Ethiek les 3

• Godsdienst
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 5

Ethiek les 3

Lesprogramma

• Groepsopdracht horrorbaan
• Waar komt ons gevoel voor ethiek vandaan?
• VWO: tegenstrijdige ideeën over ethiek
• Tijd over: 3x ethische dilemma's
• Korte verwerking

Leerdoelen

• Waar komen onze ideeën over goed en kwaad vandaan?
• Welke invloeden zijn er op jouw ethische keuzes?

Opdracht 1
(Groepsopdracht)

Je moet een baan kiezen.

Welke kies je; en welke absoluut niet?

1. Arts die abortussen uitvoert.

2. Bewaker van een dodencel (vasthouden tot doodstraf).

3. Verkoper van oneerlijke leningen of contracten

4. Wapenhandelaar die levert aan oorlogsgebieden

5. Houthakker in de Amazone

6. Slachthuismedewerker in de bio-industrie

7. Contentmoderator die extreem gewelddadige beelden moet beoordelen

8. Influencer die fast fashion promoot

Klassikaal bespreken

Bijvoorbeeld:
Jullie maakten verschillende keuzes bij dezelfde horrorbanen. Hoe kan dat? Waardoor wordt bepaald welke waarden jij belangrijk vindt en hoe jij moreel oordeelt?

Ik laat zelf de vorige slide staan en vraag dan wie welk beroep heeft gekozen.

• Je moet iemand helpen
  die gewond is.
• Je hoort ouderen met respect te behandelen.
• Je mag niet stelen.
• Je moet eerlijk delen.
• Je moet iemand kunnen vergeven.

• aangeboren;
• ouders/opvoeding;
• vrienden of omgeving;
• samenleving en wetgeving;
• geloof of levensbeschouwing;
• eigen ervaringen;
• een combinatie.

Bespreek kort in duo's:
 Waar komen deze afspraken vandaan, denk je?

Optioneel

• Kun je precies weten waar iets vandaan komt?
• Je groeit op in dezelfde samenleving. Toch zijn er verschillen. Hoe kan dat?

Optioneel

Verklaringen voor ethiek

Het gevoel voor goed en kwaad lijkt 'ingebakken'. 
Waar komt dat vandaan?

Een mogelijkheid is dat het aangeboren of aangeleerd is.

Biologische verklaring

Ethiek is dus aangeboren.

Maar: hoe kan het dan dat mensen het met elkaar oneens zijn over wat goed en fout is?

(Dit zijn filosofische vragen en dus leuk om te stellen aan de vwo-5 groep. Ik denk dat ik ze in havo 4 oversla?)

Sociale/biologische verklaring

Mensen nemen normen en waarden van de groep over.

Door herhaling worden zaken normaal.

Maar:

• Is wat 'normaal' is, ook goed?
• Wanneer is gehoorzaamheid (aan wat normaal is), goed?
• Wanneer wordt dat gevaarlijk?
• Is het mogelijk vrij te komen van je groep?

Dit zijn filosofische vragen en dus leuk om te stellen aan de vwo-5 groep. Ik denk dat ik ze in havo 4 oversla?

Religieuze verklaring

Gebod:	Ethisch gevolg/ betekenis:
Mens is geschapen door God	Ieder mens van bijzondere waarde
God houdt mensen verantwoordelijk	Goed handelen wordt niet alleen door jouzelf bepaald
Heb je naaste lief als jezelf	Mensen die niet voor zichzelf kunnen zorgen verdienen zorg
Nehandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden	Respect en eerlijkheid zijn belangrijk
Kom op voor de vreemdeling	Niet alleen naar je eigen groep kijken
De mens heerst over de schepping en waakt over de tuin	We zijn verantwoordelijk voor de natuur (Klimaat, dieren)

De meeste ethische waarden komen uit godsdiensten.

De geboden van God staan bij mensen op het hart geschreven.

Of: godsdienstige geboden zijn in de samenleving normaal geworden.

Ethiek is deels universeel, deels particulier.

In ons geval zijn er duidelijke invloeden te herleiden:

• Christendom
• Grieks-Romeinse cultuur
• Humanisme 
• Verlichting
• Politieke bewegingen (socialisme, liberalisme)

Ik weet niet of ik dit allemaal met ze ga behandelen. Wellicht alleen de V5 groep.

Kies één baan van zonet waar jij een sterke mening bij had.

