D

Door erosie alleen

Toetst of leerlingen gebergtevorming koppelen aan botsende platen, niet aan vulkanen of alleen slijtage.

Waar komen veel aardbevingen voor?

• Vooral aan de randen van aardkorstplaten

• Daar bouwen spanning en beweging zich op

• Gebieden rond de Stille Oceaan hebben veel aardbevingen

• Ook botsingszones en breukzones zijn risicogebieden

Laat leerlingen het patroon zien: aardbevingen liggen niet willekeurig verspreid, maar volgen meestal plaatgrenzen.

Waar komen veel vulkanen voor?

• Veel vulkanen liggen ook aan plaatgrenzen

• Vooral waar platen uit elkaar gaan of waar één plaat onder een andere duikt

• Rond de Stille Oceaan liggen veel actieve vulkanen

• Daarom overlappen zones met vulkanen en aardbevingen vaak

Je hoeft subductie niet technisch uit te werken; het hoofdidee is dat vulkanen net als aardbevingen sterk samenhangen met plaatgrenzen.

Waar komen veel tsunami's voor?

Tsunami's ontstaan vaak na zware aardbevingen onder zee. Daarom liggen gebieden met veel tsunami's meestal ook aan actieve plaatgrenzen, vooral langs de randen van de Stille Oceaan. Eilanden en kusten in zulke zones lopen extra risico.

Maak duidelijk dat niet elke aardbeving een tsunami veroorzaakt; vooral zeebevingen met plotselinge verplaatsing van de zeebodem zijn gevaarlijk.

De Ring van Vuur

• Een gordel rond de Stille Oceaan

• Bekend door veel aardbevingen en vulkanen

• Loopt langs de westkust van Amerika en langs Oost-Azië en Oceanië

• Een belangrijk wereldgebied voor natuurrisico's

Gebruik deze naam als herkenbaar kaartbegrip. Het is het duidelijkste voorbeeld van hoe plaatgrenzen samenhangen met aardbevingen, vulkanen en tsunami's.

Welk gebied hoort bij veel aardbevingen, vulkanen en tsunami's?

A

Sahara

B

Ring van Vuur

C

Amazonegebied

D

Scandinavië

De juiste keuze koppelt het kaartpatroon aan de Stille Oceaan. De afleiders zijn grote bekende regio's zonder dit patroon.

Wat is een aardbeving?

• Een aardbeving is een plotselinge trilling van de aardkorst

• Die trilling ontstaat wanneer opgebouwde spanning vrijkomt

• De grond kan kort of heftig schudden

• Aardbevingen verschillen sterk in kracht en schade

Leg hier het begrip helder vast voordat je het ontstaan behandelt. Zo scheid je definitie en mechanisme didactisch van elkaar.

Hoe ontstaat een aardbeving?

Aardkorstplaten bewegen voortdurend, maar niet altijd soepel. Soms blijven stukken gesteente tijdelijk vastzitten terwijl de platen toch blijven duwen of trekken. De spanning loopt dan op, totdat het gesteente plotseling verschuift. Die plotselinge beweging veroorzaakt een aardbeving.

Dit is het kernmechanisme. Benadruk dat de beving zelf kort duurt, maar het opbouwen van spanning vaak lang duurt.

Gevolgen van aardbevingen

• Instortende gebouwen en bruggen

• Gewonden en doden

• Schade aan wegen, water en elektriciteit

• Soms branden, aardverschuivingen of tsunami's

Wijs erop dat de schade niet alleen van de kracht van de beving afhangt, maar ook van bebouwing, bevolkingsdichtheid en voorbereiding.

Arm en rijk: verschillende gevolgen

Aardbevingen met dezelfde kracht kunnen heel verschillende gevolgen hebben. In rijke landen zijn gebouwen vaak steviger en is hulp sneller beschikbaar. In arme landen zijn huizen vaker kwetsbaar en duurt redding of herstel langer. Daardoor is de menselijke schade daar vaak groter.

Vermijd de indruk dat rijkdom aardbevingen voorkomt; het verschil zit vooral in kwetsbaarheid, bouwkwaliteit, waarschuwingssystemen en noodhulp.

Samenvatting van het patroon

Pangea viel uiteen doordat aardkorstplaten bewegen. Diezelfde platentektoniek kan gebergten vormen, zoals de Alpen, en zorgt ook voor aardbevingen, vulkanen en tsunami's. Wie naar een kaart met aardkorstplaten kijkt, kan daardoor goed aanwijzen waar op aarde de grootste risico's liggen.

Gebruik deze slide als inhoudelijke afronding vóór de begrippenlijst.

Wat veroorzaakt direct een aardbeving?

A

Langzame afkoeling

B

Plotselinge verschuiving

C

Veel regenval

D

Sterke wind

De beving ontstaat op het moment dat opgebouwde spanning plotseling vrijkomt en gesteente verschuift.

Begrippen

Pangea - supercontinent dat miljoenen jaren geleden uiteenviel

platentektoniek - theorie dat aardkorstplaten langzaam bewegen

aardkorstplaat - groot stuk van de aardkorst dat beweegt

plaatgrens - grens waar aardkorstplaten elkaar raken

aardbeving - plotselinge trilling van de aardkorst door vrijkomende spanning

tsunami - hoge zeegolf na een plotselinge verplaatsing van zeewater

Ring van Vuur - zone rond de Stille Oceaan met veel aardbevingen en vulkanen