LUIDER 31 · Fragile (Sting)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 31: Fragile van Sting (1987). Geschreven voor één jonge ingenieur in Nicaragua, later gezongen voor de hele wereld. Vraag van de les: Hoe wordt een lied over één dode een troostlied voor iedereen? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 4: Van straat tot MTV (1987-2003).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

31

FRAGILE

STING · 1987

Geschreven voor één jonge ingenieur in Nicaragua, later gezongen voor de hele wereld.

Les over Fragile van Sting, van het album ...Nothing Like the Sun (1987). Het lied is geschreven na de dood van de Amerikaanse ingenieur Ben Linder, die in 1987 in Nicaragua werd gedood door Contra-rebellen. Later zong Sting het na aanslagen en rampen, onder meer op 11 september 2001. De les gaat over hoe een protestlied over één gebeurtenis een troostlied wordt. Les 30 (They Dance Alone, van hetzelfde album) gaat over Chili en de Amnesty-tour; die achtergrond hoeft hier niet opnieuw. Wees voorzichtig met 11 september en de aanslagen in Parijs: er kunnen leerlingen zijn voor wie aanslagen dichtbij komen. Image credit: Sting_by_Yancho_Sabev.jpg: Yancho Sabev derivative work: Fiorellino (talk) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE VRAAG VAN DEZE LES

Hoe wordt een lied over één dode een troostlied voor iedereen?

NA DEZE LES KUN JE

• vertellen wie Ben Linder was en waarom hij in Nicaragua werd gedood

• uitleggen hoe de tekst van één gebeurtenis iets algemeens maakt

• beschrijven hoe gitaar en zang het lied breekbaar laten klinken

Vraag vooraf: welk lied hoor je vaak bij een herdenking of na een ramp? Laat een paar voorbeelden noemen. Fragile is zo'n lied geworden, maar het begon als een aanklacht over één concrete dood.

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

EERSTE KEER LUISTEREN

Sting, Fragile (1987)

Welk instrument draagt het lied? Is dit volgens jou een boos lied of een verdrietig lied? Waaraan hoor je dat?

Officiële clip van het kanaal van Sting (StingVEVO); Fragile verscheen in 1988 als single. Bekijk de clip vooraf. Laat leerlingen het verschil noemen met wat ze bij een protestsong verwachten: geen harde gitaren, geen geroep, maar een zachte akoestische gitaar en een ingehouden stem. Tweede versie voor later in de les: de uitvoering van 11 september 2001 in Toscane, van het album All This Time (officiële audio: https://www.youtube.com/watch?v=UgOcF4MhIZc).

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE TIJD

Nicaragua: een burgeroorlog in de jaren tachtig

In 1979 verdreven de Sandinisten, een linkse beweging, de dictator van Nicaragua. Ze wilden het land eerlijker maken: scholen, dokters en stroom voor arme boeren.

De regering van de VS zag hen als een communistisch gevaar. Ze steunde rebellen die tegen de Sandinisten vochten: de Contra's. Er brak een bloedige burgeroorlog uit.

30.000

ONGEVEER ZOVEEL MENSEN KWAMEN OM IN DE CONTRA-OORLOG (1981 TOT 1990)

De verdreven dictator was Anastasio Somoza Debayle; zijn familie regeerde het land sinds de jaren dertig. De Contra's waren onder meer oud-leden van Somoza's Nationale Garde. De CIA hielp hen vanaf 1981 te organiseren. Het Amerikaanse Congres verbood in 1982 en 1984 steun (de Boland-amendementen), maar de regering-Reagan ging stiekem door: in 1986 kwam uit dat geld uit geheime wapenverkoop aan Iran naar de Contra's ging (de Iran-Contra-affaire). De Contra's vielen ook burgers aan, zoals leiders van coöperaties, verpleegkundigen en artsen. Blijf evenwichtig: ook de Sandinisten beperkten de persvrijheid en schonden mensenrechten. In 1990 verloren de Sandinisten de verkiezingen van Violeta Chamorro, en de oorlog eindigde. Het aantal doden is een schatting (Wikipedia noemt ongeveer 30.000 tot 1989).

