Nederland na 1945 (Geschiedenis vmbo), les 1: Uitleg

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over Nederland na 1945: Marshallplan, welvaart, verzorgingsstaat, amerikanisering, gastarbeiders, ontzuiling, feminisme en sociale grondrechten.

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Nederland na 1945

Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 De periode 1945-1989, Geschiedenis van Nederland; GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe Nederland na 1945 veranderde: meer welvaart, een verzorgingsstaat en een samenleving met meer verschillen.

Wat is er sinds 1945 veranderd in Nederland?

Verwachte woorden: tv, auto, geld, internet, school, buitenlanders, vrouwen, AOW. Groepeer de woorden in economie (blok 1), cultuur en samenleving (blok 2) en rechten en politiek (blok 3).

Affiche voor het Marshallplan, ontworpen door Reyn Dirksen

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Marshallplan en wederopbouw

• Na de oorlog lag veel van Nederland in puin. De wederopbouw begon: huizen, fabrieken en havens werden herbouwd.

• Amerika hielp Europa met het Marshallplan (vanaf 1948): geld en goederen om de economie te herstellen.

• Veel Nederlanders kozen voor emigratie: zij vertrokken naar Canada of Australië.

Syllabus: Marshallplan voor alle leerwegen. Wederopbouw en emigratie alleen voor KB en GL/TL (voor BB is de dia herkenning, niet toetsstof). Het Marshallplan was Amerikaanse hulp voor West-Europa, mede bedoeld om het communisme buiten de deur te houden (zie de les over de Koude Oorlog). Emigratie: in de jaren vijftig vertrok een grote groep Nederlanders naar landen als Canada, Australië en Nieuw-Zeeland, onder meer door woningnood en zorgen over de toekomst. Veelgemaakte fout: denken dat het Marshallplan een lening van Nederland aan Amerika was. Het was hulp van Amerika. Image credit: Reyn Dirksen / Wikimedia Commons, publiek domein

Een wasmachine op de Jaarbeurs in Utrecht, 1953

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Welvaart en de consumptiemaatschappij

• Door de economische groei steeg de welvaart: mensen gingen meer verdienen.

• Er was geld voor een wasmachine, een tv, een auto en een vakantie.

• Zo ontstond de consumptiemaatschappij: mensen kopen veel spullen, ook als dat niet nodig is.

Syllabus: economische groei en welvaartsstijging, consumptiemaatschappij. Welvaart = hoe goed mensen het financieel hebben. In de jaren zestig steeg het gemiddelde inkomen sterk. Reclame speelde een grote rol. Veelgemaakte fout: welvaart en consumptiemaatschappij door elkaar halen. Welvaart is de oorzaak, de consumptiemaatschappij het gevolg. Image credit: Harry Pot / Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Willem Drees in 1981

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

De verzorgingsstaat en Drees

• In de verzorgingsstaat zorgt de overheid voor mensen die dat zelf niet kunnen.

• Willem Drees was premier van 1948 tot 1958.

• In 1957 kwam de AOW: een pensioen voor iedereen vanaf 65 jaar.

• Ook kwamen er uitkeringen bij ziekte of werkloosheid.

Syllabus: opbouw verzorgingsstaat; Willem Drees (KB, GL/TL). Drees was een sociaal-democraat van de PvdA en leidde meerdere kabinetten. De AOW (Algemene Ouderdomswet) is in 1957 ingevoerd. De foto is uit 1981, toen Drees al oud was. Voor BB hoeft de naam Drees niet. Veelgemaakte fout: denken dat de verzorgingsstaat in 1983 begon. In 1983 kwamen de sociale grondrechten in de grondwet, dat is een ander onderwerp (zie blok 3). Image credit: Marcel Antonisse / Anefo / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 nl

Wat was het doel van het Marshallplan?

A

Europa helpen de economie te herstellen

B

Duitsland straffen voor de oorlog

C

De Sovjet-Unie economisch verzwakken

D

Amerikaanse bedrijven goedkoper maken

Het Marshallplan was Amerikaanse hulp aan Europa na de oorlog. Verwachte fout: straf voor Duitsland, omdat dat bij Versailles hoorde.

De Beatles worden bij aankomst op Schiphol omringd door politie en pers, 5 juni 1964

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Amerikanisering en jongerencultuur

• Amerikanisering: Nederlanders namen Amerikaanse muziek, films, kleding en eten over.

