I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Voorbehouden en risicovolle handelingen
Een injectie, insuline, een blaaskatheter: als verzorgende IG doe je handelingen waarbij veel mis kan gaan. Wanneer mag jij dat, en wanneer zeg je nee?
Les 7 · Voert verpleegtechnische handelingen uit
I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Voorbehouden en risicovolle handelingen
Een injectie, insuline, een blaaskatheter: als verzorgende IG doe je handelingen waarbij veel mis kan gaan. Wanneer mag jij dat, en wanneer zeg je nee?
Les 7 · Voert verpleegtechnische handelingen uit
Over deze les: les 7 van de serie In goede handen, beroepslessen voor de opleiding Verzorgende IG (mbo niveau 3), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat voorbehouden handelingen zijn, wat het verschil is tussen bevoegd en bekwaam en onder welke voorwaarden ze een voorbehouden handeling in opdracht mogen uitvoeren.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Verzorgende IG (crebo 27144). Werkproces B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit. Resultaat: de verpleegtechnische handelingen zijn binnen de kaders van de bevoegdheden en volgens de Wet BIG uitgevoerd. Gedrag: maakt een realistische inschatting van de eigen bekwaamheid en handelt consequent binnen de grenzen van de eigen bevoegdheid en bekwaamheid. Bron voor de wet: Wet BIG, artikel 35, 35a, 36 en 38 (wetten.overheid.nl).
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 7
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat een voorbehouden handeling is en voorbeelden noemen uit je werk.
2
Je kan het verschil uitleggen tussen bevoegd en bekwaam.
3
Je kan nagaan of je een voorbehouden handeling in opdracht mag uitvoeren.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 7
Een collega vraagt: 'Wil jij bij meneer Visser de insuline geven? Je hebt het al eens gezien.' Wat doe jij?
Ik doe het, ik heb het gezien
Ik vraag eerst of het mag
Ik zeg nee
Ik weet het niet
Startvraag: er is hier nog geen goed of fout. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten, en wie het op stage al eens heeft meegemaakt. Insuline geven is een voorbehouden handeling. Of je het mag, hangt af van een paar voorwaarden. Die leer je in deze les. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 7
K E R N B E G R I P
Voorbehouden handeling
Een handeling uit de Wet BIG met zoveel risico dat alleen bepaalde beroepen, zoals de arts, die zelfstandig mogen doen. Anderen mogen de handeling alleen uitvoeren in opdracht van zo iemand, en alleen als ze bekwaam zijn.
Kernbegrip: de Wet BIG is de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg. De wet beschermt de zorgvrager tegen ondeskundig handelen. Voorbehouden handelingen staan in artikel 36 van de wet. Wie zo'n handeling zonder bevoegdheid uitvoert, kan strafbaar zijn. Er is één uitzondering: in een noodsituatie, als er niemand anders is, mag je wel ingrijpen.
V O O R B E H O U D E N H A N D E L I N G E N
LES 7
Wat kom jij tegen?
De wet noemt onder meer injecties, katheterisaties, puncties en operaties. Als verzorgende IG kom je vooral deze voorbehouden handelingen tegen:
een injectie onder de huid of in een spier
insuline geven met een insulinepen
een subcutane canule inbrengen: een dun buisje onder de huid
een blaaskatheter inbrengen
Uitleg: dit zijn de voorbehouden handelingen die de body of knowledge bij het kwalificatiedossier noemt voor de verzorgende IG. Een infuus inbrengen of bloed prikken uit een ader hoort daar niet bij: dat zijn handelingen voor de verpleegkundige. Vraag welke van deze handelingen studenten op stage al hebben gezien. Laat ze ook noemen bij welke zorgvragers: insuline bij diabetes, een injectie tegen trombose na een operatie.
Foto: jlcampbell104 (Flickr), CC0 Image credit: jlcampbell104 (Flickr), CC0
V O O R B E H O U D E N H A N D E L I N G E N
LES 7
Wie mag wat?