 Welke van de vier invloeden verklaren jouw oordeel:
aangeboren gevoel van goed en kwaad, druk of invloed uit de omgeving,
 of godsdienst?

Kun je ook overslaan. Weet niet of dit iets toevoegt.

VWO-stof
Ideeënstrijd: theorieën over ethiek

Bregman

• 'Homo puppy'
• Regels komen uit de natuur:
• Ethisch en sociaal gedrag is door evolutie gevormd,
• omdat samenwerking onze overlevingskansen vergrootte.

Maar:
Als ethiek door evolutie is gevormd,
dan weten we waarom wij iets goed vinden,
we weten niet of iets echt goed is.

 Lewis

• Verhaal van de drenkeling
• Regels gaan juist tegen de natuur in
• Ons ethische gevoel is niet (slechts) een aangeboren instinct;
  het is het kompas dat bepaalt welk instinct we in welke situatie horen te volgen.
• Een mens kan bijvoorbeeld tegelijkertijd:
  Willen vluchten voor gevaar;
  Iemand willen helpen;
  Voelen dat hij die ander hoort te helpen.

• Evolutie verklaart dit universele (!) kompas niet, of spreekt het zelfs tegen.
  Die maatstaf komt van iets boven de natuur: God.

Een vraag die Lewis zou kunnen stellen:
Als je hele omgeving iets normaal vindt,
 kun je dan toch zeggen dat iedereen het verkeerd heeft?
Waar haal je die maatstaf vandaan?

Hobbes

• Regels uit de natuur bestaan niet
• Mensen spreken regels af omdat zij veiligheid, vrede
  en orde nodig hebben
• Dit is zelfbehoud en eigenbelang. 
•  Mensen spreken daarom regels af en geven een overheid de macht
   om deze af te dwingen. Goed en fout bestaan niet echt;
  ze zijn een middel om een samenleving te kunnen bouwen

Maar:
Wat als jij zo'n samenleving-regel níet goed vindt?

Gaan de mensen in de wachtruimte staan omdat de regel goed is, of alleen omdat de groep hem volgt?

Opdracht 2
(Groepsopdracht)

Er verschijnen casussen.
Wat zouden jullie doen?

Je wijst weer iemand aan die
kernwoorden opschrijft.

• Welke waarden botsen in deze casus?
• Welke regel zou hier moeten gelden? Geldt die regel voor iedereen?
• Welke keuze vind jij het meest verantwoord? Leg kort uit.

Casus 1

Een klasgenoot weet de SOM-inloggegevens van een docent te bemachtigen. 
Deze kan daardoor cijfers aanpassen en doet dit voor zichzelf en een klein groepje vrienden.

Jij weet dat hij dit doet; en ook dat hij niet voor jou cijfers zal aanpassen. 

Wat doe je?

Kies bijvoorbeeld uit:
Niets
Ik confronteer de klasgenoot
Ik meld het bij school
Ik probeer de inloggevens stiekem van hem over te nemen

VWO:
Bedenk welk advies Lewis zou geven in deze situatie.

Ik zwijg.

Ik probeer eerst zelf met mijn vriend tot een oplossing te komen.

Iets anders, namelijk …

Ik weet niet of hier nog tijd voor is. Kun je eventueel zien als extra materiaal.

Casus 2

De actiegroep Extinction Rebellion blokkeert regelmatig snelwegen om te protesteren voor het klimaat.

Ze weten dat dit vervelend is voor burgers; maar dat is juist de bedoeling: "zonder het te 'voelen' zullen mensen niet bewust worden van de gevolgen van klimaatverandering".

De activisten worden soms opgepakt en binnen een dag vrijgelaten. Niemand wordt beboet.

Conservatieve partijen in de 2e Kamer pleiten voor een hardere aanpak.

Wat vind jij?

De huidige aanpak is terecht, want ....
De huidige aanpak is onterecht, want ....

VWO:
Bedenk welk advies Hobbes zou geven.

Casus 3

Een leerling plaatst filmpjes op TikTok waarin zij pleit dat bepaalde bevolkingsgroepen Nederland uitgezet moeten worden.
Deze groepen gaan ook bij jou naar school. Er wordt geklaagd over de filmpjes bij de schoolleiding.

Wat staat de schoolleiding te doen?

Kies bijvoorbeeld uit:

Zich uitspreken
Actie ondernemen tegenover de leerling

Uitspreken én actie ondernemen
Niets

Iets anders?

Opdracht 3
(Individueel)

Verwerk deze les in je studiewijzer.

Tot volgende week!