• Jongeren kregen geld en vrije tijd: er kwam een eigen jongerencultuur.

• Popmuziek werd hun kenmerk, zoals de Beatles in 1964 op Schiphol.

• Ouderen vonden dat vaak maar vreemd.

Syllabus: amerikanisering en jongerencultuur vanaf de jaren zestig. De Beatles waren Brits, maar passen bij de popcultuur die door Amerikaanse rock-and-roll was ontstaan. Vraag: welke Amerikaanse invloeden zie je nu nog? (Netflix, fastfood, jeans). Veelgemaakte fout: denken dat de amerikanisering alleen via muziek ging. Ook films, eten en kleding. Image credit: Harry Pot / Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Het gezin Milius in Deventer bij de tv, de miljoenste tv-kijker van Nederland, 1961

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Het belang van de televisie

• In 1961 werd het gezin Milius in Deventer de miljoenste tv-kijker van Nederland.

• Steeds meer gezinnen kochten een tv, dus de televisie kwam in de huiskamer.

• Mensen zagen via de tv nieuws, Amerikaanse series en reclame.

• Zo veranderden meningen en smaak sneller.

Syllabus: belang van televisie. De televisie in Nederland begon in de jaren vijftig; in de jaren zestig had een groot deel van de gezinnen een tv. De tv verspreidde ook de amerikanisering en gaf mensen informatie over de wereld. Veelgemaakte fout: denken dat in 1961 al iedereen een tv had. De foto toont de miljoenste kijker, dat is nog niet iedereen. Image credit: Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Italiaanse gastarbeiders in Twente lezen Nederlandse kranten, 1964

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Gastarbeiders en pluriformiteit

• Er was veel werk en te weinig mensen. Gastarbeiders kwamen uit Spanje, Italië, Turkije en Marokko.

• Zij zouden tijdelijk blijven, maar veel mensen bleven en haalden hun gezin.

• Daarmee nam de pluriformiteit toe: er kwamen meer culturen en godsdiensten.

Syllabus: gastarbeid(ers) en toenemende pluriformiteit; KB en GL/TL ook migranten uit voormalige Nederlandse koloniën, bijvoorbeeld uit Suriname en Indonesië (zie de les over Indonesië). De eerste gastarbeiders kwamen begin jaren zestig uit Spanje en Italië, daarna uit Turkije en Marokko. Pluriformiteit = veelkleurigheid, veel verschillende groepen naast elkaar. Veelgemaakte fout: denken dat gastarbeiders allemaal terugkeerden. Veel bleven. Image credit: Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

TODO: Implement SchoolTV player

Video: De jaren zestig in de klas: Welvaart (NTR, Schooltv). Kijkvraag: welke twee dingen werden er in de jaren zestig voor gewone mensen mogelijk door de welvaart? Vergelijk met de dia over de consumptiemaatschappij.

Wat is amerikanisering?

A

Het verhuizen naar Amerika

B

Het steunen van Amerika in de Koude Oorlog

C

Het kopen van Amerikaanse auto's

D

Het overnemen van de Amerikaanse cultuur

Amerikanisering gaat over cultuur: muziek, films, kleding en eten. Verwachte fout: verhuizen, omdat dat bij emigratie hoort.

Vul in

Mensen uit Turkije en Marokko kwamen als gastarbeiders werken. Zo nam de pluriformiteit van Nederland toe.

gastarbeiders

pluriformiteit

jongeren

welvarender

Gastarbeiders kwamen om te werken, daardoor meer verschillende groepen. Verwachte fout: welvarender, omdat dat ook bij de jaren zestig past.

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Ontzuiling

• Nederland was verdeeld in zuilen: katholiek, protestant, socialistisch en liberaal.

• Elke zuil had eigen scholen, kranten en clubs.

• Vanaf de jaren zestig verdween dat: de ontzuiling.

• Mensen keken naar de tv en kozen zelf, niet meer wat hun zuil zei.

Syllabus: ontzuiling. Ontzuiling: de zuilen verloren hun greep op de mensen, mede door welvaart, televisie en minder kerkbezoek. Veelgemaakte fout: denken dat ontzuiling het verdwijnen van godsdienst betekent. Het gaat om het verdwijnen van de scheiding tussen groepen.