Zelfstandig bevoegd
De arts
De tandarts, verloskundige en physician assistant, binnen hun eigen vak
Beslist zelf of de handeling nodig is
Geeft de opdracht
Werkt in opdracht
Onder anderen de verpleegkundige en de verzorgende IG
Mag de handeling alleen in opdracht doen
Moet bekwaam zijn
Volgt de aanwijzingen van de opdrachtgever
Uitleg: de arts beslist dat een handeling nodig is en geeft de opdracht. De verzorgende IG voert uit. Voor een paar handelingen, zoals injecties en katheterisaties, mag de verpleegkundige zonder toezicht werken. Dat heet functioneel zelfstandig. Ook dan blijft een opdracht van de arts nodig. De verzorgende IG werkt altijd in opdracht.
V R A A G
LES 7
Welke van deze handelingen is een voorbehouden handeling?
Bloeddruk meten
Insuline geven met een pen
Steunkousen aantrekken
Temperatuur meten in het oor
Antwoord: B. Insuline geven met een insulinepen is een injectie onder de huid, en injecties staan in de Wet BIG. Bloeddruk meten, steunkousen aantrekken en temperatuur meten doe je ook met zorg en volgens protocol, maar het zijn geen voorbehouden handelingen.
B E V O E G D E N B E K W A A M
LES 7
Bevoegd of bekwaam?
Bevoegd: je mag het
De wet zegt wie het mag
Jij krijgt die bevoegdheid via een opdracht
Zonder opdracht ben je niet bevoegd
Bekwaam: je kan het
Je weet hoe het moet en waarom
Je hebt het geoefend en goed gedaan
Je hebt het kort geleden nog gedaan
Uitleg: de twee horen bij elkaar. In de wet staat zelfs dat ook een arts alleen bevoegd is als die bekwaam is (artikel 35a). Bekwaamheid kan verlopen: wie een handeling lang niet heeft gedaan, is misschien niet meer bekwaam. Veel organisaties laten medewerkers daarom regelmatig opnieuw oefenen of toetsen. Vraag studenten hoe dat op hun stageplek gaat.
Extra voor snelle studenten: kun je bekwaam zijn en toch niet bevoegd? Geef een voorbeeld.
W E R K E N I N O P D R A C H T
LES 7
V O O R B E H O U D E N H A N D E L I N G
1
Er is een opdracht van de arts. Die staat meestal in het zorgdossier.
2
Je bent bekwaam: je kan het nu, veilig en volgens protocol.
3
Je volgt de aanwijzingen van de arts.
4
Is het nodig, dan is er toezicht en kan iemand ingrijpen.
Mist er één?
Dan doe je de handeling niet. Je meldt het aan de verpleegkundige of de arts. Zo blijft de zorgvrager veilig, en jij ook.
Uitleg: deze vier voorwaarden komen uit de Wet BIG (artikel 35 en 38). De opdrachtgever moet erop kunnen vertrouwen dat jij bekwaam bent. Jij moet zelf eerlijk inschatten of je het kan. Je mag een opdracht dus weigeren als je niet bekwaam bent, en dat moet je dan ook doen. Wijs erop dat het kwalificatiedossier dit ook vraagt: werk overdragen als je niet bekwaam bent of je niet bekwaam voelt.
V R A A G
LES 7
Ilse leerde op school een blaaskatheter inbrengen. Op stage deed ze het nog nooit. De verpleegkundige vraagt het haar nu. Wat is het beste?
Ze doet het, ze leerde het op school
Ze vraagt de zorgvrager of het goed is
Ze kijkt eerst een filmpje en doet het
Ze vraagt of iemand haar begeleidt
Antwoord: D. Ilse heeft de handeling nog nooit bij een echte zorgvrager gedaan. Ze is dus nog niet bekwaam. Begeleiding geeft haar de kans om het veilig te leren. Toestemming van de zorgvrager is altijd nodig, maar maakt Ilse niet bekwaam. Een filmpje is geen oefening.
C A S U S
LES 7
Thuiszorg, mevrouw Rachidi (81 jaar)
Mevrouw Rachidi is gisteren thuisgekomen na een heupoperatie. Haar dochter wacht je op bij de deur.