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE AANLEIDING

Ben Linder, ingenieur en clown

Ben Linder was een Amerikaanse ingenieur. Vanaf 1983 werkte hij in Nicaragua aan kleine waterkrachtcentrales, zodat dorpen stroom kregen. In zijn vrije tijd trad hij op als clown op een eenwieler.

Op 28 april 1987 werd hij met twee Nicaraguaanse collega's gedood door Contra's. Hij was 27. Sting schreef Fragile na zijn dood.

Muurschildering voor Ben Linder in Estelí, Nicaragua, geschilderd in 1989.

Linder (geboren in 1959 in San Francisco, opgegroeid in Portland, Oregon) studeerde af aan de Universiteit van Washington en reed bij zijn diploma-uitreiking op zijn eenwieler over het podium. Hij werkte aan een waterkrachtproject bij El Cuá, in het noorden van Nicaragua. Zijn collega's heetten Pablo Rosales en Sergio Hernández. Zijn dood maakte de Amerikaanse steun aan de Contra's nog omstredener. Sting nam het album toen op in de AIR Studios op Montserrat (maart tot augustus 1987). De muurschildering van Mike Alewitz staat in Estelí (1989) en toont Linder als clown, met een Spaanse tekst over de glimlach die hij kinderen gaf. Image credit: Mike Alewitz / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

COUPLET 1

Eén mens wordt gedood, en daarna lijkt alles snel weer gewoon: de sporen verdwijnen. Het lied wil niet dat die ene dood wordt vergeten.

COUPLET 2

Geweld heeft nog nooit iets opgelost, zegt de verteller. Toch vergeten mensen dat steeds opnieuw, en grijpen ze weer naar wapens.

REFREIN

Het refrein noemt geen naam en geen land. Het zegt alleen hoe kwetsbaar ieder mens is, en haalt een beeld uit de natuur erbij: de regen als verdriet.

Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wijs op wat er niet in staat: de naam Ben Linder, Nicaragua en de Contra's worden niet genoemd. Daardoor past het lied later op andere gebeurtenissen. Wijs ook op het perspectief: de verteller spreekt niet over de daders, maar tegen iedereen. Vergelijk met They Dance Alone (les 30), waarin Sting de dictator juist rechtstreeks aanspreekt.

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

VRAAG

Het lied noemt Ben Linder en Nicaragua nergens. Wat is daarvan het gevolg?

A

Luisteraars snappen niet dat het over geweld gaat

B

Het lied kon zo in de VS niet verboden worden

C

Het lied gaat daardoor alleen nog over de natuur

D

Het past ook bij andere oorlogen en aanslagen

Goed: omdat er geen naam, land of datum in staat, past het lied ook bij andere gebeurtenissen. Dat zag Sting zelf ook: hij zei in 1994 dat de betekenis elk jaar verandert, en noemde toen de oorlog in Bosnië. Dat het over geweld gaat, is juist heel duidelijk. Er was geen sprake van een verbod in de VS. Het beeld van de regen is een beeld voor verdriet, niet het onderwerp. Doorvraag: verliest een protestlied kracht als het de schuldige niet noemt?

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE MUZIEK

Zo klinkt breekbaar

Klassieke gitaar

Sting speelt zelf de gitaar, met nylon snaren en met zijn vingers. Het zachte, doorlopende getokkel klinkt eerder als troost dan als strijd.

Latijns-Amerika

De gitaar doet denken aan Spaanse en Latijns-Amerikaanse muziek. Er kwamen ook versies in het Spaans (Fragilidad) en Portugees (Frágil).

Ingehouden stem

Sting zingt zacht en dichtbij, zonder uithalen. Geen geschreeuw en geen leus om mee te roepen: het lied klinkt als een klaagzang, niet als een strijdlied.

Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Het gitaarwerk is fingerstyle op een klassieke gitaar met nylon snaren: een intiem, huiselijk geluid dat je eerder bij een wiegenlied verwacht dan bij een aanklacht. Juist daardoor voelt het lied als een rouwmoment waar iedereen zich bij kan aansluiten. De Spaanse klank van de gitaar verwijst naar Latijns-Amerika, waar Ben Linder omkwam. Bezetting op het album: Sting (zang, akoestische gitaar, bas), Kenny Kirkland (toetsen), Manu Katché (drums), Mino Cinelu (percussie). De Spaanse en Portugese versies staan op de ep Nada como el sol (1988). Covers: Isaac Hayes (1995, funk), jazzversies van Kenny Barron en Regina Carter. Doorvraag: waarom kiest Sting hier een klassieke gitaar en geen elektrische?

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

DE NAWERKING

Een concert op een zwarte dag

Op 11 september 2001 zou Sting bij zijn huis in Toscane, in Italië, een concert opnemen. Die middag vlogen terroristen met vliegtuigen in op het World Trade Center in New York.

Sting besloot toch te spelen. Hij opende met Fragile en droeg de avond op aan de slachtoffers. Tien dagen later zong hij het opnieuw, in een groot benefietconcert op tv.

11-9-2001

STING OPENT ZIJN CONCERT MET FRAGILE, OP DE DAG VAN DE AANSLAGEN

Het concert vond plaats bij Villa Il Palagio, het landgoed van Sting in Toscane, en verscheen als het livealbum en de film All This Time (2001). Het duet Desert Rose met Cheb Mami werd die avond geschrapt. In het cd-boekje staat dat het album is opgedragen aan iedereen die die dag omkwam. Op 21 september 2001 zong Sting Fragile in America: A Tribute to Heroes, een benefietconcert dat op alle grote Amerikaanse zenders tegelijk werd uitgezonden. Vermijd beelden van de aanslagen zelf. Doorvraag: waarom zou Sting juist dit nummer kiezen, en niet een hit?

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

TIJDLIJN

Steeds een nieuwe betekenis

1987

Sting schrijft Fragile na de dood van Ben Linder.

1994

Sting zegt dat het lied nu ook over de oorlog in Bosnië gaat.

2001

Sting zingt het op de dag van de aanslagen van 11 september.

2002

Met cellist Yo-Yo Ma bij de opening van de Winterspelen in de VS.

2016

Sting opent er de heropening van de Bataclan in Parijs mee.

De Olympische Winterspelen van 2002 waren in Salt Lake City, vijf maanden na 11 september. De concertzaal Bataclan in Parijs was op 13 november 2015 het doelwit van een terroristische aanslag waarbij daar 90 mensen omkwamen. Bij de heropening op 12 november 2016 begon Sting met een minuut stilte en daarna Fragile; de opbrengst ging naar organisaties voor slachtoffers. Het nummer werd ook gebruikt in de documentaire The Living Sea (1995). Doorvraag: is Fragile na al die herdenkingen nog een protestlied?

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

STELLING

Een protestlied dat geen schuldige noemt, is geen protestlied meer.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: tegen wie of wat protesteert Fragile eigenlijk? (Tegen geweld als middel, niet tegen één partij.) Doorvraag 2: waarom gebruiken mensen het na een aanslag, en niet een lied dat de daders aanwijst? Vergelijk met They Dance Alone (les 30), dat de dictator wel noemt. Beide kanten zijn te verdedigen: een naam maakt een lied scherp, geen naam maakt het tijdloos.

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

TERUG NAAR DE VRAAG

Hoe wordt een lied over één dode een troostlied voor iedereen?

WAT BLIJFT

• Fragile begon als reactie op één dood: Ben Linder, een jonge ingenieur die in Nicaragua door Contra's werd gedood.

• Omdat de tekst geen naam of land noemt, maar over geweld en kwetsbaarheid in het algemeen gaat, past hij op elke tragedie.

• De zachte klassieke gitaar en de ingehouden stem maken er een lied van troost van, dat mensen bij herdenkingen samenbrengt.

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

Welk lied zou jij kiezen voor een herdenking op school? Wat moet zo'n lied hebben, en wat juist niet?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet lied en koppelt het aan kenmerken uit deze les: een algemene boodschap zonder schuldige, een rustige, ingetogen muziek, ruimte voor verdriet. Veelgemaakte fout: een lied kiezen omdat het mooi of bekend is, zonder uit te leggen waarom het past bij herdenken.

LUIDER

31 · FRAGILE · STING

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.