Dolle Mina's demonstreren op het Binnenhof voor kinderopvang, 18 november 1970

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

De Tweede Feministische Golf

• Vrouwen hadden al kiesrecht, maar nog niet dezelfde kansen als mannen.

• De Tweede Feministische Golf streed voor gelijke rechten voor vrouwen.

• Actiegroep Dolle Mina (1969) eiste onder andere betere kinderopvang.

• Resultaat: meer vrouwen kregen een baan en een eigen inkomen.

Syllabus: Tweede Feministische Golf. De eerste golf ging vooral over kiesrecht (1919). Dolle Mina werd in 1969 opgericht in Amsterdam. Veelgemaakte fout: denken dat feminisme alleen over stemrecht ging. Dat was de eerste golf. Image credit: Rob Mieremet / Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Werklozen demonstreren op het Binnenhof in Den Haag, 16 januari 1978

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Werkloosheid en democratisering

• Ook nam de democratisering toe: leerlingen en werknemers kregen meer inspraak.

• In de jaren tachtig was er grote werkloosheid door een economische crisis.

• Veel mensen waren afhankelijk van een uitkering.

Democratisering en inspraak (KB, GL/TL): meer mensen kregen invloed, bijvoorbeeld in scholen, universiteiten en bedrijven. Werkloosheid in de jaren tachtig (KB, GL/TL): de verzorgingsstaat kwam onder druk omdat er veel uitkeringen betaald moesten worden. De foto is uit 1978, de werkloosheid was toen al aan het stijgen. Veelgemaakte fout: denken dat de welvaart na 1945 altijd bleef stijgen. In de jaren tachtig was het moeilijker. Image credit: Koen Suyk / Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Sociale grondrechten in 1983

• In 1983 kwamen sociale grondrechten in de grondwet.

• De overheid moet zorgen voor bestaanszekerheid, onderwijs, gezondheidszorg en woongelegenheid.

• Ook staan er recht op werk en recht op rechtsbijstand in.

• Zo kwam de zorg van de verzorgingsstaat ook in de wet te staan.

Syllabus: sociale grondrechten in 1983 (zie ook de aparte les Grondrechten en Grondwet). KB en GL/TL: grondrechten kunnen met elkaar op gespannen voet staan. De sociale grondrechten waren de grondwettelijke vastlegging van de verzorgingsstaat. Veelgemaakte fout: 1983 verwarren met 1848 (de eerste grondwet met klassieke grondrechten).

Waarvoor streed de Tweede Feministische Golf?

A

Het kiesrecht voor vrouwen

B

Gelijke rechten voor vrouwen

C

Meer pensioen voor ouderen

D

Het einde van de zuilen

Het kiesrecht (1919) hoorde bij de eerste golf. Verwachte fout: kiesrecht.

Welk onderdeel was voor jou het lastigst?

1

Economie en welvaart

2

Amerikanisering en tv

3

Gastarbeiders en pluriformiteit

4

Ontzuiling en feminisme

Gebruik de uitslag om het onderdeel te herhalen dat de meeste stemmen krijgt.

Welke verandering na 1945 is voor ons nu het belangrijkst? Leg uit.

Open waarderende vraag. Een goed antwoord noemt een verandering (tv, verzorgingsstaat, gastarbeiders) en legt uit waarom. Er is geen goed of fout antwoord.

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Begrippen (1/2)

• Marshallplan: Amerikaanse hulp aan Europa na de oorlog, vanaf 1948

• welvaart: hoe goed mensen het financieel hebben

• consumptiemaatschappij: samenleving waarin mensen veel spullen kopen

• verzorgingsstaat: de overheid zorgt voor mensen, bijvoorbeeld met de AOW

• amerikanisering: het overnemen van de Amerikaanse cultuur

GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND · 1945-1989

Begrippen (2/2)

• jongerencultuur: eigen muziek, kleding en gedrag van jongeren

• gastarbeiders: buitenlandse werknemers die kwamen werken

• ontzuiling: het verdwijnen van de zuilen

• Tweede Feministische Golf: de strijd voor gelijke rechten voor vrouwen na 1960

• sociale grondrechten: rechten waarvoor de overheid moet zorgen, in de grondwet sinds 1983