'De huisarts belde net. Mama krijgt vanaf vandaag elke dag een spuitje tegen trombose. Kun jij dat zo meteen geven? De spuiten liggen al klaar.'
Jij hebt dit vaak gedaan. In het zorgdossier staat er nog niets over.
Geef jij het spuitje?
Bespreek met je buur: welke voorwaarde van de zakkaart ontbreekt? Wat doe je nu, en wie bel je?
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Antwoord: je bent bekwaam, maar er is geen opdracht van de arts die jij kunt nalezen. Wat de dochter zegt is geen opdracht: je weet niet precies welk middel, hoeveel en hoe lang. Je geeft het spuitje nog niet. Je belt de huisarts of de wijkverpleegkundige, volgens de afspraken van je organisatie, en vraagt de opdracht vast te leggen in het zorgdossier. Leg mevrouw Rachidi en haar dochter vriendelijk uit waarom je dat doet.
Hulp voor wie vastloopt: loop de vier regels van de zakkaart een voor een langs.
R I S I C O V O L L E H A N D E L I N G E N
LES 7
Niet in de wet, wel riskant
Sondevoeding geven, zuurstof toedienen of een stoma verzorgen: dat zijn geen voorbehouden handelingen. Toch kan er veel misgaan. Daarom heten ze risicovolle handelingen.
Je organisatie legt in protocollen vast wie ze mag doen en hoe. Ook hier geldt: je doet ze alleen als je bekwaam bent.
Uitleg: de Wet BIG noemt alleen de voorbehouden handelingen. Voor alle andere verpleegtechnische handelingen maakt de zorgorganisatie afspraken: in protocollen, werkinstructies en een bekwaamheidsregistratie. Vraag studenten welke risicovolle handelingen ze op stage zien en waar het protocol staat.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 7
Je geeft sondevoeding via een sonde die er al zit. Wat voor handeling is dat?
Een voorbehouden handeling uit de wet
Een handeling zonder risico: iedereen mag het
Een risicovolle handeling met een protocol
Een handeling die alleen de arts mag doen
Antwoord: C. Sondevoeding geven staat niet in de Wet BIG, maar er kan wel iets misgaan, bijvoorbeeld als de sonde niet goed ligt of de voeding te snel loopt. Je organisatie legt in een protocol vast wie het mag en hoe. Een neusmaagsonde inbrengen is wel een voorbehouden handeling, maar die doet de verpleegkundige.
J O U W A N T W O O R D
LES 7
Een arts geeft je de opdracht voor een injectie. Je voelt je er niet bekwaam voor. Moet je de opdracht toch uitvoeren? Leg uit.
Open vraag: nee. Je voert een voorbehouden handeling alleen uit als je redelijkerwijs mag aannemen dat je bekwaam bent. Dat staat in de wet. Je bent zelf verantwoordelijk voor wat je doet, ook als iemand anders je de opdracht gaf. Je zegt eerlijk dat je het niet kan, vraagt om begeleiding of laat een bekwame collega het doen. Zo is de zorgvrager veilig.
S T E L L I N G
LES 7
Als ik een handeling één keer goed heb gedaan, ben ik bekwaam.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Eén keer goed is een begin, maar bekwaam ben je pas als je de handeling vaker veilig hebt gedaan, de risico's kent en weet wat je doet als het misgaat. Bekwaamheid moet je ook onderhouden. Sluit af met de startvraag: wat zou je meneer Visser en je collega nu antwoorden?
T E R U G B L I K
LES 7
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Voorbehouden handelingen
Bevoegd en bekwaam
Werken in opdracht
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Handelen bij acute situaties
Een zorgvrager valt, verslikt zich of reageert ineens niet meer. Volgende les oefen je wat je dan als eerste doet, wie je alarmeert en wat je doorgeeft.
Je kan herkennen wanneer een situatie acuut is en rustig de eerste stappen zetten.
Je kan uitleggen wie je alarmeert en wat je doet bij verslikking en bij iemand die niet reageert.
Volgende les: les 8 van de serie, werkproces B1-K1-W5 Handelt in onvoorziene en/of acute situaties.
Image credit: LessonUp