3
Formules en grafieken
Paragraaf 3.1
Lineair of niet
Een scooter, een spaarpot, een stapel bacteriën: wanneer groeit iets steeds evenveel?
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, vmbo-kgt (mavo)
3
Formules en grafieken
Paragraaf 3.1
Lineair of niet
Een scooter, een spaarpot, een stapel bacteriën: wanneer groeit iets steeds evenveel?
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, vmbo-kgt (mavo)
Les bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, hoofdstuk 3 Formules en grafieken, paragraaf 3.1 Lineair of niet. Ongeveer 40 minuten, mavo. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
3.1 Lineair of niet
Leerdoelen
3.1.1
Je kunt aan een tabel zien of een verband lineair is.
3.1.2
Je kunt een lineair verband herkennen aan de grafiek en aan de formule.
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Startvraag
De huurscooter
Je huurt een scooter: 2 euro starten en 3 euro per kwartier. Na 1, 2 en 3 kwartier betaal je 5, 8 en 11 euro. Wat betaal je na 4 kwartier?
12 euro
15 euro
16 euro
14 euro
Laat eerst raden en vraag dan: hoe wist je het? Elk kwartier komt er 3 euro bij, dus 11 + 3 = 14. Wie 12 kiest, telt maar 1 euro erbij; wie 15 kiest, rekent 5 · 3. Wie 16 kiest, telt 5 erbij omdat de eerste stap 5 was. Dit is de kern van de les: gelijke toename, dus lineair.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Gelijke toename: lineair
Bij een lineair verband neemt y steeds evenveel toe als x met 1 groter wordt.
in een tabel: gelijke toename per stap
in een grafiek: een rechte lijn
in een formule: y = ax + b
In de figuur gaat y bij elke stap naar rechts 2 omhoog: 3, 5, 7, 9, 11, 13. Laat leerlingen de toename aanwijzen. Vraag door: wat verandert er als de toename eerst 2 is en dan 3? Dan is de grafiek geen rechte lijn meer. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Kennis
1
Is dit verband lineair?
Nee, de grafiek is geen rechte lijn
Ja, de grafiek stijgt steeds
Ja, de grafiek begint in (0, 0)
Nee, y wordt nooit negatief
De lijn is krom: de toename wordt steeds groter (1, 3, 5, 7, 9). Wie A kiest, denkt dat alles wat stijgt lineair is. Wie C kiest, koppelt lineair aan het beginpunt (0, 0); een rechte lijn hoeft daar niet te beginnen. D noemt een eigenschap die niets met lineair te maken heeft. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Drie manieren om het te zien
Lineair herken je aan een tabel, een grafiek en een formule.
Tabel
Bij gelijke stappen in x is de toename van y steeds even groot.
Grafiek
De punten liggen op één rechte lijn.
Formule
De formule heeft de vorm y = ax + b, zonder x² of √x.
Laat leerlingen bij elke kaart een eigen voorbeeld bedenken. Let op de woorden gelijke stappen: bij een tabel met x = 1, 2, 5, 6 zijn de stappen niet gelijk en kun je de toenames niet zomaar vergelijken. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Voorbeeldopdracht 1
Roos spaart. Na 0, 1, 2, 3 en 4 weken heeft ze 20, 35, 50, 65 en 80 euro. Is dit lineair?
gegeven
x loopt steeds 1 op
y: 20, 35, 50, 65, 80
uitwerking
35 − 20 = 15
50 − 35 = 15
65 − 50 = 15
80 − 65 = 15
antwoord
Ja, elke week komt er 15 euro bij.
De toename is overal 15, dus de tabel is lineair. Laat leerlingen alle vier de verschillen uitrekenen, niet alleen de eerste twee. Doorvragen: welke formule hoort hierbij? Dat komt later in dit hoofdstuk aan bod. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
2
Hoeveel neemt y toe van x = 2 naar x = 3?
Bij x = 2 is y = 4 en bij x = 3 is y = 8, dus de toename is 8 − 4 = 4. De toenames zijn 1, 2, 4 en 8: niet gelijk, dus niet lineair. Wie 8 antwoordt, geeft de y-waarde in plaats van de toename. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Vul de ontbrekende woorden in.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
3
Bij een lineair verband is de grafiek een rechte lijn.
In de tabel is de toename van y bij elke stap gelijk.
Een voorbeeld van een formule is y = 3x + 2.
De afleiders zijn kenmerken van niet-lineaire verbanden. Het getal 2 in de laatste zin mag in een echte formule elk getal zijn; hier staat het vast als b. Vraag leerlingen of 5 ook had gemogen.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
4
Bij welke formule is de grafiek een rechte lijn?
y = x² + 2
y = 12 : x
y = 3x + 2
y = √x + 1
Alleen y = 3x + 2 heeft de vorm y = ax + b. De andere formules geven een kromme: x² (parabool), een deling door x (daalt steeds langzamer) en een wortel (stijgt steeds trager). Laat leerlingen een tabel maken om dit te controleren.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
★ 5
De tabel is lineair. Welk getal hoort bij het vraagteken?
x loopt steeds 2 op en y gaat van 5 naar 11 naar 17: elke stap van 2 is dus 6 erbij. Het vraagteken is 17 + 6 = 23. Wie 20 antwoordt, telt maar 3 op; wie 22 antwoordt, telt 5 op. Let op dat x hier in stappen van 2 gaat. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
V E R D E R K I J K E R
Als het niet lineair is
Bacteriën die elk uur verdubbelen groeien niet lineair: 1, 2, 4, 8, 16. De toename wordt steeds groter, dus de grafiek buigt omhoog.
De remweg van een auto groeit met het kwadraat van de snelheid. Daarom is 100 km/u veel gevaarlijker dan 50 km/u.
Laat leerlingen een tabel maken voor 50, 100 en 150 km/u. Dit is een voorproefje van hoofdstuk 6, verschillende verbanden. Vraag: kun je zo'n verband ook als formule opschrijven? Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.1.1 Lineair herkennen in een tabel
3.1.2 Lineair herkennen in grafiek en formule
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp